Алоқамандии таърихӣ ва забонии тоҷикӣ ва урду
Тарҷума аз забони тоҷикӣ ба забони урду яке аз самтҳои ҷолиб ва дар айни замон мураккаби фаъолияти тарҷумонӣ ба шумор меравад. Ҳарчанд ин ду забон ба шохаҳои мухталифи як оилаи забонӣ тааллуқ доранд (тоҷикӣ ба гурӯҳи эронӣ ва урду ба гурӯҳи ҳиндуориёии оилаи забонҳои ҳиндуаврупоӣ), онҳо дорои пайвандҳои амиқи таърихӣ, фарҳангӣ ва лексикӣ мебошанд. Дар давраи ҳукмронии сулолаҳои мухталиф дар нимҷазираи Ҳиндустон, хусусан дар аҳди Темуриёни Ҳинд (Бобуриён), забони форсӣ-тоҷикӣ ҳамчун забони расмии дарбор ва адабиёт хидмат мекард. Маҳз ҳамин омили таърихӣ боис шуд, ки забони урду таҳти таъсири шадиди луғавии форсӣ ва тоҷикӣ қарор гирад. Имрӯз зиёда аз 30-40 фоизи таркиби луғавии забони урдуро калимаҳои иқтибосии форсӣ ва арабӣ ташкил медиҳанд, ки бисёре аз онҳо дар забони муосири тоҷикӣ низ фаъолона истифода мешаванд. Бо вуҷуди ин, тарҷумаи касбӣ донистани на танҳо калимаҳои муштарак, балки фарқиятҳои бунёдии сохторӣ ва маъноиро талаб мекунад.
Сохтори грамматикӣ ва тартиби калимаҳо дар ҷумла
Аз нуқтаи назари синтаксисӣ, ҳам забони тоҷикӣ ва ҳам забони урду забонҳои дорои сохтори СОФ (Субъект-Объект-Феъл) мебошанд. Ин маънои онро дорад, ки дар ҳар ду забон феъли хабар одатан дар охири ҷумла меояд. Ин монандӣ кори тарҷумонро ҳангоми сохтани ҷумлаҳои оддӣ осон мекунад. Аммо ҳангоми гузаштан ба ҷумлаҳои мураккаб нозукиҳои зиёде пайдо мешаванд:
- Изофат ва ҷойгиршавии сифат: Дар забони тоҷикӣ сифат ва исми муайянкунанда одатан пас аз исми муайяншаванда бо ёрии бандаки изофии "-и" меоянд (масалан, "китоби ҷолиб"). Дар забони урду бошад, сифат одатан пеш аз исм пешниҳод мешавад (масалан, "دلچسپ کتاب" - "dilchasp kitab"). Тарҷумон бояд ин тартибро риоя кунад, то ҷумла табиӣ садо диҳад. Ҳамзамон, дар урдуи расмӣ ва адабӣ сохтори изофати форсӣ низ истифода мешавад (масалан, "وزیراعظم" - "wazir-e-azam"), ки ин ба тоҷикони тарҷумон имкони хуби истифодаи муродифҳоро медиҳад.
- Категорияи ҷинсият (Музаккар ва Муаннас): Ин яке аз бузургтарин мушкилот барои тарҷумонон аз тоҷикӣ ба урду мебошад. Забони тоҷикӣ категорияи ҷинсият надорад; ҳамаи исмҳо ва ҷонишинҳо новобаста аз ҷинсият як хел истилоҳ мешаванд. Баръакс, дар забони урду категорияи ҷинсият хеле қавӣ аст. Ҳамаи исмҳо ба музаккар (мардона) ва муаннас (занона) тақсим мешаванд ва ин на танҳо ба исмҳо, балки ба сифатҳо, феълҳо ва пешояндҳо низ таъсир мерасонад. Тарҷумон бояд ҳангоми тарҷума ба урду ҷинсияти ҳар як исмро дақиқ муайян кунад ва феълҳову сифатҳоро бо он мувофиқ созад.
- Пасояндҳо ва пешояндҳо: Забони тоҷикӣ бештар аз пешояндҳо (дар, ба, бо, барои) истифода мебарад. Дар забони урду бошад, пасояндҳо (postpositions) нақши асосиро мебозанд (масалан, "میں" - дар, "کو" - ба, "سے" - аз/бо). Ин дигаргунии сохторӣ талаб мекунад, ки тарҷумон алоқаҳои наҳвиро дар зеҳни худ комилан бознависӣ кунад.
Калимаҳои муштарак ва хатари «дӯстони дурӯғини тарҷумон»
Азбаски забони урду калимаҳои зиёди форсиро қабул кардааст, тарҷумони тоҷик метавонад бо бисёр вожаҳои шинос рӯбарӯ шавад. Калимаҳое ба монанди "дӯст" (دوست), "душман" (دشمن), "китоб" (کتاب), "дил" (دل), "хона" (хусусан калимаи "خانہ" дар таркибҳо) ва ғайра дар ҳар ду забон маънои якхела доранд. Бо вуҷуди ин, падидаи «дӯстони дурӯғини тарҷумон» метавонад боиси хатогиҳои ҷиддӣ гардад. Бисёре аз вожаҳо дар давоми асрҳо дар забони урду маънои худро тағйир додаанд ё доираи истифодаи онҳо маҳдуд ё васеъ шудааст:
Масалан, калимаи "сафорат" дар ҳар ду забон вуҷуд дорад, аммо истифодаи истилоҳоти сиёсӣ ва маъмурӣ аксар вақт фарқ мекунад. Калимаи "ташриф" дар урду бештар барои ифодаи эҳтиром ва меҳмоннавозӣ истифода мешавад (масалан, "تشریف لائیے" - "ташриф оред"), дар ҳоле ки дар тоҷикӣ он бештар хусусияти китобӣ дорад. Ҳамчунин, калимаҳои дорои решаи арабӣ метавонанд дар урду бо тобишҳои маъноии хоси фарҳанги исломии нимҷазираи Ҳинд истифода шаванд, ки ин аз тарҷумон фаҳмиши амиқи контекстро талаб мекунад.
Услуб, лаҳҷа ва мутобиқсозии фарҳангӣ
Тарҷумаи муваффақ на танҳо интиқоли калима ба калима, балки мутобиқсозии фарҳангии матн мебошад. Забони урду бо адабиёти бой, шеърият ва дараҷаи баланди эҳтироми муошират (ё худ "адаб") машҳур аст. Дар забони урду истифодаи ҷонишинҳои эҳтиромӣ ва шаклҳои феълии махсус барои нишон додани эҳтиром нисбат ба шахси сеюм ё мухотаб хеле муҳим аст. Масалан, калимаи "آپ" (Aap) барои "Шумо" ва истифодаи пасвандҳои эҳтиромӣ ба монанди "صاحب" (Sahib) ё "جی" (Ji) дар муоширати ҳамарӯза ва расмӣ ҷойи махсус доранд.
Ҳангоми тарҷумаи матнҳои расмӣ, илмӣ ё бадеӣ аз тоҷикӣ ба урду, тарҷумон бояд сатҳи муносиби оҳанг ва услубро интихоб кунад. Забони урду дорои якчанд сатҳҳои услубӣ мебошад: аз урдуи хеле форсишуда (барои матнҳои адабӣ ва расмӣ) то урдуи соддакардашуда ва ҳатто омехта бо англисӣ барои матнҳои таблиғотӣ ва расонаҳои муосир. Интихоби дурусти ин услубҳо калиди муваффақияти тарҷума ва қабули он аз ҷониби хонандаи маҳаллӣ мебошад.
Маслиҳатҳои амалӣ барои тарҷумонони забонҳои тоҷикӣ ва урду
Барои ба даст овардани сифати баланди тарҷума аз забони тоҷикӣ ба урду риояи тавсияҳои зерин муфид хоҳат буд:
- Омӯзиши амиқи луғатҳои дузабона ва тафсирӣ: Аз сабаби набудани луғатҳои мустақими мукаммали тоҷикӣ-урду, тарҷумонон метавонанд аз луғатҳои форсӣ-урду ва урду-форсӣ истифода баранд. Ин луғатҳо кӯмак мекунанд, ки реша ва маъноҳои дақиқи калимаҳои муштарак муайян карда шаванд.
- Таваҷҷӯҳ ба хати Настаълиқ: Забони урду бо хати арабиасос ва асосан бо услуби Настаълиқ навишта мешавад. Ин хат аз хати маъмули Насх (ки дар забони арабӣ ва форсии муосир истифода мешавад) бо зебоӣ ва мураккабии худ фарқ мекунад. Тарҷумони тоҷик бояд навиштан ва хондани хати Настаълиқро хуб машқ кунад, то матни тарҷумашударо дуруст таҳрир ва формат намояд.
- Истифодаи технологияҳои муосири тарҷума: Истифодаи системаҳои хотираи тарҷума (Translation Memory) ва луғатҳои электронӣ метавонад суръат ва сифати корро ба таври назаррас афзоиш диҳад. Бо вуҷуди ин, тарҷумаи мошинӣ барои ҷуфти тоҷикӣ-урду ҳанӯз ҳам номукаммал аст ва таҳрири ҷиддии инсониро талаб мекунад.
- Ҳамкорӣ бо гӯяндагони бумии забон (Native Speakers): Барои матнҳои муҳим, аз ҷумла маводҳои маркетингӣ, бадеӣ ва ҳуҷҷатҳои расмӣ, ҳамеша тавсия дода мешавад, ки матни ниҳоӣ аз ҷониби муҳаррири урдузабон баррасӣ ва таҳрир карда шавад. Ин кор барои пешгирӣ кардани хатогиҳои услубӣ ва фарҳангӣ кумаки калон мерасонад.
Хулосаи раванди тарҷума
Дар ниҳоят, тарҷума аз забони тоҷикӣ ба урду на танҳо як раванди механикии иваз кардани калимаҳо, балки пул сохтан байни ду фарҳанги бой ва таърихан ба ҳам наздик аст. Муваффақияти ин раванд аз қобилияти тарҷумон дар дарки фарқиятҳои сохтории грамматикӣ, аз ҷумла категорияи ҷинсият ва тартиби ҷойгиршавии сифатҳо, ва инчунин истифодаи дурусти калимаҳои муштараки таърихӣ вобаста аст. Бо риояи усулҳои касбӣ ва таҳлили амиқи ҳар як матн, тарҷумонон метавонанд асарҳои босифат ва дақиқеро пешкаши хонандагони урдузабони ҷаҳон намоянд.