Тарҷумаи байнизабонӣ ҳамеша яке аз воситаҳои муҳимтарини муоширати байнифарҳангӣ, адабӣ ва тиҷоратӣ маҳсуб меёбад. Дар ин замина, тарҷума аз забони тоҷикӣ ба забони бирманӣ (забони расмии кишвари Мянма) як раванди мураккаб, вале ниҳоят ҷолиб ва пурзинат аст. Ин ду забон ба оилаҳои тамоман гуногуни забонӣ тааллуқ доранд: забони тоҷикӣ як забони ҳиндуаврупоӣ (шохаи эронӣ) буда, забони бирманӣ ба оилаи забонҳои хитойӣ-тибетӣ дохил мешавад. Ин фарқияти бунёдии генетикӣ боис мегардад, ки тарҷумонҳо ҳангоми интиқоли маъно аз як забон ба забони дигар бо мушкилот ва нозукиҳои зиёди сохторӣ, грамматикӣ ва фарҳангӣ рӯ ба рӯ шаванд. Дар ин мақола мо раванд, мушкилоти асосии синтаксисӣ ва лексикӣ, инчунин маслиҳатҳои амалиро барои тарҷумаи бомуваффақият ва босифат аз забони тоҷикӣ ба бирманӣ баррасӣ мекунем.
Сохтори синтаксисӣ ва тартиби калимаҳо дар ҷумла
Аввалин ва муҳимтарин унсуре, ки тарҷумон бояд ба назар гирад, сохтори синтаксисии ҷумлаҳо мебошад. Хушбахтона, ҳам забони тоҷикӣ ва ҳам забони бирманӣ аз рӯи сохтори асосии ҷумла ба гурӯҳи забонҳои SOV (Мубтадо - Пуркунанда - Хабар) дохил мешаванд. Ин маънои онро дорад, ки дар ҳар ду забон феъл одатан дар охири ҷумла қарор мегирад. Масалан:
- Тоҷикӣ: Ман китоб мехонам. (Мубтадо: Ман, Пуркунанда: китоб, Хабар: мехонам)
- Бирманӣ: ကျွန်တော် စာအုပ်ဖတ်တယ်။ (Kyandaw sa-oke pat-tal. Мубтадо: ကျွန်တော်, Пуркунанда: စာအုပ်, Хабар: ဖတ်တယ်)
Сарфи назар аз ин шабоҳати зоҳирӣ, тарзи пайвастшавии аъзои ҷумла ва истифодаи калимаҳои ёрирасон ба куллӣ фарқ мекунад. Дар забони тоҷикӣ пешояндҳо (ба монанди "дар", "ба", "аз", "бо") нақши муҳим мебозанд, дар ҳоле ки забони бирманӣ аз пасояндҳо ё ҳиссачаҳои грамматикӣ (particles) истифода мебарад, ки мустақиман ба исмҳо пайваст шуда, нақши синтаксисии онҳоро дар ҷумла муайян мекунанд. Аз ин рӯ, тарҷумон бояд қодир бошад, ки пешояндҳои тоҷикиро ба пасояндҳои мувофиқи бирманӣ дуруст табдил диҳад.
Яке аз хусусиятҳои муҳими сохтори SOV дар забони бирманӣ ин аст, ки мубтадо ва пуркунанда метавонанд озодтар ҷойгир шаванд, агар ҳиссачаҳои муайянкунандаи нақши онҳо дуруст истифода шаванд. Аммо дар забони тоҷикӣ, алоқаи калимаҳо бештар ба воситаи бандакҳо, пешояндҳо ва тартиби муайяни калимаҳо сурат мегирад. Аз ин рӯ, ҳангоми тарҷумаи ҷумлаҳои мураккаби тоҷикӣ бо пайвандакҳои пайвасткунанда ва тобеъкунанда (ба монанди "ки", "чунки", "зеро"), тарҷумон бояд сохтори ҷумларо комилан тағйир диҳад, то оҳанг ва равонии забони бирманӣ ҳифз карда шавад.
Унсурҳои грамматикӣ ва истифодаи ҳиссачаҳо (Particles) дар забони бирманӣ
Забони бирманӣ як забони аналитикӣ ва оҳангдор (тональ) аст. Яке аз хусусиятҳои хоси он мавҷудияти ҳиссачаҳои сершумори грамматикӣ мебошад, ки категорияҳои мухталифро ифода мекунанд. Ин ҳиссачаҳо метавонанд замон, намуд, муносибати сухангӯ ба гуфтаҳо ва дараҷаи эҳтиромро нишон диҳанд. Дар забони тоҷикӣ ин гуна маъноҳо бештар тавассути бандакҳои феълӣ, феълҳои ёрирасон ва пасвандҳо ифода меёбанд.
Ҳангоми тарҷума ба бирманӣ бояд ба нуктаҳои зерин диққати махсус дод:
- Ҳиссачаҳои замони феъл: Дар забони тоҷикӣ замонҳои феъл хеле инкишоф ёфтаанд (гузаштаи наздик, гузаштаи дур, ҳозира-оянда, ояндаи дур ва ғайра). Дар бирманӣ замонҳо асосан тавассути ҳиссачаҳои охири ҷумла ба монанди တယ် (te - барои ҳозира/гузашта) ё မယ် (me - барои оянда) муайян карда мешаванд. Тарҷумон бояд контекстро хуб дарк кунад, то замони дурустро интихоб намояд.
- Нумеративҳо (Калимаҳои шумораш): Дар забони бирманӣ ҳангоми шуморидани ашёҳо истифодаи калимаҳои махсуси шумораш (classifiers) ҳатмӣ аст. Масалан, барои одамон, ҳайвонот, ашёҳои дароз, китобҳо ва ғайра калимаҳои алоҳидаи шумораш истифода мешаванд. Дар тоҷикӣ мо калимаҳои монанди "нафар", "сар", "дона"-ро дорем, вале дар бирманӣ ин система ба куллӣ васеътар ва мураккабтар аст. Набудани нумеративи дуруст дар ҷумлаи бирманӣ онро комилан ғайритабиӣ ва хато месозад.
Илова бар ин, забони бирманӣ дорои ҳиссачаҳои махсус барои муайян кардани намуди ҷумлаҳо (саволӣ, амрӣ, ҳикоягӣ) мебошад. Масалан, дар тоҷикӣ ҷумлаи саволӣ бештар тавассути оҳанги овоз ё истифодаи калимаҳои саволӣ сохта шавад, дар бирманӣ истифодаи ҳиссачаҳои саволии монанди လား (la) ё လဲ (le) дар охири ҷумла ҳатмист. Тарҷумон бояд диққат диҳад, ки оҳанг ва ҳадафи ҷумлаи тоҷикӣ бо ҳиссачаи дурусти бирманӣ ифода ёбад.
Дараҷаҳои эҳтиром ва муносибатҳои иҷтимоӣ (Honorifics)
Ҷомеаи Мянма, ба монанди аксари фарҳангҳои Осиёи Шарқӣ ва Ҷанубӣ, ба дараҷаҳои эҳтиром, синну сол ва мақоми иҷтимоӣ аҳамияти бузург медиҳад. Ин хусусият мустақиман дар забони бирманӣ инъикос ёфтааст. Дар забони тоҷикӣ эҳтиром асосан бо истифодаи ҷонишини "Шумо" ба ҷои "ту" ва шакли ҷамъи феълҳо ифода мешавад. Аммо дар забони бирманӣ системаи ҷонишинҳо ва ҳиссачаҳои эҳтиромӣ хеле шохадор аст.
Вобаста ба он ки кӣ бо кӣ суҳбат мекунад, ҷонишинҳои шахси аввал ("ман") ва шахси дуюм ("ту/шумо") метавонанд тағир ёбанд. Масалан, мардон барои "ман" калимаи ကျွန်တော် (kyandaw) ва занон калимаи ကျွန်မ (kyanma)-ро истифода мебаранд. Инчунин, илова кардани ҳиссачаи эҳтиромии ပါ (pa) дар охири феълҳо барои нишон додани адаб ва эҳтиром нисбат ба шунаванда ниҳоят муҳим аст. Тарҷумон бояд мақоми иҷтимоии қаҳрамонон ё аудиторияи мақсаднокро муайян карда, оҳанги муносибро интихоб кунад.
Масъалаи дигари муҳим ин тарҷумаи унвонҳои оилавӣ ва иҷтимоӣ мебошад. Дар Мянма одамонро одатан танҳо бо номашон садо намекунанд; пеш аз ном ҳатман унвоне илова карда мешавад, ки вобаста ба синну сол ва мақом муайян мешавад (масалан, U барои мардони калонсол, Daw барои занони калонсол, Ko барои ҷавонон). Ин хусусият ҳангоми тарҷумаи муоширатҳои расмӣ ё асарҳои бадеӣ аз тоҷикӣ ба бирманӣ диққати махсусро талаб мекунад, зеро иваз кардани ин унвонҳо метавонад боиси нофаҳмӣ ё ҳатто беҳурматӣ гардад.
Мушкилоти лексикӣ ва фарҳангӣ
Яке аз душвортарин паҳлӯҳои тарҷумаи тоҷикӣ-бирманӣ ин интиқоли мафҳумҳои фарҳангӣ ва динӣ мебошад. Тоҷикистон дорои фарҳанги бойи исломӣ ва эронӣ мебошад, ки ба захираи луғавии он таъсири амиқ гузоштааст. Аз ҷониби дигар, Мянма кишвари асосан буддоӣ буда, забони бирманӣ пур аз истилоҳоту мафҳумҳои марбут ба фалсафа ва анъанаҳои буддоӣ мебошад.
Мафҳумҳое, ки ба ҳаёти ҳаррӯза, расму оинҳо, хӯрокворӣ ва муносибатҳои оилавӣ тааллуқ доранд, аксар вақт муодили дақиқ надоранд. Масалан, тарҷумаи мафҳумҳои хоси тоҷикӣ ба монанди "ҳашар", "меҳмоннавозӣ", "гапхӯрӣ" ё номҳои таомҳо ба монанди "оши палав" ва "курутоб" ба забони бирманӣ тавзеҳоти иловагиро талаб мекунад. Ҳамин тариқ, тарҷумон на танҳо калимаҳо, балки мафҳумҳои фарҳангиро низ бояд тарҷума ва локализатсия (мутобиқсозӣ) намояд.
Маслиҳатҳои амалӣ барои тарҷумонони касбӣ
Барои ба даст овардани тарҷумаи босифат ва равон аз забони тоҷикӣ ба бирманӣ, риояи маслиҳатҳои зерин тавсия дода мешавад:
- Таҳлили амиқи контекст: Пеш аз оғози тарҷума, матни аслиро пурра хонед ва оҳанг, мақсад ва аудиторияи онро муайян кунед. Ин ба шумо кӯмак мекунад, ки сабки дурусти лексикӣ ва дараҷаи эҳтиромро дар забони бирманӣ интихоб кунед.
- Диққат ба сохтори ҷумла: Аз тарҷумаи калима ба калима (тарҷумаи таҳти лафзӣ) худдорӣ намоед. Ҷумларо ба қисмҳои маъноӣ ҷудо карда, онҳоро мувофиқи қоидаҳои синтаксиси бирманӣ аз нав созед.
- Истифодаи луғатҳои махсусгардонидашуда: Азбаски луғатҳои мустақими тоҷикӣ-бирманӣ дар амал мавҷуд нестанд, истифодаи забони сеюм (масалан, англисӣ ё русӣ) ҳамчун забони миёнарав метавонад муфид бошад. Бо вуҷуди ин, кӯшиш кунед, ки маъноро мустақиман муқоиса кунед, то аз хатогиҳои дукарата пешгирӣ шавад.
- Локализатсияи истилоҳоти динӣ ва фарҳангӣ: Ҳангоми дучор шудан бо мафҳумҳои фарҳангӣ ё мазҳабии тоҷикӣ, ки дар бирманӣ муодил надоранд, аз усули тавзеҳдиҳӣ ё транслитератсияи мувофиқ бо шарҳи кӯтоҳ истифода баред.
- Таҳрир аз ҷониби гӯяндаи бумӣ (Native Speaker): Ҳамеша тарҷумаи ниҳояро ба як мутахассисе, ки забони модариаш бирманӣ аст, нишон диҳед. Ин ягона роҳи кафолат додани он аст, ки матн табиӣ, равон ва аз ҷиҳати грамматикӣ бенуқсон хоҳад буд.
Дар ниҳоят, тарҷума аз забони тоҷикӣ ба забони бирманӣ пули муҳимест, ки ду ҷаҳони мухталиф ва фарҳангҳои бойро ба ҳам мепайвандад. Бо дарки амиқи нозукиҳои синтаксисӣ, истифодаи дурусти ҳиссачаҳои грамматикӣ ва эҳтиром ба фарқиятҳои фарҳангӣ, тарҷумон метавонад матнеро эҷод кунад, ки барои хонандаи бирманӣ комилан фаҳмо, ошно ва ҷолиб бошад.