Мэдээллийн технологи, даяаршлын эрин үед дэлхийн өнцөг булан бүрт байгаа өөр өөр хэл, соёл иргэншлийг хооронд нь холбоход орчуулгын үүрэг оролцоо асар их билээ. Эдгээр хэлний дотроос Алтай язгуурын Монгол хэл болон Кельт язгуурын Уэльс (Cymraeg) хэлний хоорондын орчуулга нь хоёр өөр хэлний бүлэг, өөр өөр сэтгэлгээний онцлогийг дамждаг тул хамгийн хүнд бөгөөд сонирхолтой сорилтуудын нэг юм. Энэхүү нийтлэлээр Монгол хэлнээс Уэльс хэл рүү хөрвүүлэх явцад тулгардаг гол бэрхшээлүүд, тэдгээрийн нарийн ширийн зүйлс болон орчуулагчдад зориулсан хэрэгцээт зөвлөмжүүдийг дэлгэрэнгүй авч үзэх болно.
1. Өгүүлбэрийн бүтэц ба дарааллын шилжилт (Syntactic Restructuring: SOV-оос VSO руу)
Орчуулгын явцад тулгардаг хамгийн эхний бөгөөд хамгийн том сорилт бол өгүүлбэрийн дараалал юм. Монгол хэл нь өгүүлбэрийн бүтцийн хувьд "Өгүүлэгдэхүүн + Тусагдахуун + Өгүүлэхүүн" буюу SOV (Subject-Object-Verb) хэв шинжтэй хэл юм. Өөрөөр хэлбэл, өгүүлбэрийн эцэст үйл үг ордог. Харин Уэльс хэл нь дэлхийн хэлнүүдийн ердөө 9 орчим хувьд байдаг ховор бүтэц болох "Өгүүлэхүүн + Өгүүлэгдэхүүн + Тусагдахуун" буюу VSO (Verb-Subject-Object) бүтэцтэй. Энэ нь орчуулагчаас өгүүлбэрийн бүтцийг бүрэн өөрчилж, сэтгэхүйн тэс өөр загварт шилжихийг шаарддаг.
Жишээлбэл, Монгол хэлний "Би ном уншиж байна" гэсэн өгүүлбэрийг Уэльс хэл рүү шууд орчуулбал "Байна би уншиж ном" (Rwy'n darllen llyfr) гэсэн бүтэцтэй болно. Орчуулагч Монгол хэл дээрх эх бичвэрийг уншиж дуустал үйл үг нь тодорхойгүй байдаг бол Уэльс хэл рүү хөрвүүлэхэд хамгийн түрүүнд үйл үг, цаг хугацааг тодорхойлж эхлэх шаардлагатай болдог. Энэхүү бүтцийн шилжилтийг алдаагүй хийхийн тулд хоёр хэлний өгүүлбэр зүйн дүрмийг гүн гүнзгий эзэмшсэн байх хэрэгтэй.
2. Уэльс хэлний авианы хувьсал ба дүрмийн онцлог (Initial Consonant Mutations)
Уэльс хэл нь Кельт төрлийн хэлнүүдийн нэгэн адил "эхний гийгүүлэгчийн хувьсал" (Mutations буюу уэльсээр *treigladau*) хэмээх маш өвөрмөц дүрмийн тогтолцоотой. Энэ нь өгүүлбэр дэх үгийн байрлал, өмнөх үгийн шинж чанар, эсвэл нэр үгийн хүйсийн ангиллаас шалтгаалан тухайн үгийн эхний үсэг өөрчлөгддөг үзэгдэл юм. Зөөлрөх (Soft), хамрын (Nasal), сүрэх (Spirant) гэсэн гурван төрлийн хувьсал Уэльс хэлэнд байдаг.
Монгол хэлэнд үг хувилахдаа үгийн төгсгөлд залгавар залгадаг (агглютинатив шинж чанартай) бол Уэльс хэлэнд үгийн эхлэл өөрчлөгддөг нь орчуулагчдыг төөрөгдүүлэх аюултай. Жишээлбэл, "cymraeg" (Уэльс хэл) гэдэг үг "i gael" (авахын тулд) гэсэн үгийн дараа орохдоо "Gymraeg" болж эхний үсэг нь өөрчлөгдөнө. Энэхүү авианы хувьслын дүрмийг нарийн баримтлахгүй бол орчуулсан бичвэр Уэльс хэлээр яригчдад байгалийн бус, алдаатай сонсогдох болно. Тиймээс орчуулагч үгийн сангийн шууд орчуулга хийхээс гадна контекстээс шалтгаалсан авианы өөрчлөлт бүрийг хянах шаардлагатай.
3. Хүйсийн ангилал ба түүний зохицол (Grammatical Gender)
Монгол хэлэнд дүрмийн хувиар эр, эм, саармаг хүйсийн ангилал байдаггүй бөгөөд төлөөний үг болон тэмдэг нэрүүд хүйсийн ялгаагүйгээр шууд хэрэглэгддэг. Харин Уэльс хэл нь эр хүйс (masculine) болон эм хүйс (feminine) гэсэн хоёр хүйсийн ангилалтай. Энэхүү зөрүүтэй байдал нь Монгол хэлнээс Уэльс хэл рүү орчуулахад дараах хүндрэлүүдийг үүсгэдэг:
- Тэмдэг нэрийн зохицол: Уэльс хэлэнд нэр үгийн хүйсээс хамаарч түүнийг тодотгож буй тэмдэг нэр хувирах эсвэл эхний үсэг нь зөөлрөх хувьсалд ордог.
- Тооны нэр: Тооны нэр хүртэл тодорхойлж буй нэр үгийн хүйсээс хамааран өөр өөр хэлбэртэй байдаг (Жишээ нь: хоёр гэдэг үг эр хүйс дээр *dau*, эм хүйс дээр *dwy* болно).
- Төлөөний үгний сонголт: Монгол хэлний "тэр" гэх ганц тооны гуравдагч этгээдийн төлөөний үгийг Уэльс хэлний "ef" (эр) эсвэл "hi" (эм) гэсэн үгсийн алийг нь ашиглаж хөрвүүлэхийг контекстоос зөв тодорхойлох хэрэгтэй.
4. Соёлын контекст ба хэлц үгсийг нутагшуулах нь (Cultural Localization)
Хэл бол соёлын илэрхийлэл юм. Монголчууд нүүдэлчин ахуй, мал аж ахуй, тал нутгийн байгаль цаг ууртай холбоотой өвөрмөц хэлц үгсийг яриандаа өргөн хэрэглэдэг. Жишээлбэл, "малтайгаа уулзах", "морь харах" эсвэл "зангаараа занах" гэх мэт хэллэгүүдийг шууд утгаар нь Уэльс хэл рүү хөрвүүлбэл утга зүйн хувьд ямар ч холбоосгүй үгсийн цуглуулга болно.
Нөгөөтэйгүүр, Уэльс соёл нь Кельтийн домог зүй, далай эргээр хүрээлэгдсэн байгаль, хөдөө аж ахуй, түүнчлэн Европ тивийн түүхэн хөгжилтэй нягт холбоотой. Уэльс хэлэнд өөрийн гэсэн өвөрмөц зүйр цэцэн үгс, хэлцүүд бий. Үүний нэг жишээ бол "Cenedl heb iaith, cenedl heb galon" (Хэлгүй үндэстэн бол зүрхгүй үндэстэн) гэсэн алдартай зүйр үг юм. Орчуулагч нь Монгол соёлын метафор хэллэгийг Уэльс хэл рүү шилжүүлэхдээ утга агуулгыг нь алдагдуулахгүйгээр уэльс хүний сэтгэхүйд буухүйц дүйцэх соёлын эквивалентыг олох нь хамгийн чухал даалгавар байдаг.
5. Монгол-Уэльс орчуулгын чанарыг сайжруулах практик зөвлөмжүүд
Эдгээр хоёр өвөрмөц хэлний хооронд чанартай орчуулга хийхийн тулд дараах практик алхмуудыг хэрэгжүүлэх хэрэгтэй:
- Шууд орчуулгаас татгалзах: Хэл шинжлэлийн хувьд холбоогүй хоёр хэлийг үгчлэн орчуулах нь утгагүй бөгөөд дүрмийн алдаатай бичвэр үүсгэх гол шалтгаан болдог. Утга санааг бүхэлд нь ойлгож, Уэльс хэлний бүтцээр дахин найруулах нь зүйтэй.
- Толь бичиг ба хяналтын хэрэгслийг ашиглах: Уэльс хэлний орчуулгыг хянахдаа "Geiriadur Prifysgol Cymru" (Уэльсийн Их Сургуулийн Толь Бичиг) болон дүрмийн хяналтын тусгай програмуудыг тогтмол ашиглаж, авианы хувьслын алдаануудыг шалгах хэрэгтэй.
- Хоёр хэлний хэрэглэгдэх орчныг мэдрэх: Уэльс хэл нь өдгөө Англи хэлний хүчтэй нөлөөнд оршдог хоёр хэлний орчинтой тул орчуулгын аялга, хэрэглээний хэв маяг (албан ёсны болон ярианы хэл) дээр маш мэдрэмжтэй хандах хэрэгтэй.
Эцэст нь тэмдэглэхэд, Монгол хэлнээс Уэльс хэл рүү хөрвүүлэх нь зөвхөн үг солих ажил биш, харин хоёр өөр ертөнцийг гүүрлэн холбож буй соёлын гүн гүнзгий харилцаа юм. Дүрмийн хатуу хуулиудыг баримтлахаас гадна соёлын контекстийг мэдрэх чадвар нь энэхүү орчуулгын ажлыг амжилттай болгох үндэс суурь болно.