אַריינפֿיר אין דער וועלט פֿון ייִדיש-בענגאַלישער איבערזעצונג
די איבערזעצונג פֿון ייִדיש אויף בענגאַליש שטעלט מיט זיך מיט אַן אומגעוויינטלעכע אָבער פֿאַסצינירענדע בריק צווישן צוויי אינטעלעקטואַלע און קולטורעלע וועלטן. ייִדיש, די היסטאָרישע שפּראַך פֿון די אַשכּנזישע ייִדן אין אייראָפּע, פֿאַרבינדט דײַטשע, העברעיִש-אַרמישע און סלאַווישע עלעמענטן. פֿון דער אַנדערער זײַט, בענגאַליש (באַנגלאַ), אַן אינדאָ-אַרישע שפּראַך מיט איבער 230 מיליאָן רעדנערס, איז די שפּראַך פֿון אַ רײַכער ליטעראַרישער טראַדיציע אין בונד מיט דער בענגאַלישער רענעסאַנס. צו מאַכן אַן ערפֿאָלגרײַכע איבערזעצונג דאַרף מען פֿאַרשטיין ניט בלויז די ווערטער, נאָר די טיפֿע קולטורעלע יסודות וואָס ליגן הינטער יעדן אויסדרוק.
די געשיכטע און די נויטווענדיקייט פֿון איבערזעצן צווישן ייִדיש און בענגאַליש
כאָטש די געאָגראַפֿישע און היסטאָרישע מרחקים צווישן מזרח-אייראָפּע און דעם בענגאַלישן האַלבאינזל זענען גרויס, זענען פֿאַראַן מערערע פֿונקציאָנעלע ענלעכקייטן צווישן די צוויי קולטורן. ביידע פֿעלקער האָבן דורכגעמאַכט פּעריאָדן פֿון שווערן קולטורעלן דרוק, און ביידע שפּראַכן זענען געוואָרן דער סימבאָל פֿון דער גײַסטיקער קעגנשטעל. פֿאַר דעם בענגאַלישן עולם קען די ייִדישע ליטעראַטור, מיט איר ספּעציפֿישן הומאָר, מעלאַנכאָליע און טיפֿער פֿילאָסۆפֿיע פֿון שרײַבערס ווי שלום־עליכם אָדער יצחק באַשעוויס־זינגער, זײַן זייער נאָענט צום האַרצן. די נויטווענדיקייט פֿאַר מאָדערנע איבערזעצונגען וואַקסט מיט דעם אינטערעס אין גלאָבאַלער ליטעראַטור און פֿאַרגלײַכנדיקע קולטור-שטודיעס.
די לינגוויסטישע אַרויספֿאָדערנונגען: סינטאַקס און וואָרט-סדר
איינע פֿון די גרעסטע גראַמאַטישע מחיצות צווישן ייִדיש און בענגאַליש ליגט אין דעם וואָרט-סדר פֿון די זאַצן. ייִדיש געהערט צו די שפּראַכן מיט אַ "V2" סינטאַקס, וווּ דער ווערב מוז קומען ווי דער צווייטער עלעמענט אין אַ הויפּטזאַץ. צום ביישפּיל: "הײַנט לייענען מיר אַ בוך" אָדער "מיר לייענען הײַנט אַ בוך".
בענגאַליש, פֿאַרקערט, ניצט אַ שטרענגן SOV (סוביעקט-אָביעקט-ווערב) סטרוקטור. דאָס מיינט אַז דער ווערב קומט תּמיד אין דעם סוף פֿון דעם זאַץ. אַן איבערזעצער מוז דעריבער איבערבויען דעם גאַנצן געדאַנק־שטראָם פֿון דעם זאַץ כּדי עס זאָל קלינגען נאַטירלעך פֿאַר אַ בענגאַלישן לייענער. די פֿאַרבינדונג פֿון צוגעבונדענע זאַצן און פּאַרטיציפּן אין בענגאַליש פֿאָדערט אַ באַזונדערע אויפֿמערקזאַמקייט צו פֿאַרמײַדן פֿאַרפֿלאָכטענע און אומקלאָרע איבערזעצונגען.
די ייִדישע גראַמאַטיק פֿאַרמאָגט פֿיר פֿאַלן (נאָמינאַטיוו, אַקוזאַטיוו, דאַטיוו און געניטיוו) וואָס שפּילן אַ גרויסע ראָלע אין באַשטימען די באַציִונגען צווישן די ווערטער אין זאַץ. בענגאַליש ניצט אויך פֿאַלן (קאַראַקאַ - karaka), אָבער זיי ווערן אויסגעדריקט דורך סופֿיקסן וואָס ווערן צוגעשריבן גלײַך צום נאָמען אָדער פּראָנאָם. דאָס קען שאַפֿן אַ שוועריקייט פֿאַרן איבערזעצער ווען ער דאַרף געפֿינען די פּינקטלעכע באַדײַטונג פֿון אַ ייִדישן דאַטיוו אָדער געניטיוו. צום ביישפּיל, דער פֿראַזע "דעם טאַטנס הויז" דאַרף איבערגעזעצט ווערן אויף בענגאַליש ווי "babar bari" (বাবার বাড়ি), וווּ דער סופֿיקס "-er" שפּילט די ראָלע פֿונעם געניטיוו. אָבער פֿאַר מער קאָמפּליצירטע קאָנסטרוקציעס קען דער מאַנגל אין פּרעפּאָסיטיאָנס (ווײַל בענגאַליש ניצט פּאָסטפּאָסיטיאָנס) פֿאָדערן אַ פֿולשטענדיקן איבערבוי פֿון די פּרעפּאָסיציאָנעלע פֿראַזעס.
מדרגות פֿון העפֿליכקייט און פּראָנאָמענס
אין ייִדיש ניצט מען די פּראָנאָמענס "דו" פֿאַר יחיד און יחידה, און "איר" ווי אַ פֿאָרם פֿון העפֿליכקייט אָדער פֿאַר מערצאָל. בענגאַליש אָבער האָט אַ סך מער קאָמפּליצירטע סיסטעם פֿון העפֿליכקייט-מדרגות (honorifics). עס זענען דאָ דריי הויפּט מדרגות פֿאַרן צווייטן פּערזאָן (דו/איר):
- קאָנישטהאַ (Tui - তুই): פֿאַר זייער נאָענטע פֿרײַנד, קינדער אָדער מענטשן פֿון אַ נידריקערן סאָציאַלן סטאַטוס.
- סאַדהאַראָן (Tumi - তুমি): פֿאַר גלײַכע מענטשן, חבֿרים און משפּחה-מיטגלידער.
- סאַמאַניק (Apni - আপনি): די העפֿליכע פֿאָרם פֿאַר עלטערע מענטשן, פֿרעמדע אָדער פּראָפֿעסיאָנעלע קאָנטאַקטן.
יעדער פֿון די פּראָנאָמענס פֿאָדערט אַן אייגענעם ווערב-קאָניוגאַציע. אַן איבערזעצער פֿון ייִדיש מוז אָפּשאַצן דעם קאָנטעקסט פֿון דעם דיאַלאָג אָדער טעקסט כּדי צו באַשטימען די ריכטיקע מדרגה פֿון רעספּעקט און נאָענטקייט אין בענגאַליש.
קולטורעלע מעטאַפֿאָרן און דער העברעיִשער קאָמפּאָנענט פֿון ייִדיש
ייִדיש איז פֿול מיט ווערטער פֿון לשון-קודש (העברעיִש און אַראַמיש) וואָס טראָגן טיפֿע רעליגיעזע און קולטורעלע באַדײַטונגען. ווערטער ווי "מזל", "שבת", "צדקה" אָדער "נשמה" האָבן ניט קיין דירעקטע עקוויוואַלענטן אין בענגאַליש. בענגאַליש אַליין איז שטאַרק באַאײַנפֿלוסט פֿון סאַנסקריט, ווי אויך פֿון פּערסיש און אַראַביש דורך דער געשיכטע פֿון איסלאַם אין דעם ראַיאָן.
ווען מען זעצט איבער באַגריפֿן וואָס זענען ספּעציפֿיש פֿאַרן ייִדישן לעבנסשטייגער, מוז דער איבערזעצער מאַכן אַ ברירה: אָדער איבערזעצן דעם באַגריף דורך אַ בענגאַלישן עקוויוואַלענט וואָס קומט פֿון אַן ענלעכן קולטורעלן אָדער רעליגיעזן קאָנטעקסט, אָדער נוצן טראַנסליטעראַציע מיט אַ קורצן פֿוסנאָטע פֿאַרן לייענער. פֿאַר דעם וואָרט "שבת" קען מען ניצן דעם באַגריף פֿון אַ הייליקן רוה־טאָג, אָבער צו היטן דעם אָריגינעלן טעם איז אָפֿט מאָל בעסער צו דערקלערן די ייִדישע טראַדיציע אין די בענגאַלישע באַגריפֿן.
טראַנסליטעראַציע און פֿאָנעטיק
ייִדיש ניצט דעם העברעיִשן אַלף-בית מיט באַזונדערע וואָקאַלן (ווי די פּתח-ייִדן אָדער קמץ-אַלף), בשעת בענגאַליש ניצט דעם בענגאַלישן שריפֿט (Bangla script), וואָס איז אַן אַבוגידאַ שריפֿט סיסטעם. די פֿאָנעטיק פֿון ביידע שפּראַכן איז זייער אַנדערש. בענגאַליש האָט אַ רײַכע סעריע פֿון אַספּיראַטירטע קאָנסאָנאַנטן (ווי bh, dh, kh) וואָס עקסיסטירן ניט אין ייִדיש.
אין דער זעלביקער צייט, געוויסע ייִדישע קלאַנגען, ווי דער "כ" (ch) קלאַנג, זענען שווער צו רעפּרעזענטירן גענוי אין בענגאַליש. איבערזעצערס מוזן ניצן סיסטעמאַטישע פֿאָנעטישע אָננעמונגען כּדי צו פֿאַרזיכערן אַז נעמען פֿון מענטשן און ערטער קלינגען ריכטיק אין דער ציל-שפּראַך.
ניצליכע עצות פֿאַר איבערזעצערס
- פֿאַרשטיין דעם סאָרט טעקסט: צי עס איז אַ פּאָעטישער טעקסט, אַ היסטאָרישער דאָקומענט אָדער מאָדערנע פּראָזע. דער סטיל מוז שפּיגלען די עסטעטיק פֿון ביידע קולטורן.
- זוכן סינאָנימען פֿון קולטורעלן אויסטויש: ניצט בענגאַלישע ליטעראַרישע מעטאַפֿאָרן וואָס שטימען מיט די ייִדישע אידיאָמען. למשל, אויסדרוקן פֿון משפּחה-ליבע אָדער גוטהאַרציקייט קענען געפֿינען ענלעכע אויסדרוקן אין דער רײַכער פּאָעזיע פֿון ראַבינדראַנאַטה טאַגאָר.
- אַרבעט מיט ווערטערביכער: ניצט די בעסטע אַקאַדעמישע רעסורסן פֿאַר ייִדיש-ענגליש און ענגליש-בענגאַליש איבערזעצונגען ווי אַ צווייטע מדרגה פֿון קאָנטראָל.
די וויכטיקייט פֿון ליטעראַרישן קאָנטעקסט
דער איבערזעצונג-פּראָצעס פֿון ייִדיש אויף בענגאַליש איז ניט נאָר אַ טעכנישע אַרבעט, נאָר אַן אמתער קולטורעלער אויסטויש. ביידע שפּראַכן פֿאַרמאָגן אַ קאַמף פֿאַר זעלבשטענדיקייט און קולטורעלער אָפּגעהיטקייט דורך דער געשיכטע. דאָס טראָגט אַ ספּעציעלע עמאָציאָנעלע וואָרומקייט וואָס דאַרף פֿאַרוואַנדלט ווערן אין דער איבערזעצונג, מאַכנדיק די גײַסטיקע ירושה פֿון די שרײַבערס צוגענגלעך פֿאַר נייע לייענער אין דרום-אַזיע.