Азыркы ааламдашуу жана маданий-экономикалык байланыштар күчөгөн доордо түрк тилдүү элдердин ортосундагы өз ара котормо маселеси өзгөчө мааниге ээ болууда. Кыргыз жана азербайжан тилдери экөө тең чоң түрк тилдеринин үй-бүлөсүнө киргени менен, алардын ар бири өзүнүн уникалдуу тарыхый өнүгүү жолуна жана тилдик өзгөчөлүктөрүнө ээ. Кыргыз тили түрк тилдеринин кыпчак тобуна кирсе, азербайжан тили огуз тобуна таандык. Бул эки тилдин ортосундагы генетикалык жакындык котормо процессин бир жагынан жеңилдетсе, экинчи жагынан жашыруун тилдик тузактарды жана кылдат айырмачылыктарды жаратат. Бул макалада кыргыз тилинен азербайжан тилине которуунун негизги аспектилерин, кыйынчылыктарын жана котормочулар үчүн маанилүү кеңештерди кеңири талдайбыз.
Түрк тилдеринин туугандыгы жана топтук айырмачылыктар
Кыргыз жана азербайжан тилдеринин ортосундагы эң чоң окшоштук — бул алардын агглютинативдик түзүлүшү. Башкача айтканда, сөздөргө мүчөлөр ырааттуу түрдө жалганып, жаңы маанилерди же грамматикалык формаларды жаратат. Ошондой эле, сүйлөмдүн курулушунда негизги сөз тартиби ээ-толуктооч-баяндооч (SOV) схемасы боюнча курулат. Бул жалпылык котормочуга сүйлөмдүн синтаксистик структурасын толугу менен өзгөртпөстөн, сөзмө-сөз которууга белгилүү бир деңгээлде мүмкүнчүлүк берет.
Бирок, топтук айырмачылыктар өз таасирин тийгизбей койбойт. Кыпчак тобундагы кыргыз тилинде созулма үндүүлөр жана катаал тыбыштар басымдуулук кылса, огуз тобундагы азербайжан тилинде жумшак, лирикалык угулган тыбыштык система калыптанган. Бул фонетикалык өзгөчөлүктөр жазууда да, сөз жасоодо да өзүнүн чагылышын табат. Мисалы, кыргыз тилиндеги көптөгөн сөздөр азербайжан тилиндеги тектеш сөздөрүнө караганда кыскараак же башкача тыбыштык курамга ээ.
Алфавиттик жана фонетикалык шайкештиктер
Бүгүнкү күндө кыргыз тили расмий түрдө кирилл алфавитин колдонот, ал эми азербайжан тили латын графикасына негизделген алфавитти колдонот. Котормо ишинде биринчи кезекте ушул графикалык айырмачылыкты эске алуу зарыл. Тексттерди которууда энчилүү аттарды, географиялык аталыштарды жана транслитерацияны туура жүргүзүү маанилүү. Мисалы, кыргыз тилиндеги "ж" тыбышы азербайжан тилинде көбүнчө "y" же "c" тыбыштарына туура келет. Төмөнкү мисалдарды карап көрөлү:
- Кыргызча: жол — Азербайжанча: yol
- Кыргызча: жаңы — Азербайжанча: yeni
- Кыргызча: жамгыр — Азербайжанча: yağış
- Кыргызча: жүрөк — Азербайжанча: ürək
Ошондой эле, кыргыз тилиндеги "ш" тыбышы кээде азербайжан тилинде "ч" тыбышына шайкеш келиши мүмкүн. Котормочу бул мыйзам ченемдүүлүктөрдү терең билсе, сөздүктө жок сөздөрдүн да маанисин оңой аныктай алат. Бирок, механикалык шайкештикке гана таянуу олуттуу каталарга алып келиши ыктымал.
Лексикалык катмарлар жана "Котормочунун жалган достору"
Кыргыз жана азербайжан тилдеридин сөз байлыгында тарыхый шарттарга байланыштуу айырмачылыктар чоң. Кыргыз тилине кылымдар бою монгол, кытай жана акыркы кылымда орус тили күчтүү таасир эткен. Ал эми азербайжан тили перс жана араб тилдеридин таасири астында абдан байыган, ошондой эле Түркия түркчөсү менен тыгыз байланышта өнүккөн. Натыйжада, кыргыз тилиндеги орус тилинен кирген терминдердин көбү азербайжан тилинде араб-перс тектүү сөздөр же батыш тилдеринен кирген лексика менен алмаштырылат.
Эң кооптуу учур — бул "котормочунун жалган достору" деп аталган кубулуш. Бул эки тилде тең айтылышы жана жазылышы окшош, бирок мааниси таптакыр башка сөздөр. Мисал катары төмөнкүлөрдү келтирсек болот:
- Кыргыз тилиндеги "дарбыз" сөзү дарбызды түшүндүрсө, азербайжан тилиндеги "qarpız" да ошол эле маанини берет. Бирок кыргызча "кавүн" (коон) сөзүнүн ордуна азербайжан тилинде "yemiş" же атайын түрдө "yovşan" сыяктуу башка түшүнүктөр кездешет.
- Кыргыз тилиндеги "сонун" сөзү "абдан жакшы, ажайып" дегенди билдирсе, азербайжан тилинде бул уңгуга тектеш айрым түшүнүктөр башка мааниде колдонулушу мүмкүн.
- Кыргызча "суук" (температурага байланыштуу) азербайжанча "soyuq" болот. Бирок кыргыз тилиндеги айрым коомдук-саясий терминдер азербайжан тилинде таптакыр башка синонимдерге ээ. Маселен, кыргызча "мыйзам" сөзү азербайжан тилинде "qanun" деп которулат.
Грамматикалык кылдаттыктар жана жөндөмөлөр
Эки тилдин тең алты жөндөмөсү бар жана алардын аткарган милдеттери абдан окшош. Бирок мүчөлөрдүн жалганышында фонетикалык мыйзамдарга ылайык айырмачылыктар бар. Кыргыз тилинде үнсүз тыбыштардын өзгөрүшү (окшоштуруу) абдан өнүккөн. Мисалы, чыгыш жөндөмөсүнүн мүчөсү кыргыз тилинде сөздүн акыркы тыбышына жараша -дан, -ден, -дон, -дөн, -тан, -тен, -тон, -төн, -нан, -нен болуп өзгөрөт. Ал эми азербайжан тилинде бул мүчө болгону эки гана вариантта колдонулат: -dan, -dən. Бул өзгөчөлүк котормодо ката кетирбөө үчүн өтө маанилүү.
Этиштин чактарында да айырмачылыктар бар. Өткөн чак, учур чак жана келер чактын жасалуу жолдору окшош болгону менен, кээ бир маанилик кылдаттыктар бар. Мисалы, кыргыз тилиндеги учур чактын -а жатат / -ып жатат формасы азербайжан тилинде -ыр, -ир, -ур, -үр мүчөлөрү аркылуу берилет. Кыргызча "окуп жатат" деген сүйлөм азербайжанча "oxuyur" деп которулат. Котормочу эки тилдин тең этиш системасын терең өздөштүрүшү керек.
Кыргыз тилинен азербайжан тилине сапаттуу которуу үчүн пайдалуу кеңештер
Эгерде сиз кыргыз тилинен азербайжан тилине профессионалдык деңгээлде котормо жасагыңыз келсе, төмөнкү эрежелерди жана кеңештерди сактоо сунушталат:
- Маданий контекстти эске алуу: Текстти сөзмө-сөз которуудан качыңыз. Азербайжан элинин каада-салтын, менталитетин жана маданий өзгөчөлүктөрүн эске алуу менен фразеологизмдерди жана туруктуу сөз айкаштарын туура тандаңыз. Кыргыздын макал-лакаптарын азербайжан тилиндеги маанилеш эквиваленттери менен алмаштыруу сунушталат.
- Түркия түркчөсүнүн таасири: Азербайжан тили Түркия түркчөсүнө абдан жакын. Кээде терминологиялык суроолор жаралганда, Түркиянын булактарын салыштыруу жардам бериши мүмкүн, бирок азербайжан тилинин өз алдынчалыгын жана уникалдуу лексикасын унутпаш керек.
- Глоссарий түзүү: Эгерде сиз расмий, юридикалык же техникалык тексттерди которуп жатсаңыз, алдын ала терминдердин сөздүгүн (глоссарий) түзүп алыңыз. Бул тексттин бүтүндүгүн жана бир түрдүүлүгүн камсыз кылат.
- Латын графикасына машыгуу: Латын алфавитинин азербайжандык вариантын (өзгөчө ә, ğ, ı, ö, ü, ş, ç тамгаларын) туура колдонууну жана алардын жазылуу эрежелерин мыкты өздөштүрүүнү адатка айлантыңыз.
- Эне тилинде сүйлөгөндөр менен иштешүү (Proofreading): Которулган даяр текстти азербайжан тилин эне тили катары билген кесипкөй редакторго текшертиңиз. Бул тексттин табигый жана түшүнүктүү угулушуна кепилдик берет.
Жыйынтык
Кыргыз тилинен азербайжан тилине которуу — бул жөн гана сөздөрдү алмаштыруу эмес, эки улуу түрк маданиятынын ортосундагы көпүрөнү куруу болуп саналат. Тилдердин ортосундагы тектештик котормочуга чоң көмөк көрсөткөнү менен, тилдик кылдаттыктарды жана лексикалык өзгөчөлүктөрдү терең билүү гана жогорку сапаттагы натыйжага алып келет. Жогоруда айтылган кеңештерди колдонуу менен, сиз окурмандарга так, түшүнүктүү жана мазмундуу тексттерди сунуштай аласыз.