Монгол болон Орос орны олон зуун жилийн түүхтэй хөршийн харилцаа, соёл, боловсрол, худалдаа хамтын ажиллагаа нь хоёр хэлний орчуулгын салбарыг чухал байр суурьтай болгосоор ирсэн. Монгол хэлнээс орос хэл рүү хөрвүүлэх үйл явц нь зөвхөн үгсийг толь бичгийн утгаар солих төдий ажил биш бөгөөд энэ нь өөр өөр язгууртай, өвөрмөц сэтгэлгээний онцлогтой хоёр хэлний тогтолцоог уялдуулах нарийн шинжлэх ухаан юм. Монгол хэл нь Алтай язгуурын залгамал (агглютинатив) хэл бол орос хэл нь Энэтхэг-Европ язгуурын нугардаг (флектив) хэл юм. Эдгээр эрс ялгаатай шинж чанараас шалтгаалан орчуулагчдад бүтцийн, утгын болон соёлын маш олон сорилтууд тулгардаг. Энэхүү нийтлэлээр монгол хэлнээс орос хэл рүү орчуулахад анхаарах гол асуудлууд, түгээмэл гардаг алдаанууд болон тэдгээрийг шийдвэрлэх арга замыг дэлгэрэнгүй авч үзэх болно.
1. Өгүүлбэрийн Бүтэц Болон Найруулгын Ялгааг Тохируулах Нь
Монгол, орос хэлний орчуулгын хамгийн эхний бөгөөд гол бэрхшээл бол өгүүлбэрийн синтаксисын бүтэц юм. Монгол хэлэнд өгүүлбэрийн бүтэц нь тууштай SOV буюу "Эзэн бие - Тусагдахуун - Өгүүлэхүүн" (Subject-Object-Verb) дараалалтай байдаг бөгөөд үйл үг үргэлж өгүүлбэрийн эцэст ордог. Харин орос хэл нь SVO буюу "Эзэн бие - Өгүүлэхүүн - Тусагдахуун" (Subject-Verb-Object) бүтэцтэй боловч өгүүлбэрийн гишүүдийн байрлал харьцангуй чөлөөтэй байдаг. Орос хэлэнд логик өргөлт, утгын чухал хэсгийг тодотгохын тулд өгүүлбэрийн дарааллыг уян хатан өөрчилдөг. Орчуулагч хүн монгол хэлний өгүүлбэрийг үгчлэн хөрвүүлбэл орос хэл дээр туйлын хиймэл, ойлгомжгүй текст үүснэ. Тиймээс эх бичвэрийн санааг орос хэлний найруулгын хэв маягт тохируулан бүтцийг нь бүрэн өөрчилж орчуулах шаардлагатай байдаг.
2. Хэл Зүйн Ангилал Болон Тийн Ялгалын Тохироо
Монгол хэл 7 тийн ялгалтай бол орос хэл 6 тийн ялгалтай. Гэвч тэдгээрийн үүрэг, хэрэглээ, үгийн төгсгөлд залгагдах хэлбэрүүд нь эрс өөр. Орос хэлэнд тийн ялгал нь уг угтвар үгтэй (предлог) хамтран маш нарийн утгын шилжилтийг илэрхийлдэг. Жишээлбэл, орос хэлний угтвар үгсийн хэрэглээ нь орон байр, чиглэл, зорилго, шалтгаан зэрэг олон нарийн утгыг заадаг бөгөөд үүнийг монгол хэлний тийн ялгалын нөхцөлүүд болон арын туслах үгсээр дамжуулан илэрхийлдэг. Мөн орос хэлний нэр үг, тэмдэг нэр болон өнгөрсөн цаг дээрх үйл үгс нь хүйсээр (эр, эм, саармаг род) хувирдаг онцлогтой. Монгол хэлэнд хүйс заах дүрэм байхгүй тул орчуулга хийхдээ контекстэд тулгуурлан хүйсийг зөв тодорхойлох нь чухал сорилт болдог.
| Хэл зүйн ангилал | Монгол хэлний шинж чанар | Орос хэлний шинж чанар |
|---|---|---|
| Өгүүлбэрийн бүтэц | SOV (Эзэн бие + Тусагдахуун + Өгүүлэхүүн) | SVO (Эзэн бие + Өгүүлэхүүн + Тусагдахуун), чөлөөтэй байрлалтай |
| Хэлний хэв шинж | Залгамал (Агглютинатив) - залгавар залгаж хувирна | Нугардаг (Флектив) - үгийн үндэс болон төгсгөл хувирна |
| Нэр үгийн хүйс (Род) | Байхгүй (Хүйсийн ангилал байхгүй) | Эр, эм, саармаг хүйс гэж хуваагддаг |
| Угтвар үг (Предлог) | Байхгүй (Арын туслах үг, нөхцөл хэрэглэдэг) | Маш өргөн хэрэглэгддэг, тийн ялгалыг удирддаг |
3. Орос Хэлний Үйл Үгийн Байдлыг (Аспект) Монгол Хэлнээс Хөрвүүлэх Нь
Орос хэлний үйл үгийн байдал (вид глагола) нь монгол орчуулагчдаас хамгийн их ур чадвар шаарддаг хэсэг юм. Орос хэлэнд тухайн үйл явц дууссан уу эсвэл үргэлжилж байна уу гэдгээс шалтгаалж үйл үгийн үндэс нь өөрчлөгдөх эсвэл тусдаа угтвар авдаг. Энэ нь дараах хоёр хэлбэртэй байдаг:
- Төгсөөгүй байдал (Несовершенный вид): Үйл явц өөрөө чухал үед буюу дахин давтагдсан, үргэлжилж буй үйлдлийг заана. Үүнийг монгол хэлний "-даг/-дэг", "-ж байна" гэсэн хэлбэрүүдээр хөрвүүлнэ.
- Төгссөн байдал (Совершенный вид): Үр дүн гарсан, нэг удаагийн, эхэлсэн эсвэл бүрэн дууссан үйлдлийг заана. Үүнийг монгол хэлний "-чихлаа", "-в", "-жээ", "-сон/сэн" зэрэг үйл үгийн төгсгөлүүдээр хөрвүүлнэ.
Монгол хэлнээс орос хэл рүү хөрвүүлэхдээ эх бичвэрт байгаа үйл үгийн утга нь үр дүнг зааж байна уу, эсвэл үйл явцыг зааж байна уу гэдгийг нарийн тодорхойлж, орос хэлний үйл үгийн байдлыг зөв сонгохгүй бол утгын асар том зөрүү үүсдэг байна. Жишээлбэл, "бичсэн" гэдгийг "писал" (үйл явц) эсвэл "написал" (бичиж дуусгасан) гэж оновчтой сонгох нь чухал.
4. Хэлц Үг Болон Соёлын Реалиудыг Нутагшуулах Нь (Localization)
Монгол, Орос хоёр орон газар зүйн хувьд хөрш боловч ахуйн соёл, түүхэн уламжлал нь эрс ялгаатай. Монголчууд нүүдлийн ахуй, мал аж ахуйтай холбоотой хэлц үгийг өдөр тутмын яриандаа өргөн хэрэглэдэг бол орос соёл нь суурин, газар тариалангийн болон славян үндэстний өвөрмөц сэтгэлгээг агуулдаг. Тиймээс хэлц үгийг үгчлэн орчуулах нь хамгийн том алдаа болдог.
Жишээлбэл, монгол хэлний "Ажил хийвэл ам тосодно" гэсэн зүйр үгийг орос хэл рүү үгчлэн орчуулбал утгагүй болно. Үүний оронд орос хэлний дүйцэх утгатай "Без труда не вытащишь и рыбку из пруда" (Хөдөлмөрлөхгүй бол цөөрмөөс загас ч барьж чадахгүй) гэсэн зүйр үгийг ашиглах нь орчуулгыг соёлжуулж, уншигчид ойлгомжтой болгодог.
Үүнээс гадна, монгол хэлний соёлын реалиуд болох "гэр", "айраг", "суурь", "наадам" гэх мэт үгсийг орос хэл рүү хөрвүүлэхдээ тайлбартай орчуулах эсвэл транслитераци ашиглан тайлбар зүүлт хийх нь зүйтэй. Энэ нь орос хэлтэй уншигчдад монгол ахуйг илүү гүнзгий, зөв ойлгоход тусалдаг.
5. Мэргэжлийн Орчуулагчдад Зориулсан Алтан Зөвлөмжүүд
Монгол хэлнээс орос хэл рүү чанартай, алдаагүй орчуулга хийхийн тулд дараах зөвлөмжүүдийг өдөр тутмын ажилдаа хэрэгжүүлэх шаардлагатай:
- Өгүүлбэрийг бүхэлд нь ойлгох: Үг үгээр хөөж орчуулахаас татгалзаж, өгүүлбэрийн ерөнхий санааг авч, орос хэлний найруулгын дагуу шинээр найруулан бич.
- Идэвхтэй ба идэвхгүй хэвийг удирдах: Орос хэлний бичгийн хэв маягт идэвхгүй хэв (пассивный залог) маш их хэрэглэгддэг бол монгол хэлний найруулгад идэвхтэй хэв (активный залог) илүү чихэнд наалдацтай байдаг. Үүнийг орчуулгад уян хатан өөрчлөх шаардлагатай.
- Угтвар үгсийг (Предлог) нарийн судлах: Орос хэлний угтвар үгсийн хэрэглээ маш нарийн байдаг тул ямар тийн ялгалтай яаж зохицож байгааг толь бичгээс нягталж байх хэрэгтэй.
- Синоним буюу ойролцоо утгатай үгсийг ашиглах: Орос хэл нь ижил утгатай боловч өнгө аяс, хэрэглээний хувьд ялгаатай үгсээр асар баян. Эх бичвэрт тохирсон хамгийн оновчтой синонимыг сонгох нь орчуулгын чанарыг илтгэнэ.
- Мэргэжлийн хяналт болон редактор хийлгэх: Орчуулгыг дуусгасны дараа орос хэл эх хэл нь болох (native speaker) мэргэжлийн редактороор хянуулах нь найруулгын болон соёлын хувьд ямар нэгэн түүхий байдал үлдэхээс сэргийлдэг.
Эцэст нь тэмдэглэхэд, монгол хэлнээс орос хэл рүү орчуулга хийх нь хоёр орны хэл шинжлэлийн болон соёлын өвийг гүнзгий хүндэтгэж, тэдгээрийн нарийн ялгааг мэдрэх ур чадвар юм. Дээрх дүрмүүд болон бүтцийн онцлогуудыг анхаарч ажилласнаар орчуулагч таны ажлын чанар мэргэжлийн түвшинд хүрч, зорилтот уншигчдад хамгийн оновчтой байдлаар хүрэх болно.