Kenyelletso ea Liphetolelo lipakeng tsa Sesotho le Se-Farsi
Ho fetolela mongolo lipakeng tsa lipuo tse fapaneng ka ho felletseng ka nalane, tlhaho le sebaka sa thuto ea lipuo, joalo ka Sesotho le Se-Farsi (Persian), ke mosebetsi o hlokang boiphihlelo bo phahameng ba puo le kutloisiso e tebileng ea setso. Sesotho, e leng puo ea Bantu e buuoang ke batho ba limilione Afrika Boroa le Lesotho, le Se-Farsi, puo ea malapa a Indo-European e buuoang haholo-holo linaheng tsa Iran, Afghanistan, le Tajikistan, li arotsoe ke sebaka le nalane e telele. Ka lebaka leo, ho fetolela ho tloha ka Sesotho ho ea ho Se-Farsi ha se feela taba ea ho beha mantsoe a mang sebakeng sa a mang; ke mosebetsi oa ho fetola mehopolo, mekhoa ea ho nahana, le mekhoa ea ho phela ho tloha setsong se seng ho ea ho se seng. Sengoliloeng sena se tla hlahloba ka botlalo mekhoa, liphephetso le mekhoa e metle eo bafetoleli ba lokelang ho e latela ho netefatsa phetolelo e nepahetseng le e hlomphehang ea litaba.
Phapang ea Sebopeho sa Lipolelo (SVO khahlanong le SOV)
Ntlha ea bohlokoa ka ho fetisisa eo mofetoleli a lokelang ho e utloisisa ke phapang ea sebopeho sa lipolelo lipakeng tsa lipuo tsena tse peli. Sesotho ke puo e sebelisang sebopeho sa Moetsi-Leetsi-Seetsuoa (Subject-Verb-Object kapa SVO). Sena se bolela hore ka har'a polelo e tloaelehileng, moetsi oa ketso o tla pele, a lateloe ke leetsi ka boeena, ebe seetsuoa (ntho e etsoang ketso) se tla qetellong. Mohlala: "Nkhono o pheha lijo". Mona, Nkhono ke Moetsi (Subject), o pheha ke Leetsi (Verb), lijo ke Seetsuoa (Object).
Ka lehlakoreng le leng, Se-Farsi ke puo e latelang sebopeho sa Moetsi-Seetsuoa-Leetsi (Subject-Object-Verb kapa SOV). Ho latela mohlala o ka holimo, polelo ena ka Se-Farsi e ngoloa e le: "Nkhono lijo o pheha" (مادربزرگ غذا میپزد - Mādarbozorg ghazā mipazad). Molemong oa ho hlahisa mosebetsi o motle, mofetoleli o lokela ho ba hlokolosi hore a se ke a latela sebopeho sa Sesotho ha a ngola ka Se-Farsi. Leetsi le lokela ho isoa qetellong ea polelo kamehla. Lipolelong tse telele tse nang le litemana tse ngata tse kopaneng, mofetoleli o tlameha ho thala sebopeho se secha sa polelo kelellong pele a qala ho ngola litlhaku tsa Se-Farsi, ho qoba hore mongolo o utloahale o sa tlhaho kapa o ferekanngang.
Mongolo, Litsela tsa ho Ngola le Theknoloji
Sesotho se ngoloa ka alfabeta ea Selatin ho tloha ka ho le letšehali ho ea ka ho le letona (Left-to-Right kapa LTR). Se-Farsi sona se sebelisa mofuta o ikhethang oa mongolo oa se-Arabia (Perso-Arabic script) o ngoloang ho tloha ka ho le letona ho ea ka ho le letšehali (Right-to-Left kapa RTL). Phapang ena ha e amane feela le litlhaku empa e ama le theknoloji ea phetolelo:
- Phetoho ea Lifonti le Lifomete: Bafetoleli ba tlameha ho sebelisa mananeo a khonang ho laola mongolo oa RTL hantle. Ha mongolo o fetoleloa, lifomete tsa maqephe li lokela ho potakeloa (mirroring) e le hore litšoantšo, litafole le lipalo li balehe ka tsela e nepahetseng ea Se-Farsi.
- Litlhaku tse fapaneng tsa Se-Farsi: Leha alfabeta ea Se-Farsi e tšoana le ea se-Arabia ka mekhoa e mengata, e na le litlhaku tse 'nè tse ikhethang tse sa fumaneheng ka se-Arabia: پ (pe), چ (che), ژ (zhe), le گ (gaf). Ho sebelisa khiboto e nepahetseng ho bohlokoa haholo ho qoba liphoso tsa mongolo tseo babali ba Se-Farsi ba ka li bonang habonolo.
- Matšoao a Puo (Punctuation): Matšoao a puo joalo ka fana (,) le potso (?) a ngoloa ka tsela e fapaneng ka Se-Farsi (joalo ka ، le ؟) ho lumellana le tataiso ea mongolo oa RTL.
Noun Classes tsa Sesotho le ho Hlokahala ha tsona ka Se-Farsi
Sesotho, joalo ka lipuo tse ling tsa Bantu, se na le sistimi e matla ea lihlopha tsa mabitso (noun classes) e laolang hore na mantsoe a mang a ka har'a polelo a lumellana joang le lebitso la sehlooho. Lihlopha tsena li arola mabitso ho latela hore na ke batho, lintho tse phelang, lisebelisoa, kapa likhopolo tse sa bonahaleng. Sehlopha se seng le se seng se na le lihlongoapele tsa sona (prefixes) le liemeli (concords) tse laolang tumellano ea maetsi le litlhalosi.
Se-Farsi ha se na sistimi ena ho hang. Ha e le hantle, Se-Farsi ke puo e se nang bong ba mabitso (genderless language). Ha ho na phapang lipakeng tsa banna, basali, kapa lintho ha ho tluoa tabeng ea ho sebelisa liemeli tsa motho (personal pronouns) kapa ho tumellana ha maetsi. Mohlala, leemeli le le leng "او" (ou) le sebelisoa ho emela "eena" (monna kapa mosali). Sena se etsa hore ho be bonolo ho ngola ka Se-Farsi ka lehlakoreng le leng, empa ka lehlakoreng le leng, ho hloka hore mofetoleli a be hlokolosi haholo ha a fetolela lipolelo tsa Sesotho moo phapang ea bong kapa sehlopha sa mabitso e leng bohlokoa bakeng sa ho utloisisa moelelo. Bafetoleli ba lokela ho kenya mantsoe a hlakisang (clarifying words) ha ho hlokahala ho qoba pherekano.
Litso, Melao ea Boitšoaro le "Ta'arof"
Phetolelo ha se mosebetsi oa puo feela; ke mosebetsi oa litso tse peli tse kopanang. Setsong sa Basotho, puo e sebelisoa ho bontša tlhompho e kholo, haholo ho batho ba baholo le marena, ho sebelisoa mantsoe a joalo ka "Ntate", "Mme", kapa ho sebelisa maetsi ka mokhoa oa bongata ho bontša tlhompho (plural of respect). Ka tsela e tšoanang, setso sa Persia se na le mokhoa o rarahaneng le o tebileng oa boitšoaro le tlhompho o bitsoang "Ta'arof".
"Ta'arof" ke sistimi ea boitšoaro le puisano e laolang likamano tsa batho, ho tloha ho amohela baeti ho ea ho khoebo le lipuisano tsa letsatsi le letsatsi. E hloka hore batho ba sebelise lipoleloana tsa tlhompho e feteletseng, boikokobetso, le ho beha e mong pele. Ha u fetolela litaba tse ngotsoeng ka Sesotho tse eang ho Se-Farsi (haholo-holo litokomane tsa semmuso, mangolo kapa lipuisano tsa khoebo), ho bohlokoa ho fetola mongolo hore o tsamaisane le maemo a "Ta'arof". Ho fetolela melaetsa ka ho toba ntle le ho ela hloko Ta'arof ho ka nkoa e le ho hloka mekhoa kapa ho hloka tlhompho ke babali ba Farsi.
Tšebeliso ea Lisebelisoa tsa Phetolelo (Translation Technology)
Hobane phetolelo lipakeng tsa Sesotho le Se-Farsi e se tloaelehileng haholo ha e bapisoa le liphetolelo tsa lipuo tse kholo tsa Europe, lisebelisoa tsa phetolelo ea mochine (joalo ka Google Translate kapa lisebelisoa tse ling tsa AI) li atisa ho ba le liphoso tse ngata tse tebileng. Lisebelisoa tsena hangata li sebelisa Senyesemane e le puo ea borokho (bridge language), e leng se lebisang ho lahleheng ha moelelo le ho etsa liphoso tse peli tsa phetolelo. Ka baka lena, bafetoleli ba lokela ho ba hlokolosi haholo le ho se tšepe lisebelisoa tsena ka ho felletseng. Ho bohlokoa ho iketsetsa lethathamo la mantsoe a bohlokoa (glossary) le ho sebelisa lidikshinari tse tšepahalang tsa mahlakore a mabeli ho tiisa meelelo ea mantsoe a rarahaneng.
Malebela a Bohlokoa bakeng sa ho Netefatsa Boleng ba Phetolelo
Bakeng sa ho etsa bonnete ba hore phetolelo ea hau e tloha ka Sesotho ho ea ho Se-Farsi e fihlela boleng bo phahameng ka ho fetisisa, latela malebela ana a bohlokoa:
- Hlahloba Litlhaloso tsa Maele le Lipoleloana: Maele a Sesotho a kang "Lekunutu le tsoala khang" kapa "Kapele e ngata e tsoala tieho" a ke ke a fetoleloa ka ho toba. Batla maele a tšoanang le ona ka moelelo le maikutlo a sebelisoang setsong sa Persia. Setsong sa Persia, lithothokiso tsa khale (joalo ka tsa Ferdowsi, Saadi, le Khayyam) li sebelisoa haholo ho fetisa maikutlo le bohlale.
- Qoba Lisebelisoa tsa Phetolelo e Ikemetseng: Sebelisa bafetoleli ba batho ba nang le boiphihlelo ho tiisa nepo ea mongolo. Ho itšetleha feela ka mechini ho tlisa liphoso tse ngata tsa syntax le tsa semantics.
- Khetha Register e Nepahetseng: Hlokomela phapang lipakeng tsa Se-Farsi se ngoloang (formal) le se buuoang (informal). Libukeng le litokomaneng tsa semmuso, sebelisa mongolo oa semmuso. Haeba u fetolela lipuisano kapa litaba tsa mecha ea litaba, sebopeho sa letsatsi le letsatsi se ka ba se nepahetseng haholoanyane.
- Hlahloba le ho Hlophisa ka ho Sebelisa Babang ba Puo eo ea Matsoele (Native Speakers): Ka mor'a hore phetolelo e phetheloe, mongolo o lokela ho hlahlobjoa ke mohlophisi eo puo ea hae ea letsatsi le letsatsi e leng Se-Farsi. Sena se tiisa hore mongolo o baleha ka thelelo, o hlohekile, ebile ha o na liphoso tsa sebopeho kapa tsa setso tse ka sitisang babali.