ʻO ka unuhi ʻōlelo ma waena o ka ʻōlelo Hawaiʻi a me ka ʻōlelo Malaio (Bahasa Melayu), he huakaʻi hoihoi loa ia ma luna o ke kai nui o ka Pākīpika a me ke kai o ʻInitonēsia. ʻOiai he mau mile kaʻawale ke kumu o kēia mau lāhui ʻelua i kēia wā au hou, ua hoʻohui ʻia lāua e kekahi pilina koko kahiko loa ma o ka ʻohana ʻōlelo Austronesia. I loko o kēia alakaʻi kikoʻī, e nānā kākou i nā loina, nā kānāwai piliolelo, nā pilikia maʻamau o ka unuhi ʻana, a me nā kōkua koʻikoʻi no ka hoʻololi pono ʻana i ka manaʻo mai ka makuahine o ka pae ʻāina ʻo Hawaiʻi a i ka makuahine o ka pae ʻāina ʻo Malaio. ʻO ka pahuhopu nui, ʻo ia ka mālama ʻana i ke ola o ka manaʻo me ka hoʻololi ʻole i ka ʻuhane o ka pōʻaiapili kumu.
Ka Pili Moʻo o Nā ʻŌlelo: Ka ʻOhana Nui Austronesia
Aia i loko o nā mole o ka ʻōlelo Hawaiʻi a me ka ʻōlelo Malaio kekahi pilina ʻohana i kapa ʻia ʻo ka ʻohana ʻōlelo Austronesia. Ma muli o kēia pilina kahiko mai ka wā kahiko loa, loaʻa he mau haneli mau huaʻōlelo e like loa ana ka puana a me ka manaʻo maoli. He mea nui kēia no ka mea unuhi e hoʻomaopopo ai i kēia pili koko, no ka mea, kōkua ia i ka ʻike ʻana i nā manaʻo like ma ke ʻano he moʻokūʻauhau hoʻokahi. No ka laʻana, ʻo ka huaʻōlelo Hawaiʻi ʻo "maka" (eye), ʻo ia nō ʻo "mata" ma ka ʻōlelo Malaio. ʻO ka "lima" (hand/five), ʻo ia nō ʻo "lima" (five) ma ka ʻōlelo Malaio. Hōʻike kēia i ka lōʻihi o ka holo ʻana o nā kānaka me kā lākou mau huaʻōlelo ponoʻī mai ka ʻāina kumu hoʻokahi.
E nānā i kēia papa loina ma lalo iho nei no kekahi mau huaʻōlelo cognate (nā huaʻōlelo pili koko) i loaʻa ma nā ʻōlelo ʻelua:
| Huaʻōlelo Hawaiʻi | Huaʻōlelo Malaio | Manaʻo ma ka ʻŌlelo Pelekānia |
|---|---|---|
| maka | mata | eye |
| lima | lima | five (hand in Hawaiian) |
| iʻa | ikan | fish |
| kutu | kutu | louse |
| inu | minum | drink |
| ua | hujan | rain |
| niu | nyiur | coconut |
| hale | balai (meeting hall) / rumah | house / hall |
ʻOiai he ʻano like kēia mau huaʻōlelo ma ka ʻaoʻao kani a me ka manaʻo kumu, ua ʻokoʻa loa ka ulu ʻana o ka piliolelo a me ke kaila palapala ma waena o lāua ʻelua. No laila, ʻaʻole hiki i ka mea unuhi ke hoʻololi wale i nā hua ma ke ʻano hua-no-ka-hua. Pono e nānā i ka pilina o ka hopunaʻōlelo holoʻokoʻa a me ka hoʻololi ʻana o ka piliolelo e kūpono ai i ka pepeiao o ka mea heluhelu Malaio.
Mai ka VSO a i ka SVO: Ke Kaʻina ʻŌlelo a me ka Piliolelo
ʻO kekahi o nā keʻehana nui loa o ka unuhi ʻana mai ka ʻōlelo Hawaiʻi a i ka ʻōlelo Malaio, ʻo ia ka hoʻololi ʻana i ke kaʻina huaʻōlelo (syntax). ʻO ka ʻōlelo Hawaiʻi, he ʻōlelo VSO ia (Verb-Subject-Object). E like me ka mea i ʻike mau ʻia, e kū mua ana ka hana (verb), a laila ka mea nāna ka hana (subject), a ma hope loa ka mea i hana ʻia (object). No ka laʻana: "E inu ana ka ʻīlio i ka wai." Ma kēia hopunaʻōlelo, ʻo "E inu ana" ka hana, ʻo "ka ʻīlio" ke kumuhana, a ʻo "i ka wai" ka mea i hana ʻia.
Ma ka ʻōlelo Malaio naʻe, he ʻōlelo SVO lākou (Subject-Verb-Object), e like me ka ʻōlelo Pelekānia a me nā ʻōlelo ʻē aʻe he nui o ka honua. Inā unuhi ʻia kēlā laʻana ma luna, e lilo ia i: "Anjing itu sedang minum air." Ma kēia ʻano, neʻe ka "anjing" (ʻīlio) i ke alo o ka hopunaʻōlelo, a ma hope ka "sedang minum" (e inu ana), a ma hope loa ka "air" (wai). Inā e mālama ka mea unuhi i ka VSO ma ka ʻōlelo Malaio, e lilo ia he ʻōlelo ʻano ʻē a maopopo ʻole paha i ka poʻe heluhelu Malaio.
Ma waho o kēlā, hoʻohana ka ʻōlelo Hawaiʻi i nā huneʻōlelo (particles) e like me "ua", "e...ana", a me "ke...nei" no ka hōʻike ʻana i ka wā (tense) a me ka ʻano o ka hana (aspect). Ma ka ʻōlelo Malaio, hoʻohana ʻia nā hua kōkua (auxiliary verbs) ma mua o ka hana e like me "sudah" (ua hana ʻia), "sedang" (ke hana ʻia nei), a me "akan" (e hana ʻia ana ma hope). Pono ka mea unuhi e nānā pono i kēia mau huneʻōlelo Hawaiʻi a koho i ka hua Malaio kūpono loa no ka hōʻike ʻana i ka wā pololei o ka hana me ka pololei loa.
Ka Unuhi ʻAna i nā Manaʻo Moʻomeheu Lopo a me ke Kaona
ʻAʻole ka unuhi ʻōlelo he hoʻololi wale nō i nā huaʻōlelo; he hoʻololi ia i ka moʻomeheu, ke ʻano o ke ola, a me ke kiʻina noʻonoʻo o kekahi lāhui. Paʻakikī loa ka unuhi ʻana i nā huaʻōlelo Hawaiʻi koʻikoʻi e halihali ana i ka manaʻo hohonu a me ka hoʻoilina o ka poʻe maoli. Ke loaʻa nā huaʻōlelo moʻomeheu kikoʻī, pono ka mea unuhi e ʻimi i nā hua like i loko o ka honua Malaio, a i ʻole e wehewehe i ke ʻano o ia manaʻo ma o ka pōʻaiapili.
No ka laʻana, ʻo ka huaʻōlelo kaulana ʻo "Aloha". He manaʻo hohonu loa kona ma mua o ka "aloha" a me ka "welina" wale nō. He pili ia i ka māhele ʻana i ke ea o ke ola a me ka hōʻike ʻana i ke aloha hohonu. Ma ka ʻōlelo Malaio, ʻaʻohe huaʻōlelo hoʻokahi e paʻa ai kēia manaʻo holoʻokoʻa. Hiki ke unuhi ʻia he "kasih sayang" (love/compassion), "mesra" (warmth/friendliness), a i ʻole "salam" (peace/greetings) ma muli o ka pōʻaiapili o ka hopunaʻōlelo. Pēlā pū me ka huaʻōlelo "Mana". He manaʻo kupaianaha kēia no ka ikaika ʻuhane a me ka hanohano. Ma ka ʻōlelo Malaio, hiki ke hoʻohana ʻia ka huaʻōlelo "semangat" (soul/spirit/vital force) a i ʻole "daulat" (sovereign power/divine majesty) no nā aliʻi a me ke kūlana kiʻekiʻe. ʻO ka mea unuhi akamai, pono ia e hoʻohana i ke "kaona" (manaʻo huna) o ka kikokikona kumu no ka loaʻa ʻana o ka hua kūpono ma ka ʻōlelo hopena.
Nā Hōʻailona Kikoʻī: Ka Unuhi Pono ʻana i ke Kahakō a me ka ʻOkina
He mea nui loa ke kahakō (macron) a me ka ʻokina (glottal stop) ma ka palapala Hawaiʻi. Inā hewa ka hoʻohana ʻana a i ʻole ka heluhelu ʻana i kēia mau hōʻailona, e loli loa ana ka manaʻo o ka huaʻōlelo. No ka laʻana, ʻokoʻa loa ka manaʻo o "kāua" (you and I) ma mua o "kaua" (war/battle). Pēlā pū me "manaʻo" (thought/meaning) a me "manao" (kākaʻikahi ka hoʻohana ʻia me ka ʻokina ʻole ma ka ʻōlelo Hawaiʻi hou). No ka mea unuhi mai ka Hawaiʻi a i ka Malaio, pono ke nānā kikoʻī i kēia mau mea.
I ka wā e heluhelu ai i ka kikokikona Hawaiʻi kumu, e hōʻoia he kikokikona i kākau pololei ʻia me ka ʻokina a me ke kahakō. ʻAʻohe hōʻailona like ma ka ʻōlelo Malaio hou (i kākau ʻia ma ka Rumi/Latin alphabet). No laila, inā hewa ka heluhelu ʻana i ka ʻōlelo Hawaiʻi ma muli o ke kope hewa ʻia ʻana me ka ʻole o ke kahakō a me ka ʻokina, e unuhi hewa ʻia ana ke ʻano o ka hopunaʻōlelo i ka ʻōlelo Malaio. He kuleana koʻikoʻi ko ka mea unuhi e hana pū me nā puke wehewehe ʻōlelo hilinaʻi ʻia a e nānā pono i ka leo o ka ʻōlelo ke puana ʻia.
He Mau Manaʻo Kōkua no ka Mea Unuhi
No ka hoʻomaikaʻi ʻana i ka maikaʻi o kāu unuhi ʻana ma waena o kēia mau ʻōlelo ʻelua o ka Pākīpika a me ka Moana ʻIniana, eia kekahi mau kōkua koʻikoʻi:
- E hoʻomaopopo i ka pōʻaiapili Pilikanaka: Ma ka ʻōlelo Malaio, aia nā pae ʻōlelo like ʻole (registers) e pili ana i ke kūlana o ka poʻe e kamaʻilio ana. No ka laʻana, he ʻokoʻa ka hoʻohana ʻana i ka huaʻōlelo pronoun no ka "au" e like me "saya" (kūlana kūhelu) a me "aku" (kūlana pili aloha). Pono e nānā i ka leo o ka ʻōlelo Hawaiʻi kumu e koho ai i ka pae kūpono ma ka ʻōlelo Malaio.
- E hoʻohana i nā huaʻōlelo pili koko me ka noʻonoʻo hohonu: ʻOiai he mea kōkua ka loaʻa ʻana o nā cognates e like me "maka" a me "mata", pono e hōʻoia he like maoli ka manaʻo o ia mau hua i ka pōʻaiapili o kēia mau lā. Hiki i kekahi manawa ke hoʻohana ʻia kēia mau hua e hōʻike ai i ka pili kokoke o nā moʻomeheu ʻelua.
- E mālama i ka passive voice kūpono: Nui ka hoʻohana ʻia ʻana o ka passive voice ma ka ʻōlelo Hawaiʻi (ka hunaʻōlelo "ʻia"). Ma ka ʻōlelo Malaio, he mea koʻikoʻi pū kekahi ka passive voice (hoʻohana i ka pākuʻina "di-"). ʻO ka hoʻololi ʻana mai ka passive Hawaiʻi a i ka passive Malaio, he ala maikaʻi loa ia e mālama ai i ka holo a me ke kaila o ka kikokikona kumu.
- E kūkākūkā me ka poʻe ʻōlelo makuahine: ʻO ka hana pū ʻana me ka poʻe i hānai ʻia i loko o ka ʻōlelo a me ka moʻomeheu o kēlā me kēia lāhui ka ala kūpono loa e hōʻoia ai i ka pololei, ka nani, a me ke kūpaʻa o ka unuhi ʻana i ka ʻoiaʻiʻo o nā huaʻōlelo.
Ma ka hoʻopili ʻana i kēia mau loina a me ka hoʻomaopopo hohonu ʻana i ka pilina kūpuna o kēia mau ʻōlelo Austronesia, hiki i ka mea unuhi ke hana i kekahi alahaka nani a paʻa ma waena o ka ʻōlelo Hawaiʻi a me ka ʻōlelo Malaio. He ala kēia e hoʻomau ai i ka kaʻanalike ʻana i ka naʻauao a me ke aloha ma waena o nā moana ʻelua.