ການແປພາສາລະຫວ່າງ ພາສາລາວ ແລະ ພາສາຮາວາຍ ເປັນວຽກງານທີ່ທ້າທາຍ ແລະ ມີຄວາມສັບສົນສູງ ເນື່ອງຈາກທັງສອງພາສາມີຕົ້ນກຳເນີດ ແລະ ໂຄງສ້າງທາງດ້ານພາສາສາດທີ່ແຕກຕ່າງກັນຢ່າງສິ້ນເຊີງ. ພາສາລາວ ເປັນພາສາໃນຕະກູນໄທ-ກະໄດ (Tai-Kadai) ທີ່ມີລັກສະນະເປັນພາສາຄຳໂດດ ແລະ ມີວັນນະຍຸດ, ໃນຂະນະທີ່ ພາສາຮາວາຍ ແມ່ນພາສາໃນຕະກູນອອສໂຕຣນີຊຽນ (Austronesian) ເຊິ່ງເປັນພາສາທີ່ບໍ່ມີວັນນະຍຸດ ແຕ່ມີຄວາມອຸດົມສົມບູນໄປດ້ວຍສຽງສະຫຼະ ແລະ ລະບົບໄວຍາກອນທີ່ເປັນເອກະລັກ. ບົດຄວາມນີ້ຈະນຳສະເໜີຄວາມຮູ້ເລິກເຊິ່ງກ່ຽວກັບຂະບວນການແປ, ໂຄງສ້າງໄວຍາກອນ, ຄວາມແຕກຕ່າງດ້ານວັດທະນະທຳ ແລະ ເຕັກນິກທີ່ນັກແປມືອາຊີບຄວນຮູ້ເພື່ອສ້າງຜົນງານການແປທີ່ມີຄຸນນະພາບສູງ ແລະ ຖືກຕ້ອງຕາມຫຼັກພາສາສາດ.
1. ການຫັນປ່ຽນໂຄງສ້າງປະໂຫຍກ: ຈາກ SVO ຫາ VSO
ໜຶ່ງໃນຄວາມແຕກຕ່າງທີ່ເຫັນໄດ້ແຈ້ງທີ່ສຸດລະຫວ່າງພາສາລາວ ແລະ ພາສາຮາວາຍ ແມ່ນໂຄງສ້າງການຈັດລຽງຄຳໃນປະໂຫຍກ. ນັກແປຈຳເປັນຕ້ອງມີຄວາມເຂົ້າໃຈຢ່າງເລິກເຊິ່ງກ່ຽວກັບການປ່ຽນແປງນີ້:
- ພາສາລາວ (SVO): ປະຕິບັດຕາມໂຄງສ້າງ ປະທານ (Subject) + ກິລິຍາ (Verb) + ກຳ (Object). ຕົວຢ່າງ: "ຂ້ອຍ (S) ຮັກ (V) ເຈົ້າ (O)".
- ພາສາຮາວາຍ (VSO): ປະຕິບັດຕາມໂຄງສ້າງ ກິລິຍາ (Verb) + ປະທານ (Subject) + ກຳ (Object) ເປັນຫຼັກ. ຕົວຢ່າງ: "Aloha (V) au (S) iā ʻoe (O)" (ຮັກ ຂ້ອຍ ເຈົ້າ).
Kaanປ່ຽນແປງໂຄງສ້າງນີ້ຮຽກຮ້ອງໃຫ້ໃຫ້ນັກແປຕ້ອງຈັດລຽງຄວາມຄິດໃໝ່ທັງໝົດໃນເວລານຳສະເໜີຂໍ້ມູນ. ຫາກນັກແປພະຍາຍາມແປແບບຄຳຕໍ່ຄຳ ໂດຍບໍ່ປ່ຽນແປງໂຄງສ້າງປະໂຫຍກ, ຜົນງານການແປໃນພາສາຮາວາຍຈະອ່ານບໍ່ເຂົ້າໃຈ ແລະ ບໍ່ມີຄວາມເປັນທຳມະຊາດເລີຍ.
2. ລະບົບການບອກກາລະເວລາ ແລະ ລັກສະນະການກະທຳ (Tense and Aspect)
ພາສາລາວໃຊ້ຄຳຊ່ວຍກິລິຍາ ຫຼື ຄຳບອກເວລາທີ່ວາງໄວ້ທາງໜ້າ ຫຼື ທາງຫຼັງຄຳກິລິຍາ ເຊັ່ນ "ໄດ້", "ກຳລັງ", "ຈະ", "ແລ້ວ" ເພື່ອບົ່ງບອກເຖິງເວລາ. ແຕ່ໃນພາສາຮາວາຍ, ລະບົບການບອກການເວລາ (Tense-Aspect-Mood) ຈະຖືກກຳນົດໂດຍການໃຊ້ຄຳອະນຸພາກ (Particles) ທີ່ວາງໄວ້ອ້ອມຄຳກິລິຍາ:
- การບອກອະດີດ ຫຼື ການກະທຳທີ່ສຳເລັດແລ້ວ: ພາສາຮາວາຍໃຊ້ຄຳວ່າ Ua ວາງໄວ້ໜ້າຄຳກິລິຍາ (ຕົວຢ່າງ: Ua hele au - ຂ້ອຍໄດ້ໄປແລ້ວ / ຂ້ອຍໄປແລ້ວ).
- ການບອກເຫດການທີ່ກຳລັງດຳເນີນຢູ່: ພາສາຮາວາຍໃຊ້ໂຄງສ້າງ Ke... nei ອ້ອມຄຳກິລິຍາ (ຕົວຢ່າງ: Ke hele nei au - ຂ້ອຍກຳລັງໄປ).
- ການບອກອະນາຄົດ ຫຼື ເຫດການທີ່ຍັງບໍ່ທັນເກີດຂຶ້ນ: ພາສາຮາວາຍໃຊ້ໂຄງສ້າງ E... ana (ຕົວຢ່າງ: E hele ana au - ຂ້ອຍຈະໄປ).
ຄວາມເຂົ້າໃຈໃນການຈັບຄູ່ໂຄງສ້າງເຫຼົ່ານີ້ຢ່າງຖືກຕ້ອງ ຈະຊ່ວຍໃຫ້ນັກແປສາມາດຮັກສາຄວາມໝາຍ ແລະ ເວລາຂອງຕົ້ນສະບັບພາສາລາວໄວ້ໄດ້ຢ່າງຄົບຖ້ວນ ໂດຍບໍ່ເຮັດໃຫ້ຜູ້ອ່ານພາສາຮາວາຍເກີດຄວາມສັບສົນ.
3. ລະບົບການສະແດງຄວາມເປັນເຈົ້າຂອງທີ່ຊັບຊ້ອນ: ກຸ່ມ A ແລະ ກຸ່ມ O
ໃນພາສາລາວ, ການສະແດງຄວາມເປັນເຈົ້າຂອງແມ່ນງ່າຍດາຍຫຼາຍ ໂດຍການໃຊ້ຄຳວ່າ "ຂອງ" ວາງໄວ້ຫຼັງຄຳນາມ (ຕົວຢ່າງ: ເຮືອນຂອງຂ້ອຍ, ລູກຂອງຂ້ອຍ). ແຕ່ໃນພາສາຮາວາຍ, ລະບົບການສະແດງຄວາມເປັນເຈົ້າຂອງມີການແບ່ງອອກເປັນ 2 ກຸ່ມໃຫຍ່ ຕາມລັກສະນະການຄວບຄຸມ ແລະ ຄວາມສຳພັນ (Alienable vs Inalienable Possession):
- ລະບົບກຸ່ມ O (O-Class): ໃຊ້ສຳລັບສິ່ງທີ່ເຮົາບໍ່ສາມາດຄວບຄຸມການກຳເນີດ ຫຼື ການສ້າງຂຶ້ນມາໄດ້, ເຊັ່ນ: ອະໄວຍະວະຮ່າງກາຍ, ພໍ່ແມ່, ຊື່, ເຮືອນ, ລົດ, ພາຫະນະ ຫຼື ສິ່ງທີ່ເຮົາເຂົ້າໄປຢູ່ຂ້າງໃນໄດ້. ຕົວຢ່າງ: koʻu hale (ເຮືອນຂອງຂ້ອຍ - ໃຊ້ 'o').
- ລະບົບກຸ່ມ A (A-Class): ໃຊ້ສຳລັບສິ່ງທີ່ເຮົາສາມາດຄວບຄຸມ, ສ້າງ, ຫຼື ໄດ້ມາໂດຍການກະທຳຂອງເຮົາເອງ, ເຊັ່ນ: ອາຫານ, ເຄື່ອງດື່ມ, ລູກ, ສາມີ/ພັນລະຍາ, ປຶ້ມທີ່ເຮົາຂຽນ. ຕົວຢ່າງ: kaʻu meaʻai (ອາຫານຂອງຂ້ອຍ - ໃຊ້ 'a').
ນີ້ແມ່ນຈຸດປາບຊຽນສຳລັບນັກແປພາສາລາວ ເພາະຫາກເລືອກໃຊ້ກຸ່ມ A ຫຼື O ຜິດພາດ ຈະເຮັດໃຫ້ປະໂຫຍກນັ້ນເບິ່ງບໍ່ເປັນທຳມະຊາດ ຫຼື ອາດຈະປ່ຽນແປງຄວາມສຳພັນລະຫວ່າງບຸກຄົນ ແລະ ສິ່ງຂອງນັ້ນໄປທັນທີ. ນັກແປຕ້ອງວິເຄາະສະຖານະຂອງສິ່ງທີ່ຖືກຄອບຄອງໃນທັດສະນະຂອງຊາວຮາວາຍສະເໝີ.
4. ການໃຊ້ເຄື່ອງໝາຍ ແລະ ສຽງພະຍັນຊະນະ
ພາສາຮາວາຍມີລະບົບສຽງພະຍັນຊະນະທີ່ໜ້ອຍທີ່ສຸດໃນໂລກ (ມີພຽງແຕ່ 8 ໂຕ) ແຕ່ມີລະບົບສະຫຼະທີ່ຊັບຊ້ອນ. ສິ່ງທີ່ນັກແປຕ້ອງເອົາໃຈໃສ່ເປັນພິເສດແມ່ນເຄື່ອງໝາຍກຳກັບສຽງສອງຕົວ:
- ʻOkina (ເຄື່ອງໝາຍກຳກັບສຽງຢຸດໃນຄໍ): ຂຽນຄືກັບເຄື່ອງໝາຍອັບພັອດໂຕຣຟີປິ້ນຫົວ (ʻ). ມັນແມ່ນພະຍັນຊະນະຕົວໜຶ່ງໃນພາສາຮາວາຍ. ການລະເລີຍເຄື່ອງໝາຍນີ້ສາມາດປ່ຽນຄວາມໝາຍຂອງຄຳສັບໄດ້ຢ່າງສິ້ນເຊີງ. ຕົວຢ່າງ: ຄຳວ່າ ala ແປວ່າ "ຫົນທາງ", ແຕ່ ʻala ແປວ່າ "ມີກິ່ນຫອມ".
- Kahakō (ເຄື່ອງໝາຍສະຫຼະສຽງຍາວ): ຂຽນເປັນຂີດຊື່ຢູ່ເທິງສະຫຼະ (ຕົວຢ່າງ: ā, ē, ī, ō, ū). ເຄື່ອງໝາຍນີ້ບົ່ງບອກເຖິງການອອກສຽງສະຫຼະຍາວ. ເຊັ່ນດຽວກັນ, ການຂາດເຄື່ອງໝາຍນີ້ຈະເຮັດໃຫ້ຄວາມໝາຍປ່ຽນແປງ. ຕົວຢ່າງ: kalo ແປວ່າ "ເຜືອກ", ແຕ່ kālō ແປວ່າ "ການຈ່າຍເງິນ" (ຄຳຢືມຈາກພາສາອັງກິດ).
ນັກແປພາສາລາວທີ່ບໍ່ຄຸ້ນເຄີຍກັບລະບົບການຂຽນແບບນີ້ ຕ້ອງໄດ້ຮັບການຝຶກອົບຮົມຢ່າງເຂັ້ມງວດ ເພາະພາສາລາວໃຊ້ລະບົບວັນນະຍຸດ (ເອກ, ໂທ, ຕີ, ຈັດຕະວາ) ໃນການກຳກັບສຽງສູງຕ່ຳ, ໃນຂະນະທີ່ພາສາຮາວາຍໃຊ້ຄວາມຍາວຂອງສະຫຼະ ແລະ ສຽງຢຸດໃນຄໍເປັນຕົວແຍກຄວາມໝາຍ.
5. ບໍລິບົດທາງວັດທະນະທຳ ແລະ ຄຳສັບທີ່ບໍ່ມີຄຳແປໂດຍກົງ
ທັງວັດທະນະທຳລາວ ແລະ ຮາວາຍ ຕ່າງກັນກໍມີຄວາມຜູກພັນກັບທຳມະຊາດ ແລະ ຄວາມເຊື່ອທ້ອງຖິ່ນຢ່າງເລິກເຊິ່ງ. ແນວໃດກໍຕາມ, ມີຄຳສັບຫຼາຍຄຳທີ່ບໍ່ສາມາດແປເປັນຄຳດຽວໄດ້ໂດຍກົງ:
- ຄຳສັບທາງວັດທະນະທຳຮາວາຍ: ຄຳວ່າ Aloha ບໍ່ໄດ້ແປວ່າ "ສະບາຍດີ" ຫຼື "ລາກ່ອນ" ພຽງຢ່າງດຽວ, ແຕ່ມັນຍັງໝາຍເຖິງ ຄວາມຮັກ, ຄວາມເມດຕາ, ແລະ ຈິດວິນຍານແຫ່ງການແບ່ງປັນ. ຄຳວ່າ Ohana ໝາຍເຖິງຄອບຄົວທີ່ລວມເຖິງໝູ່ເພື່ອນ ແລະ ຄົນສະໜິດສະໜົມນຳ. Mana ໝາຍເຖິງພະລັງອຳນາດທາງຈິດວິນຍານ ຫຼື ພະລັງແຫ່ງສະຫວັນ.
- ຄຳສັບທາງວັດທະນະທຳລາວ: ຄຳສັບທີ່ກ່ຽວຂ້ອງກັບພຸດທະສາສະໜາ ແລະ ປະເພນີ ເຊັ່ນ "ບຸນ", "ສິນ", "ກຳ", "ຄຸນ" ຫຼື "ບາສີສູ່ຂວັນ" ບໍ່ມີຄຳແປທີ່ກົງກັນໃນພາສາຮາວາຍ. ນັກແປຕ້ອງໃຊ້ເຕັກນິກການອະທິບາຍຄວາມໝາຍ (Paraphrasing) ຫຼື ການໃຊ້ຄຳທັບສັບແລ້ວມີຄຳອະທິບາຍເພີ່ມເຕີມໃນວົງເລັບ.
6. ການເລືອກໃຊ້ລະດັບພາສາ ແລະ ສັບພະນາມ
ພາສາລາວມີລະບົບສັບພະນາມ ແລະ ລະດັບພາສາທີ່ຊັບຊ້ອນ ໂດຍຂຶ້ນກັບອາຍຸ, ສະຖານະພາບທາງສັງຄົມ, ແລະ ຄວາມໃກ້ຊິດ (ເຊັ່ນ: ຂ້ອຍ, ເຮົາ, ຂ້ານ້ອຍ, ເພິ່ນ, ທ່ານ). ໃນທາງກົງກັນຂ້າມ, ພາສາຮາວາຍມີລະບົບສັບພະນາມທີ່ເນັ້ນໃສ່ຈຳນວນຄົນ ແລະ ການມີສ່ວນຮ່ວມ:
- ສັບພະນາມບຸລຸດທີ 1 ສອງຄົນ (Dual Pronouns): ພາສາຮາວາຍແຍກລະຫວ່າງ kāua (ເຮົາສອງຄົນ - ລວມຜູ້ຟັງ) ແລະ māua (ພວກເຮົາສອງຄົນ - ບໍ່ລວມຜູ້ຟັງ).
- ສັບພະນາມພະຫູພົດ (Plural Pronouns): ແຍກລະຫວ່າງ kākou (ພວກເຮົາທຸກຄົນ - ລວມຜູ້ຟັງ) ແລະ mākou (ພວກເຮົາທັງຫຼາຍ - ບໍ່ລວມຜູ້ຟັງ).
ການແປຈາກພາສາລາວທີ່ມັກຈະລະເວັ້ນປະທານໃນປະໂຫຍກ ມາເປັນພາສາຮາວາຍ ນັກແປຕ້ອງວິເຄາະບໍລິບົດຢ່າງລະອຽດວ່າ "ພວກເຮົາ" ໃນພາສາລາວນັ້ນ ລວມເອົາຜູ້ຟັງນຳຫຼືບໍ່ ເພື່ອທີ່ຈະເລືອກໃຊ້ສັບພະນາມໃນພາສາຮາວາຍໄດ້ຢ່າງຖືກຕ້ອງ ແລະ ບໍ່ເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມເຂົ້າໃຈຜິດ.
7. ຄຳແນະນຳ ແລະ ເຕັກນິກສຳລັບການແປທີ່ມີປະສິດທິພາບ
ເພື່ອຮັບປະກັນວ່າຜົນງານການແປມີຄວາມຖືກຕ້ອງ ແລະ ເຂົ້າເຖິງຜູ້ອ່ານທ້ອງຖິ່ນໄດ້ດີທີ່ສຸດ, ນັກແປຄວນປະຕິບັດຕາມຫຼັກການດັ່ງນີ້:
- ການແແປແບບປັບປ່ຽນວັດທະນະທຳ (Transcreation): ຫຼີກເວັ້ນການແປແບບຄຳຕໍ່ຄຳ. ໃຫ້ເນັ້ນໃສ່ການສົ່ງຕໍ່ຄວາມໝາຍ ແລະ ຄວາມຮູ້ສຶກຂອງຕົ້ນສະບັບ ໂດຍການໃຊ້ສຳນວນ ແລະ ວິທີການເວົ້າທີ່ຊາວຮາວາຍທ້ອງຖິ່ນຄຸ້ນເຄີຍ.
- ການກວດສອບຄວາມຖືກຕ້ອງຂອງ ʻOkina ແລະ Kahakō: ຄວນໃຊ້ວັດຈະນານຸກົມພາສາຮາວາຍທີ່ໄດ້ມາດຕະຖານສະເໝີ ເພື່ອກວດສອບການສະກົດຄຳ ແລະ ການໃຊ້ເຄື່ອງໝາຍກຳກັບສຽງຢ່າງຖືກຕ້ອງ ປ້ອງກັນບໍ່ໃຫ້ເກີດຄວາມຜິດພາດດ້ານຄວາມໝາຍ.
- ການທົດສອບກັບເຈົ້າຂອງພາສາ (Native Reader Testing): ກ່ອນທີ່ຈະເຜີຍແຜ່ເອກະສານ, ຄວນສົ່ງໃຫ້ເຈົ້າຂອງພາສາຮາວາຍອ່ານເພື່ອກວດສອບຄວາມລ່ຽນໄຫຼ ແລະ ຄວາມເໝາະສົມຂອງພາສາ.
ສະຫຼຸບແລ້ວ, ການແປພາສາລາວ ເປັນ ພາສາຮາວາຍ ບໍ່ແມ່ນພຽງແຕ່ການປ່ຽນຄຳສັບຈາກພາສາໜຶ່ງໄປສູ່ອີກພາສາໜຶ່ງເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ມັນແມ່ນການເຊື່ອມໂຍງລະຫວ່າງສອງໂລກທັດ ແລະ ສອງວັດທະນະທຳ. ຄວາມເຂົ້າໃຈເລິກເຊິ່ງກ່ຽວກັບໂຄງສ້າງໄວຍາກອນ VSO, ລະບົບສຽງ ແລະ ເຄື່ອງໝາຍສະເພາະ, ຕະຫຼອດຮອດບໍລິບົດທາງສັງຄົມ ຈະຊ່ວຍໃຫ້ນັກແປສາມາດສ້າງສັນຜົນງານການແປທີ່ສົມບູນແບບ ແລະ ຊົງຄຸນຄ່າຢ່າງແທ້ຈິງ.