ယနေ့ခေတ် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ အချိတ်အဆက်များ ပိုမိုကျယ်ပြန့်လာသည်နှင့်အမျှ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာစကား မတူကွဲပြားမှုများအကြား ထိရောက်စွာ ဆက်သွယ်နိုင်ရန် ဘာသာပြန်လုပ်ငန်းသည် အလွန်အရေးကြီးသော အခန်းကဏ္ဍသို့ ရောက်ရှိလာသည်။ အထူးသဖြင့် အာရှတိုက်ရှိ တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစုဝင်ဖြစ်သော မြန်မာဘာသာစကား (Burmese) နှင့် အာဖရိကတိုက်တောင်ပိုင်းရှိ နိုင်ဂျာ-ကွန်ဂို (Bantu) ဘာသာစကားမိသားစုဝင်ဖြစ်သော ခိုဆာဘာသာစကား (Xhosa) တို့အကြား ဘာသာပြန်ဆိုခြင်းသည် ထူးခြားဆန်းသစ်ပြီး စိန်ခေါ်မှုများစွာရှိသော အနုပညာတစ်ရပ်ဖြစ်သည်။ ခိုဆာဘာသာစကားသည် တောင်အာဖရိကနိုင်ငံတွင် လူပြောအများဆုံး ဘာသာစကားများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်ပြီး ထူးခြားဆန်းပြားသော အသံထွက်စနစ်နှင့် ကလစ်အသံ (Click sounds) များကြောင့် ကျော်ကြားသည်။ ဤဘာသာစကားနှစ်ခုစလုံးသည် သမိုင်းကြောင်း၊ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် သဒ္ဒါတည်ဆောက်ပုံတို့တွင် သိသာစွာ ကွဲပြားသဖြင့် အောင်မြင်သော ဘာသာပြန်ဆိုမှုတစ်ခု ဖြစ်လာစေရန် ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ အနုစိတ်အချက်အလက်များကို နားလည်ရန် လိုအပ်သည်။
သဒ္ဒါနှင့် ဝါကျတည်ဆောက်ပုံဆိုင်ရာ အခြေခံစိန်ခေါ်မှုများ
ဘာသာပြန်သူတစ်ဦးအနေဖြင့် မြန်မာဘာသာစကားမှ ခိုဆာဘာသာစကားသို့ ပြန်ဆိုရာတွင် ပထမဆုံး ရင်ဆိုင်ရမည့် အဓိကအတားအဆီးမှာ ဝါကျတည်ဆောက်ပုံ (Sentence Syntax) ခြားနားချက်ဖြစ်သည်။ မြန်မာဘာသာစကားသည် ကတ္တား-ကံ-ကြိယာ (Subject-Object-Verb - SOV) ပုံစံကို အသုံးပြုသည်။ ဝါကျတစ်ကြောင်းတွင် ပြုလုပ်သူ (Subject) နှင့် ပြုလုပ်ခံရသူ (Object) တို့ကို ဦးစွာဖော်ပြပြီး ကြိယာ (Verb) ကို ဝါကျ၏ အဆုံးတွင် ထားရှိသည်။ ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် ခိုဆာဘာသာစကားသည် အင်္ဂလိပ်စာကဲ့သို့ပင် ကတ္တား-ကြိယာ-ကံ (Subject-Verb-Object - SVO) စနစ်ကို အခြေခံသည်။
ဤခြားနားချက်ကြောင့် ဘာသာပြန်ရာတွင် စကားလုံးများကို တိုက်ရိုက်တစ်လုံးချင်း ပြန်ဆိုပါက အဓိပ္ပာယ်မရှိသော ဝါကျများ ဖြစ်ပေါ်လာလိမ့်မည်။ ဘာသာပြန်သူသည် မြန်မာဝါကျ၏ ဆိုလိုရင်းကို ဦးစွာ ဆွဲထုတ်ပြီးနောက် ခိုဆာဘာသာစကား၏ သဒ္ဒါဖွဲ့စည်းပုံနှင့်အညီ ဝါကျကို အစမှအဆုံး ပြန်လည်တည်ဆောက်ရမည်ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် မြန်မာဘာသာစကားရှိ ဝိဘတ်များ (Postpositions) ဖြစ်သော "ကို"၊ "သို့"၊ "က"၊ "၏" စသည်တို့သည် နာမ်၏နောက်တွင် ကပ်၍လိုက်သော်လည်း၊ ခိုဆာဘာသာစကားတွင်မူ ဝိဘတ်များ (Prepositions) သို့မဟုတ် ရှေ့ဆက်စကားလုံးများကို နာမ်များ၏ ရှေ့တွင် ထားရှိရသည်။ ဤစနစ်နှစ်ခုကို ချက်ချင်းပြောင်းလဲတွေးတောနိုင်စွမ်းသည် ဘာသာပြန်ဆိုမှု၏ အရည်အသွေးကို ဆုံးဖြတ်ပေးသည်။
ခိုဆာဘာသာစကား၏ နာမ်အုပ်စုစနစ် (Noun Classes) နှင့် မြန်မာဘာသာ၏ အမျိုးအစားပြစကားလုံးများ
ခိုဆာဘာသာစကားတွင် အလွန်ထူးခြားပြီး ရှုပ်ထွေးလှသော နာမ်အုပ်စုစနစ် (Noun Classes) ရှိသည်။ ခိုဆာဘာသာစကားသည် နာမ်များကို ၎င်းတို့၏ သဘောသဘာဝအပေါ် မူတည်၍ အုပ်စု ၁၅ ခုထက်မနည်း ခွဲခြားထားသည်။ ဥပမာအားဖြင့် လူသားများအတွက် အုပ်စုတစ်စု၊ ကိရိယာတန်ဆာပလာများအတွက် အုပ်စုတစ်စု၊ နာမ်ပွားများနှင့် စိတ္တဇနာမ်များအတွက် အုပ်စုတစ်စု စသည်ဖြင့် ခွဲခြားထားသည်။ ဤနာမ်အုပ်စုတစ်ခုစီတွင် သီးခြားရှေ့ဆက်စကားလုံးများ (Prefixes) ရှိပြီး ထိုနာမ်နှင့် ဆက်စပ်နေသော ကြိယာများ၊ နာမဝိသေသနများနှင့် အညွှန်းနာမ်စားများ အားလုံးသည် အဆိုပါ ရှေ့ဆက်စကားလုံးနှင့် သံယောဂဖြစ်ရမည် (Subject-Verb Agreement)။
မြန်မာဘာသာစကားတွင်မူ ထိုကဲ့သို့ ရှုပ်ထွေးသော နာမ်အုပ်စုစနစ်မရှိသော်လည်း၊ ပစ္စည်းများကို ရေတွက်ရာတွင် သို့မဟုတ် ဖော်ပြရာတွင် အမျိုးအစားပြစကားလုံးများ သို့မဟုတ် နာမ်အကူစကားလုံးများ (Classifiers) ကို စနစ်တကျ သုံးစွဲရသည်။ ဥပမာ- "စာအုပ် သုံးအုပ်"၊ "ရဲဘော် ငါးယောက်"၊ "မြင်း နှစ်ကောင်" စသည်ဖြင့် ဖြစ်သည်။ ဤမြန်မာမှု နာမ်အကူစကားလုံးများကို ခိုဆာသို့ ပြန်ဆိုရာတွင် တိုက်ရိုက်ဘာသာပြန်၍ မရနိုင်ဘဲ၊ ခိုဆာ၏ နာမ်အုပ်စုရှေ့ဆက်စကားလုံးများနှင့် သဒ္ဒါသဘောတရားများအဖြစ်သို့ မှန်ကန်စွာ ကူးပြောင်းပေးရန် လိုအပ်သည်။ ဤနေရာတွင် ဘာသာပြန်သူ၏ ဘာသာစကားနှစ်ခုလုံးဆိုင်ရာ သဒ္ဒါဗဟုသုတသည် အလွန်အရေးကြီးလာသည်။
ကြိယာစနစ်နှင့် ကာလ (Tense) ကွာခြားချက်များ
ဘာသာစကားနှစ်ခုလုံးတွင် ကြိယာများ၏ သဘောသဘာဝသည် အလွန်ကွဲပြားခြားနားသည်။ မြန်မာဘာသာစကားတွင် ကာလ (Tense) ကို ဖော်ပြရန်အတွက် ကြိယာ၏နောက်တွင် ကာလပြနောက်ဆက်တွဲစကားလုံးများ (ဥပမာ- "ခဲ့သည်"၊ "နေသည်"၊ "မည်"၊ "လိမ့်မည်") ကို ကပ်၍သုံးစွဲသည်။ ကြိယာကိုယ်တိုင်၏ ပုံစံသည် ပြောင်းလဲသွားခြင်း မရှိပါ။
သို့သော် ခိုဆာဘာသာစကားတွင်မူ ကာလ (Tense) နှင့် အပြုအမူပြီးမြောက်မှုပုံစံ (Aspect) တို့ကို ကြိယာ၏ ရှေ့ဆက်စကားလုံး သို့မဟုတ် နောက်ဆက်စကားလုံးများကို ပြောင်းလဲခြင်းဖြင့် ဖော်ပြသည်။ ဥပမာအားဖြင့်၊ အတိတ်ကာလကို ဖော်ပြရန် ခိုဆာဘာသာစကားတွင် ကြိယာ၏အဆုံး၌ "-ile" သို့မဟုတ် "-ile" စသည့် နောက်ဆက်တွဲများကို ပေါင်းထည့်ရသည်။ ထို့အပြင်၊ ကြိယာများ၏ ရှေ့တွင် ကတ္တားနှင့် သက်ဆိုင်သော ရှေ့ဆက်စကားလုံး (Subject concord) များကိုလည်း ကာလအလိုက် ပြောင်းလဲထည့်သွင်းရသည်။ ဤစနစ်သည် မြန်မာဘာသာစကားထက် ပိုမိုရှုပ်ထွေးပြီး စနစ်တကျ မလေ့လာပါက ကာလမှားယွင်းပြောင်းလဲခြင်းများ ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် ဘာသာပြန်သူသည် မြန်မာဝါကျ၏ ကာလကို အတိအကျ ခွဲခြားသိမြင်ပြီးမှသာ ခိုဆာဘာသာစကား၏ မှန်ကန်သော ကြိယာပုံစံသို့ ပြောင်းလဲရမည်ဖြစ်သည်။
အသံထွက်ဗေဒဆိုင်ရာ နယူးဝါးန်များနှင့် အသံဖလှယ်ခြင်း (Phonetics and Transliteration)
မြန်မာဘာသာစကားသည် အသံနိမ့်မြင့်စနစ် (Tone) အပေါ် အခြေခံသော ဘာသာစကားဖြစ်သည်။ အသံထွက်ပြင်းအား သို့မဟုတ် အနိမ့်အမြင့် ကွာခြားချက်သည် အဓိပ္ပာယ်ကို လုံးဝပြောင်းလဲစေနိုင်သည်။ ခိုဆာဘာသာစကားသည်လည်း အသံနိမ့်မြင့်စနစ်ကို အတိုင်းအတာတစ်ခုအထိ အသုံးပြုသော်လည်း ၎င်း၏ အဓိကထူးခြားချက်မှာ ကလစ်အသံများ (Click Consonants) ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့တွင် သွားဖြင့်တောက်သည့်အသံ (Dental Click - 'c')၊ အာခေါင်ဖြင့်တောက်သည့်အသံ (Alveolar Click - 'q') နှင့် ပါးစပ်ဘေးဘက်ဖြင့်တောက်သည့်အသံ (Lateral Click - 'x') ဟူ၍ အဓိက ကလစ်သံ သုံးမျိုးရှိသည်။
စာဖြင့် ရေးသားဘာသာပြန်ဆိုရာတွင် ဤအသံထွက်ပုံစံများသည် လူပုဂ္ဂိုလ်အမည်များ၊ မြို့ရွာအမည်များနှင့် သမိုင်းဝင်အသုံးအနှုန်းများကို အသံဖလှယ်ရာတွင် စိန်ခေါ်မှုဖြစ်စေသည်။ မြန်မာဘာသာစကားတွင် ခိုဆာဘာသာစကား၏ ကလစ်သံများကို တိုက်ရိုက်ဖော်ပြနိုင်သော ဗျည်းအက္ခရာများ မရှိပါ။ ထို့ကြောင့် ဘာသာပြန်သူအနေဖြင့် ခိုဆာစကားလုံးများကို မြန်မာမှုပြုရာတွင်ဖြစ်စေ၊ မြန်မာစကားလုံးများကို ခိုဆာမှုပြုရာတွင်ဖြစ်စေ အနီးစပ်ဆုံးနှင့် နားလည်ရလွယ်ကူဆုံးသော အသံထွက်ပုံစံကို စနစ်တကျ ရွေးချယ်အသုံးပြုရမည်။ ဥပမာအားဖြင့် ခိုဆာလူမျိုးများ၏ အမည်များကို မြန်မာစာဖြင့် ရေးသားရာတွင် အသံထွက်ပုံစံလွဲချော်မှု မရှိစေရန် အထူးဂရုစိုက်ရမည်ဖြစ်သည်။
ယဉ်ကျေးမှုအရ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုခြင်းနှင့် ဒေသပြန်ပြုခြင်း (Cultural Localization)
မည်သည့်ဘာသာပြန်ဆိုမှုတွင်မဆို ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ နောက်ခံကို လျစ်လျူရှု၍ မရနိုင်ပါ။ မြန်မာယဉ်ကျေးမှုသည် ဗုဒ္ဓဘာသာအဆုံးအမများ၊ သက်ကြီးဝါကြီးများကို ရိုသေလေးစားမှုနှင့် လူမှုဆက်ဆံရေး ရိုသေမှုစကားလုံးများ (Honorifics) ပေါ်တွင် များစွာအခြေခံသည်။ စကားပြောဆိုရာတွင် "ခင်ဗျာ"၊ "ရှင်"၊ "ဦး"၊ "ဒေါ်" စသည့် စကားလုံးများကို စနစ်တကျ သုံးစွဲရသည်။
အလားတူပင် ခိုဆာယဉ်ကျေးမှုသည်လည်း မိသားစုနှင့် လူမှုအသိုင်းအဝိုင်း စည်းလုံးညီညွတ်မှုကို အလေးထားသော "Ubuntu" (ယူဘွန်းတူး) စိတ်ဓာတ်ပေါ်တွင် တည်ဆောက်ထားသည်။ ၎င်းစိတ်ဓာတ်သည် "လူတစ်ဦးသည် အခြားသော လူသားများကြောင့်သာ လူဖြစ်သည်" (Umuntu ngumuntu ngabantu) ဟူသော အတွေးအခေါ်ကို အခြေခံသည်။ ခိုဆာဘာသာစကားတွင်လည်း သက်ကြီးရွယ်အိုများနှင့် အဆင့်အတန်းရှိသူများကို လေးစားသမှုပြုသော စကားလုံးအသုံးအနှုန်းများ ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ဘာသာပြန်သူသည် မြန်မာစာသားထဲရှိ ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ လေးနက်မှုများကို ခိုဆာဘာသာစကားသို့ ပြန်ဆိုရာတွင် သင့်လျော်သော ခိုဆာယဉ်ကျေးမှု အသုံးအနှုန်းများနှင့် အစားထိုးကာ ဖတ်ရှုသူ ခိုဆာလူမျိုးများအတွက် သဘာဝကျပြီး ရိုသေမှုရှိသော လေသံဖြစ်အောင် ဖန်တီးပေးရမည်ဖြစ်သည်။
ထိရောက်သော မြန်မာ-ခိုဆာ ဘာသာပြန်ဆိုမှုအတွက် လက်တွေ့ကျသော အကြံပြုချက်များ
- စကားစပ်နှင့် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဦးစားပေးပါ- စကားလုံးများကို တစ်လုံးချင်းစီ တိုက်ရိုက်ပြန်ဆိုခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ပါ။ စာသားတစ်ခုလုံး၏ စကားစပ် (Context) နှင့် မူရင်းရေးသားသူ၏ ရည်ရွယ်ချက်ကို သေချာစွာ နားလည်ပြီးမှသာ ဘာသာပြန်ပါ။
- ကြားခံဘာသာစကားကို အသုံးပြု၍ စိစစ်ပါ- မြန်မာ-ခိုဆာ တိုက်ရိုက်အဘိဓာန်များ အလွန်ရှားပါးသဖြင့် အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားကို ကြားခံ (Bridge Language) အဖြစ် အသုံးပြုနိုင်သည်။ မြန်မာမှ အင်္ဂလိပ်၊ ထို့နောက် အင်္ဂလိပ်မှ ခိုဆာသို့ ပြန်ဆိုပြီး အဓိပ္ပာယ်လွဲချော်မှု ရှိမရှိ အပြန်အလှန် စစ်ဆေးပါ။
- ဒေသခံများနှင့် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ပါ- အထူးသဖြင့် ကာလပေါ်အသုံးအနှုန်းများ၊ ဗန်းစကားများနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အသုံးအနှုန်းများကို မှန်ကန်စေရန် ခိုဆာမိခင်ဘာသာစကား ပြောဆိုသူများ (Native Speakers) နှင့် တိုင်ပင်ဆွေးနွေးကာ အရည်အသွေးကို စစ်ဆေးပါ။
- ဘာသာပြန်နည်းပညာကို အသုံးချပါ- Computer-Assisted Translation (CAT) Tools များနှင့် Translation Memory (TM) စနစ်များကို အသုံးပြုခြင်းဖြင့် အသုံးအနှုန်းများ တသမတ်တည်းဖြစ်မှုကို ထိန်းသိမ်းနိုင်ပြီး ဘာသာပြန်ဆိုမှု လုပ်ငန်းစဉ်ကို မြန်ဆန်စေသည်။
နိဂုံးချုပ်- ဘာသာစကားနှစ်ခုအကြား နားလည်မှုတံတား တည်ဆောက်ခြင်း
မြန်မာဘာသာစကားမှ ခိုဆာဘာသာစကားသို့ ဘာသာပြန်ဆိုခြင်းသည် ကွဲပြားခြားနားလှသော ဘာသာဗေဒမိသားစုနှစ်ခုနှင့် ယဉ်ကျေးမှုနှစ်ရပ်ကို ပေါင်းစည်းပေးသည့် တံတားတစ်စင်း တည်ဆောက်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ သဒ္ဒါတည်ဆောက်ပုံ၊ နာမ်အုပ်စုစနစ်နှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ကွဲပြားချက်များကဲ့သို့သော စိန်ခေါ်မှုများစွာ ရှိသော်လည်း၊ အနုစိတ်ကျသော ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ ဗဟုသုတနှင့် ဒေသပြန်ပြုခြင်း နည်းဗျူဟာများကို ထိရောက်စွာ အသုံးပြုခြင်းဖြင့် တိကျကောင်းမွန်ပြီး သဘာဝကျသော ဘာသာပြန်ဆိုမှုများကို ဖန်တီးနိုင်မည်ဖြစ်သည်။ ဤလုပ်ငန်းစဉ်သည် အာရှနှင့် အာဖရိကအကြား ဆက်သွယ်ရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဖလှယ်မှုကို ပိုမိုနက်ရှိုင်းစေမည့် ရေရှည်ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုတစ်ခု ဖြစ်ပေသည်။