Кыргыз жана казак тилдери түрк тилдеринин кыпчак тобуна кирет. Бул эки тилдин генетикалык, структуралык жана лексикалык жактан өтө жакындыгы алардын ортосундагы котормо процессин бир караганда оңой сыяктуу көрсөтөт. Бирок, тилдердин мындай жакындыгы котормочулар үчүн чоң коркунучтарды жана каталарды жаратуучу негизги фактор болуп саналат. Тектеш тилдердин ортосундагы котормодогу эң башкы маселе — механикалык которууга (калькалап которууга) жол берүү жана ар бир тилдин өзүнө гана мүнөздүү болгон өзгөчөлүктөрүн эске албай калуу. Бул макалада кыргыз тилинен казак тилине сапаттуу которуунун негизги эрежелери, фонетикалык-лексикалык нюанстар жана котормочулар үчүн практикалык кеңештер кеңири талданат.
1. Генетикалык тектештик жана тилдик структуранын окшоштугу
Кыргыз жана казак тилдеринин экөө тең агглютинативдүү тилдер болуп саналат. Бул дегендик, сөз жасоо жана сөз өзгөртүү процесстери негизги уңгуга мүчөлөрдүн ырааттуу түрдө жалганышы аркылуу ишке ашат. Сүйлөмдөгү сөздөрдүн тартиби да негизинен бирдей: ээ — айкындооч мүчөлөр — баяндооч (SOV - Subject-Object-Verb структурасы). Бул синтаксистик окшоштук котормочуга сүйлөмдүн түзүлүшүн толугу менен өзгөртпөй, маанисин сактап калууга шарт түзөт. Ошондой эле, эки тилде тең мүчөлөрдүн үндөштүк мыйзамына (сингармонизмге) баш ийиши окшош принциптерде иштейт. Бирок бул структуралык окшоштукка өтө эле ишенип албоо керек, себеби стилистикалык курулушта жана сүйлөмдөрдүн логикалык басымында айырмачылыктар кездешет.
2. Фонетикалык жана орфографиялык трансформациялар
Тектеш сөздөрдү туура которуу үчүн котормочу тилдер аралык фонетикалык мыйзамченемдүүлүктөрдү жакшы билиши керек. Кыргыз жана казак тилдеринин ортосунда системалуу түрдө кайталануучу жана тилдердин бөлүнүү тарыхына байланыштуу фонетикалык айырмачылыктар калыптанган:
- Ш — С өзгөрүшү: Кыргыз тилиндеги «ш» тыбышы казак тилинде көбүнчө «с» тыбышына дал келет. Мисалы: кыргызча баш — казакча бас, таш — тас, бош — бос, беш — бес, жаш — жас.
- Ч — Ш өзгөрүшү: Кыргыз тилиндеги «ч» тыбышы казак тилинде көбүнчө «ш» тыбышына өтөт. Мисалы: кыргызча чач — казакча шаш, үч — үш, ач — аш, кач — қаш, чеч — шеш.
- Үндүүлөрдүн өзгөчөлүктөрү: Кыргыз тилиндеги созулма үндүүлөр казак тилинде негизинен кыска үндүүлөр же дифтонгдор менен алмашат. Мисалы: кыргызча тоо — казакча тау, жоо — жау, жөө — жаяу, күйөө — күйеу.
- Ж — Ж/Й шайкештиги: Эки тилде тең «ж» тыбышы бар, бирок айрым сөздөрдө кыргыздын «ж» тамгасы казак тилинде «й» же башка тыбыштар менен алмашышы мүмкүн (мисалы, кыргызча жылан — казакча жылан, бирок кыргызча жаңы — казакча жаңа, жакшы — жақсы).
Бул мыйзамдарды билүү котормочуга сөздөрдү механикалык түрдө көчүрбөй, алардын казак тилиндеги туура эквивалентин табууга жардам берет. Мисалы, кыргыз тилиндеги «кошумча» деген сөздү казак тилине фонетикалык схема боюнча которгондо «қосымша» болуп өзгөрөт. Бул мыйзам ченемдүүлүктөрдү автоматтык түрдө колдонуу да кээде катага алып келет, ошондуктан ар бир сөздүн сөздүктөгү бекитилген формасын текшерүү зарыл.
3. Лексикалык айырмачылыктар жана «Жалган достор» (False Friends)
Котормочунун эң чоң катасы — эки тилдеги жазылышы же угулушу окшош сөздөрдүн мааниси да бирдей деп ойлогондугу. Тил илиминде «котормочунун жалган достору» деп аталган бул көрүнүш кыргыз-казак котормосунда өтө көп кездешет. Төмөндө маанилери же колдонулушу ар башка болгон айрым мисалдар келтирилген:
- Дарбыз жана Кауын: Кыргыз тилинде бул сөз «дарбыз» (арбуз) дегенди билдирсе, казак тилинде «қарбыз» деп аталат. Ал эми кыргызча «коон» казак тилинде «қауын» деп аталат. Бул жерде жөнөкөй гана тамга алмашуу эмес, толук лексикалык айырмачылык бар.
- Унаа жана Ұнау: Кыргыз тилинде транспорт каражатын «унаа» десек, казак тилинде бул мааниде «көлік» сөзү колдонулат. Казак тилиндеги «унаа» (ұнау) этиши кыргызча «жагуу, жагып калуу» деген маанини билдирет. Бул сөздөрдү аралаштыруу контекстти толугу менен бузат.
- Маанай жана Көңіл-күй: Кыргыз тилиндеги «маанай» сөзү казак тилинде «манай» эмес, «көңіл-күй» деп которулат. Казакча «маңай» сөзү «айлана-тегерек, жаны» деген маанини билдирет.
- Түшүнүк жана Түсінік: Бул сөздөр абдан окшош угулганы менен, казак тилинде «түсінік» сөзү көбүнчө «түшүндүрмө, комментарий» деген мааниде да колдонулат, ал эми кыргызча «түшүнүк» (понятие) маанисинде казак тилинде «ұғым» сөзү артыкчылыкка ээ.
Мындан сырткары, коомдук-саясий жана расмий терминологияда айырмачылыктар абдан чоң. Кыргызстанда кабыл алынган терминдердин көбү орус тилинен түз алынса же кыргыз тилине ылайыкташтырылса, Казакстанда акыркы жылдары терминдерди казакчалоо процесси жигердүү жүрдү. Мисалы, кыргызча процент — казакча пайыз, кыргызча республика — казакча республика (айрым учурда ылайыктуу терминдер колдонулат), кыргызча жаран — казакча азамат (гражданин), кыргызча чек ара — казакча шекара, кыргызча бажы — казакча кеден.
4. Грамматикалык деңгээлдеги котормо маселелери
Кыргыз жана казак тилдеринин грамматикалык системасы окшош болгону менен, мүчөлөрдүн колдонулушунда жана синтаксистик байланыштарда айырмачылыктар бар:
Жөндөмө мүчөлөрү: Эки тилде тең 6 жөндөмө бар. Бирок алардын мүчөлөрүнүн варианты жана колдонулушу кээде айырмаланат. Маселен, чыгыш жөндөмөсүнүн мүчөсү кыргыз тилинде -дан/-ден/-дон/-дөн, -тан/-тен/-тон/-төн, -нан/-нен/-нон/-нөн түрүндө абдан көп вариантка ээ болсо, казак тилинде -дан/-ден, -тан/-тен, -нан/-нен гана болуп, лабиалдашкан (о, ө) варианттары жок. Ошондуктан кыргызча «мектептен» — казакча «мектептен» болот, ал эми «токойдон» — казакча «орманнан» (токой эмес, орман сөзү колдонулат) деп которулат.
Атоочтуктар жана чактар: Өткөн чактын жана учур чактын көрсөткүчтөрүндө айырмачылыктар бар. Кыргыз тилинде учур чакты билдирүү үчүн көбүнчө -ып жатат формасы колдонулса, казак тилинде бул -ып жатыр түрүндө болот. Ошондой эле, кыргыз тилиндеги максатты же ниетти билдирген -макчы мүчөсү казак тилинде да колдонулат (-пақшы/-пекші), бирок колдонуу жыштыгы жана контексттик стилистикасы айырмаланат. Кыргызча «алмакмын» деген форма казакча «алмақпын» же «алуым керек» деп берилиши мүмкүн.
5. Стилистикалык жана маданий локализация
Казак жана кыргыз элдеринин маданияты, каада-салты, дүйнө таанымы абдан жакын. Бул фразеологизмдерди, макал-лакаптарды которууда чоң жеңилдик берет. Көптөгөн макалдар эки тилде тең бирдей мааниде жана окшош сөздөр менен айтылат. Бирок бул жерде да этияттык керек. Мисалы, кыргызча «жакшы сөз жан эргитет» деген макал казак тилинде «жақсы сөз жарым ырыс» же «жылы-жылы сөйлесең, жылан инінен шығады» деген варианттар менен маанилеш келет.
Котормо маалында төмөнкү стилистикалык эрежелерди эске алуу зарыл:
- Расмий-иштиктүү стиль: Казак тилиндеги расмий документтердин тили кыргыз тилине караганда көбүрөөк стандартташтырылган жана архаикалык/адабий элементтерди активдүү колдонот. Котормочу кургак лексиканы эмес, казак тилинин канцеляризмин колдонушу шарт.
- Сленг жана сүйлөшүү тили: Заманбап сүйлөшүү тилинде казак жаштары колдонгон фразалар кыргыз жаштарыныкынан айырмаланат. Бул айырмачылыктар интернет-медианы, жарнамаларды жана социалдык тармактардагы контентти которууда өзгөчө байкалат.
- Пуризмдин таасири: Казак тилинде чет тилдерден кирген сөздөрдү өз тилинин сөздөрү менен алмаштырууга умтулуу абдан күчтүү. Мисалы, кыргыз тилинде «самолет» сөзү орус тилиндегидей эле колдонулуп жүрсө (айрым учурда «учак»), казак тилинде расмий түрдө «ұшақ» сөзү гана колдонулат. Ошондой эле, кыргызча «театр» же «музей» сыяктуу сөздөр казакчада да ошондой жазылганы менен, жаңы терминдерди жасоодо казак тили өздүк ресурстарга көбүрөөк таянат.
6. Сапаттуу котормо үчүн маанилүү кеңештер
Кыргыз тилинен казак тилине которууда каталарды болтурбоо жана жогорку сапаттагы текстти алуу үчүн төмөнкү практикалык кеңештерди колдонуу сунушталат:
- Механикалык которуудан качыңыз: Тексттин маанисин түшүнүп, аны казак тилинин синтаксистик жана лексикалык нормаларына ылайык кайра түзүп чыгыңыз. Кыргызча сүйлөмдү сөзмө-сөз көчүрүү казак тилинде одоно жана табигый эмес угулат. Тектеш тилдердеги эң чоң ката — «тилдердин окшоштугуна» таянып, сөзмө-сөз которуу.
- Казак тилиндеги расмий сөздүктөрдү колдонуңуз: Эки тилдин сөздүгү гана эмес, казак тилинин түшүндүрмө сөздүктөрүн (мисалы, «Қазақ әдеби тілінің сөздігі») колдонуу терминдердин туура маанисин табууга жардам берет. Сөздүк менен иштөө котормонун терминологиялык тактыгын жогорулатат.
- Жазуу эрежелерин (орфографияны) текшериңиз: Казак тилиндеги өзгөчө тамгалардын (ә, ғ, қ, ң, ө, ұ, ү, һ, і) туура жазылышын жана алардын орфографиялык эрежелерин катуу сактаңыз. Бул тексттин визуалдык жана грамматикалык сапатын камсыз кылат. Бул өзгөчө тамгаларды туура эмес колдонуу окурман тарабынан олуттуу орфографиялык ката катары кабыл алынат.
- Редакциялоо: Даяр болгон котормону казак тилин эне тили катары билген кесипкөй редакторго (native speaker) текшертиңиз. Бул стилистикалык мүчүлүштүктөрдү жана жасалмалуулукту жоюунун эң ишенимдүү жолу болуп саналат.
Жыйынтыктап айтканда, кыргыз тилинен казак тилине которуу — эки тилдин жакындыгынан улам оңой көрүнгөнү менен, терең лингвистикалык билимди, кунт коюп иштөөнү жана маданий контекстти сезе билүүнү талап кылган татаал процесс. Тилдердин ортосундагы назик айырмачылыктарды сезе билген котормочу гана эки элдин ортосундагы маданий жана маалыматтык көпүрөнү бекем кура алат.