ບົດນຳ: ຄວາມສຳຄັນ ແລະ ບໍລິບົດຂອງການແປພາສາລາວ-ຊາມົວ
ການແປພາສາລະຫວ່າງພາສາລາວ (Lao Language) ແລະ ພາສາຊາມົວ (Samoan Language) ແມ່ນຂະບວນການຖ່າຍທອດຄວາມໝາຍທີ່ມີຄວາມຊັບຊ້ອນ ແລະ ລະອຽດອ່ອນສູງ. ເຖິງແມ່ນວ່າໃນທາງພູມສາດ ແລະ ຈຸດກຳເນີດຂອງທັງສອງພາສາຈະຢູ່ຫ່າງໄກກັນ, ໂດຍພາສາລາວຈັດຢູ່ໃນຕະກູນພາສາໄຕ-ກະໄດ (Tai-Kadai) ແລະ ພາສາຊາມົວຈັດຢູ່ໃນຕະກູນພາສາອົດສະໂຕຣນີຊຽນ (Austronesian), ແຕ່ຄວາມຕ້ອງການໃນການແປ ແລະ ການສື່ສານລະຫວ່າງສອງພາສານີ້ແມ່ນມີການຂະຫຍາຍຕົວຢ່າງຕໍ່ເນື່ອງ. ການແປທີ່ມີປະສິດທິພາບບໍ່ພຽງແຕ່ຮຽກຮ້ອງໃຫ້ມີຄວາມຮູ້ດ້ານຄຳສັບເທົັ້ນັ້ນ, ແຕ່ຍັງຕ້ອງມີຄວາມເຂົ້າໃຈຢ່າງເລິກເຊິ່ງກ່ຽວກັບໂຄງສ້າງໄວຍາກອນທີ່ແຕກຕ່າງກັນ ແລະ ບໍລິບົດທາງດ້ານວັດທະນະທຳທີ່ເປັນເອກະລັກຂອງແຕ່ລະພາສາ ເພື່ອໃຫ້ບົດແປນັ້ນມີຄວາມຖືກຕ້ອງ, ສະຫຼະສະຫຼວຍ ແລະ ຮັກສາຄວາມໝາຍຕົ້ນສະບັບໄວ້ໄດ້ຢ່າງຄົບຖ້ວນ.
1. ຄວາມແຕກຕ່າງທາງດ້ານໂຄງສ້າງໄວຍາກອນ ແລະ ລະບຽບພາສາ
ຈຸດເລີ່ມຕົ້ນທີ່ນັກແປຕ້ອງໃຫ້ຄວາມສຳຄັນແມ່ນການສຶກສາ ແລະ ປຽບທຽບໂຄງສ້າງໄວຍາກອນຂອງທັງສອງພາສາ ເຊິ່ງມີຄວາມແຕກຕ່າງກັນໃນຫຼາຍມິຕິ ດັ່ງນີ້:
ໂຄງສ້າງປະໂຫຍກພື້ນຖານ (Sentence Typology)
ພາສາລາວເປັນພາສາທີ່ມີໂຄງສ້າງປະໂຫຍກແບບ Subject-Verb-Object (SVO) ຫຼື ປະທານ + ກຳມະ + ກຳ ເປັນຫຼັກ ເຊັ່ນ: "ທ້າວສົມສີກິນປາ". ໃນຂະນະທີ່ພາສາຊາມົວ ປະຕິບັດຕາມໂຄງສ້າງປະໂຫຍກແບບ Verb-Subject-Object (VSO) ຫຼື ບາງກໍລະນີແມ່ນ Verb-Object-Subject (VOS). ຕົວຢ່າງໃນພາສາຊາມົວ: "E 'ai e Somsi le i'a" (ກິນ ໂດຍ ສົມສີ ຕົວປາ). ການທີ່ຄຳກຳມະຂຶ້ນຕົ້ນປະໂຫຍກໃນພາສາຊາມົວ ເຮັດໃຫ້ນັກແປຕ້ອງໄດ້ປັບປ່ຽນລະບົບການຄິດ ແລະ ໂຄງສ້າງຂອງປະໂຫຍກທັງໝົດໃນເວລາດຳເນີນການແປ ເພື່ອປ້ອງກັນບໍ່ໃຫ້ເກີດໂຄງສ້າງປະໂຫຍກທີ່ຜິດທຳມະຊາດ ຫຼື ອ່ານບໍ່ເຂົ້າໃຈ.
ລະບົບຄຳແທນນາມ ແລະ ຄວາມສັບສົນດ້ານຈຳນວນ (Pronoun System and Grammatical Number)
ລະບົບຄຳແທນນາມຂອງພາສາຊາມົວມີຄວາມລະອຽດສູງກວ່າພາສາລາວຢ່າງຫຼວງຫຼາຍ. ໃນພາສາລາວ, ຄຳແທນນາມສ່ວນໃຫຍ່ຈະແບ່ງຕາມລະດັບຄວາມສຸພາບ ແລະ ຄວາມສະໜິດສະໜົມ (ເຊັ່ນ: ຂ້ອຍ, ເຮົາ, ພວກຂ້ອຍ, ພວກເຮົາ) ແຕ່ບໍ່ໄດ້ເນັ້ນໃສ່ຈຳນວນຕົວຈິງຢ່າງເຄັ່ງຄັດ. ແຕ່ໃນພາສາຊາມົວ, ຄຳແທນນາມຈະຖືກແບ່ງອອກເປັນສາມລະດັບຈຳນວນຄື:
- Status ເອກະພົດ (Singular): ໃຊ້ກັບບຸກຄົນດຽວ.
- ທະວິພົດ (Dual): ໃຊ້ກັບບຸກຄົນສອງຄົນ ເຊິ່ງເປັນລັກສະນະທີ່ບໍ່ມີໃນພາສາລາວ.
- ພະຫູພົດ (Plural): ໃຊ້ກັບບຸກຄົນສາມຄົນຂຶ້ນໄປ.
ນອກຈາກນີ້, ພາສາຊາມົວຍັງມີການແຍກຄຳແທນນາມບຸລຸດທີ 1 ພະຫູພົດອອກເປັນ Inclusive (ລວມຜູ້ຟັງ) ແລະ Exclusive (ບໍ່ລວມຜູ້ຟັງ). ຕົວຢ່າງ:
- 'i taua: ພວກເຮົາສອງຄົນ (ລວມທັງຜູ້ເວົ້າ ແລະ ຜູ້ຟັງ).
- 'i maua: ພວກເຮົາສອງຄົນ (ຜູ້ເວົ້າ ແລະ ບຸກຄົນອື່ນ, ແຕ່ບໍ່ລວມຜູ້ຟັງ).
- 'i tatou: ພວກເຮົາທັງໝົດ (ລວມທັງຜູ້ເວົ້າ ແລະ ຜູ້ຟັງທັງໝົດ).
- 'i matou: ພວກເຮົາທັງໝົດ (ຜູ້ເວົ້າ ແລະ ບຸກຄົນອື່ນໆ, ແຕ່ບໍ່ລວມຜູ້ຟັງ).
ຄວາມແຕກຕ່າງນີ້ເຮັດໃຫ້ນັກແປຕ້ອງມີຄວາມລະມັດລະວັງເປັນພິເສດ. ເມື່ອເຫັນຄຳວ່າ "ພວກເຮົາ" ໃນພາສາລາວຕົ້ນສະບັບ, ນັກແປຕ້ອງວິເຄາະບໍລິບົດຢ່າງລະອຽດວ່າໝາຍເຖິງໃຜແດ່ ເພື່ອຈະໄດ້ເລືອກໃຊ້ຄຳແທນນາມຊາມົວທີ່ຖືກຕ້ອງກັບສະຖານະການ.
ລະບົບຄຳໜ້ານາມ ແລະ ຄຳລັກສະນະນາມ (Articles and Classifiers)
ພາສາລາວມີຄຸນລັກສະນະພິເສດຄືການນຳໃຊ້ ຄຳລັກສະນະນາມ (Classifiers) ເພື່ອບົ່ງບອກຮູບຮ່າງ ຫຼື ປະເພດຂອງຄຳນາມ ເຊັ່ນ: "ປຶ້ມສອງຫົວ", "ລົດສາມຄັນ", "ໝາສີ່ໂຕ". ແຕ່ພາສາຊາມົວບໍ່ມີລະບົບຄຳລັກສະນະນາມແບບນີ້. ໃນທາງກົງກັນຂ້າມ, ພາສາຊາມົວຈະມີ ຄຳໜ້ານາມ (Articles) ເພື່ອສະແດງຄວາມຊັດເຈນ ຫຼື ບໍ່ຊັດເຈນ (Definite/Indefinite) ແລະ ຈຳນວນ ເຊັ່ນ:
- le: ຄຳໜ້ານາມຊີ້ສະເພາະເອກະພົດ (Definite Singular Article), ເຊັ່ນ le fale (ເຮືອນຫຼັງນັ້ນ).
- se: ຄຳໜ້ານາມບໍ່ຊີ້ສະເພາະເອກະພົດ (Indefinite Singular Article), ເຊັ່ນ se fale (ເຮືອນຫຼັງໜຶ່ງ).
- ສຳລັບພະຫູພົດ, ພາສາຊາມົວຈະຕັດຄຳໜ້ານາມ le ອອກ ຫຼື ປ່ຽນຮູບ ເຊັ່ນ fale (ບັນດາເຮືອນ).
ນັກແປຕ້ອງເຂົ້າໃຈວິທີການປ່ຽນຄຳລັກສະນະນາມຂອງພາສາລາວໃຫ້ເປັນລະບົບຄຳໜ້ານາມ ແລະ ການລະບຸຈຳນວນໃນພາສາຊາມົວ ເພື່ອຮັກສາຄວາມໝາຍຕົ້ນສະບັບໄວ້ຢ່າງຄົບຖ້ວນ ແລະ ບໍ່ໃຫ້ເກີດຄວາມຜິດພາດໃນການສື່ສານ.
ການບົ່ງບອກການ ແລະ ເວລາ (Tense, Aspect, and Mood)
ພາສາລາວເປັນພາສາຄຳໂດດ (Isolating Language) ທີ່ບໍ່ມີການຜັນຄຳກຳມະ ແຕ່ຈະໃຊ້ຄຳບົ່ງຊີ້ການ (Aspect markers) ເຊັ່ນ "ໄດ້", "ຈະ", "ພວມ", "ແລ້ວ" ວາງໄວ້ທາງໜ້າ ຫຼື ທາງຫຼັງຄຳກຳມະເພື່ອບົ່ງບອກເວລາ. ໃນທາງກົງກັນຂ້າມ, ພາສາຊາມົວຈະໃຊ້ຄຳອະນຸພາກນຳໜ້າຄຳກຳມະ (Pre-verbal particles) ເພື່ອສະແດງທັງການ (Aspect) ແລະ ເວລາ (Tense) ຢ່າງຊັດເຈນ ເຊັ່ນ:
- 'Ua: ສະແດງເຖິງການກະທຳທີ່ສຳເລັດແລ້ວ ຫຼື ສະຖານະການໃໝ່ທີ່ເກີດຂຶ້ນ.
- 'Olo'o: ສະແດງເຖິງການກະທຳທີ່ພວມດຳເນີນຢູ່ (ກົງກັບຄຳວ່າ "ພວມ" ຫຼື "ກຳລັງ" ໃນພາສາລາວ).
- Na: ສະແດງເຖິງເຫດການໃນອະດີດ (ກົງກັບຄຳວ່າ "ໄດ້" ໃນບາງບໍລິບົດ).
- E ຫຼື Te: ສະແດງເຖິງການກະທຳທົ່ວໄປ, ສິ່ງທີ່ເກີດຂຶ້ນເປັນປະຈຳ ຫຼື ຈະເກີດຂຶ້ນໃນອະນາຄົດ.
2. ສິ່ງທ້າທາຍທາງດ້ານວັດທະນະທຳ ແລະ ຄຳສັບສະເພາະ
La ການແປພາສາບໍ່ແມ່ນພຽງແຕ່ການປ່ຽນຄຳສັບຈາກພາສານຶ່ງໄປສູ່ອີກພາສານຶ່ງເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ແມ່ນການຖ່າຍທອດວັດທະນະທຳ. ພາສາລາວ ແລະ ພາສາຊາມົວມີບໍລິບົດທາງສັງຄົມທີ່ແຕກຕ່າງກັນຢ່າງຫຼວງຫຼາຍ:
ລະບົບຄວາມເຄົາລົບ ແລະ ລະດັບພາສາ (Social Hierarchy and Respect Language)
ໃນພາສາລາວ, ລະບົບຄວາມເຄົາລົບຈະສະແດງອອກຜ່ານການເລືອກໃຊ້ຄຳສຸພາບ, ພາສາສົງ, ແລະ ພາສາລາຊາສັບ ເຊິ່ງມີຄວາມກ່ຽວພັນກັບພຸດທະສາສະໜາ ແລະ ລະບົບອາວຸໂສ. ສ່ວນໃນພາສາຊາມົວ, ວັດທະນະທຳແມ່ນຖືກຄວບຄຸມໂດຍລະບົບ Fa'amatai (ລະບົບຫົວໜ້າເຜົ່າ ຫຼື Matai). ພາສາຊາມົວຍັງມີພາສາສະເພາະທີ່ເອີ້ນວ່າ Gagana fa'aaloalo (Respect Language) ເຊິ່ງໃຊ້ກັບບັນດາຫົວໜ້າເຜົ່າ (Chiefs) ແລະ ບຸກຄົນທີ່ມີຕຳແໜ່ງສູງ. ເມື່ອແປເອກະສານທີ່ມີຄວາມເປັນທາງການ ຫຼື ກ່ຽວຂ້ອງກັບພິທີການ, ນັກແປຕ້ອງມີຄວາມເຂົ້າໃຈວ່າຄຳສັບລາວລະດັບໃດຄວນຖືກແປເປັນພາສາສຸພາບລະດັບໃດໃນພາສາຊາມົວ ເພື່ອຮັກສາຄວາມເຄົາລົບ ແລະ ບໍ່ໃຫ້ເກີດຄວາມຜິດພາດທາງມາລະຍາດ. ຕົວຢ່າງ:
- ຄຳວ່າ "ກິນ" ໃນພາສາຊາມົວທົ່ວໄປແມ່ນ 'ai, ແຕ່ໃນພາສາສຸພາບ Gagana fa'aaloalo ຈະໃຊ້ taumafa ຫຼື taute.
- ຄຳວ່າ "ມາ" ໃນພາສາທົ່ວໄປແມ່ນ sau, ແຕ່ໃນພາສາສຸພາບຈະໃຊ້ maliu mai.
- ຄຳວ່າ "ເຮືອນ" ໃນພາສາທົ່ວໄປແມ່ນ fale, ແຕ່ໃນພາສາສຸພາບຈະໃຊ້ maota ຫຼື laoa.
ຄວາມແຕກຕ່າງທາງພູມສາດ ແລະ ສິ່ງແວດລ້ອມ
ປະເທດລາວເປັນປະເທດທີ່ບໍ່ມີທາງອອກສູ່ທະເລ (Landlocked country) ທີ່ອ້ອມຮອບດ້ວຍພູເຂົາ ແລະ ແມ່ນ້ຳຂອງ, ດັ່ງນັ້ນ ຄຳສັບ ແລະ ສຳນວນໃນພາສາລາວຈຶ່ງມັກມີຄວາມກ່ຽວຂ້ອງກັບປ່າໄມ້, ກະສິກຳການປູກເຂົ້າ, ແລະ ແມ່ນ້ຳ. ໃນທາງກົງກັນຂ້າມ, ປະເທດຊາມົວເປັນປະເທດເກາະໃນມະຫາສະໝຸດປາຊີຟິກໃຕ້, ວິຖີຊີວິດ ແລະ ພາສາຂອງພວກເຂົາຈຶ່ງຜູກພັນກັບທະເລ, ການຫາປາ, ແລະ ລົມມໍລະສຸມ. ການແປສຳນວນປຽບທຽບ ຫຼື ຄຳສັບສະເພາະກ່ຽວກັບສະພາບແວດລ້ອມຈຶ່ງເປັນເລື່ອງຍາກ. ນັກແປຕ້ອງໃຊ້ເຕັກນິກການປ່ຽນແປງບໍລິບົດ (Cultural Adaptation) ເພື່ອໃຫ້ຜູ້ອ່ານຊາມົວເຂົ້າໃຈຄວາມໝາຍໄດ້ງ່າຍຂຶ້ນ ໂດຍບໍ່ຮູ້ສຶກຂັດເຂີນ.
3. ເຕັກນິກ ແລະ ເຄັດລັບການແປແບບມືອາຊີບ
ເພື່ອຮັບປະກັນຄຸນນະພາບຂອງການແປພາສາລາວເປັນພາສາຊາມົວ, ນັກແປຄວນນຳໃຊ້ເຕັກນິກ ແລະ ແນວທາງປະຕິບັດດັ່ງຕໍ່ໄປນີ້:
- ຫຼີກເວັ້ນການແປແບບຄຳຕໍ່ຄຳ (Word-for-Word Translation): ຍ້ອນໂຄງສ້າງປະໂຫຍກທີ່ແຕກຕ່າງກັນ (SVO vs VSO), ການແປຄຳຕໍ່ຄຳຈະເຮັດໃຫ້ບົດແປພາສາຊາມົວບໍ່ຖືກຕ້ອງຕາມຫຼັກໄວຍາກອນ ແລະ ເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມສັບສົນ. ຄວນອ່ານຈັບໃຈຄວາມປະໂຫຍກຕົ້ນສະບັບ ແລ້ວຮຽບຮຽງໃໝ່ທັງໝົດໃນພາສາປາຍທາງ.
- Refactoring ລະບົບສຽງ ແລະ ການທັບສັບ (Phonological Adaptation): ພາສາຊາມົວມີລະບົບສຽງທີ່ຂ້ອນຂ້າງຈຳກັດ (ມີພະຍັນຊະນະພຽງ 10 ຕົວໃນຄຳສັບພື້ນເມືອງ) ແລະ ບໍ່ອະນຸຍາດໃຫ້ມີການຄວບກ້ຳພະຍັນຊະນະ (Consonant clusters) ພ້ອມທັງທຸກໆພະຍາງຕ້ອງລົງທ້າຍດ້ວຍສະຫຼະ. ເມື່ອຕ້ອງການທັບສັບຊື່ສະເພາະ ຫຼື ຄຳສັບເຕັກນິກ, ນັກແປຕ້ອງປັບປ່ຽນຄຳສັບນັ້ນໃຫ້ເຂົ້າກັບລະບົບສຽງຂອງພາສາຊາມົວຢ່າງຖືກຕ້ອງ.
- ໃຊ້ການແປແບບຖອດຄວາມ (Paraphrasing): ເມື່ອພົບຄຳສັບທາງພຸດທະສາສະໜາ ຫຼື ວັດທະນະທຳລາວທີ່ບໍ່ມີຄຳສັບກົງກັນໃນພາສາຊາມົວ, ໃຫ້ໃຊ້ວິທີການອະທິບາຍຄວາມໝາຍສັ້ນໆ ຫຼື ຊອກຫາຄຳສັບທີ່ໃກ້ຄຽງທີ່ສຸດທີ່ມີຢູ່ໃນລະບົບຄວາມເຊື່ອຂອງຊາວຊາມົວ.
- ການກວດທານໂດຍເຈົ້າຂອງພາສາ (Native Review): ບົດແປທີ່ດີຕ້ອງໄດ້ຮັບການກວດກາ ແລະ ປັບປຸງຄືນໂດຍຜູ້ທີ່ເປັນເຈົ້າຂອງພາສາຊາມົວໂດຍກົງ ເພື່ອໃຫ້ແນ່ໃຈວ່າການເລືອກໃຊ້ຄຳສັບ, ການສະແດງອອກ, ແລະ ລະດັບພາສານັ້ນມີຄວາມເປັນທຳມະຊາດ ແລະ ເໝາະສົມກັບຜູ້ອ່ານເປົ້າໝາຍ.
ສະຫຼຸບ ແລະ ຂໍ້ສະເໜີແນະ
ການແປພາສາລາວເປັນພາສາຊາມົວແມ່ນວຽກງານທີ່ຕ້ອງການຄວາມລະອຽດອ່ອນ, ຄວາມອົດທົນ ແລະ ທັກສະທາງດ້ານພາສາສາດຢ່າງແທ້ຈິງ. ຄວາມເຂົ້າໃຈໃນຄວາມແຕກຕ່າງຂອງໂຄງສ້າງປະໂຫຍກ SVO ແລະ VSO, ຄວາມຊັບຊ້ອນຂອງຄຳແທນນາມທີ່ແບ່ງຕາມຈຳນວນ ແລະ ການລວມ/ບໍ່ລວມຜູ້ຟັງ, ຕະຫຼອດຮອດການເລືອກໃຊ້ລະດັບພາສາໃຫ້ເໝາະສົມກັບບໍລິບົດທາງວັດທະນະທຳ ແມ່ນກຸນແຈສຳຄັນທີ່ຈະນຳໄປສູ່ຄວາມສຳເລັດໃນການແປ. ຫວັງວ່າຄູ່ມື ແລະ ເຕັກນິກທີ່ໄດ້ນຳສະເໜີໃນບົດຄວາມນີ້ ຈະເປັນປະໂຫຍດ ແລະ ຊ່ວຍຍົກລະດັບຄຸນນະພາບງານແປຂອງທ່ານໃຫ້ມີຄວາມເປັນມືອາຊີບຫຼາຍຂຶ້ນ.