Terjimeçilik ylmynda garyşyk we garyşyk bolmadyk dil maşgalalaryndan bolan dilleriň arasyndaky terjime elmydama aýratyn çemeleşmäni talap edýär. Türkmen dili (türk dilleri maşgalasy) we fin dili (ural dilleri maşgalasy) tapawutly maşgalalara degişli bolsa-da, olaryň arasynda örän gyzykly meňzeşlikler we uly tapawutlar bardyr. Iki diliň hem gurluş aýratynlyklaryny, grammatiki kadalaryny we medeni aýratynlyklaryny bilmek, ýokary hilli terjime amala aşyrmak üçin zerurdyr. Bu makalada türkmen dilinden fin diline terjime etmegiň kynçylyklary, dil gurluşlarynyň özboluşlylygy we terjimeçiler üçün zerur bolan amaly maslahatlar barada giňişleýin durup geçeris.
Agglyutinatiwlik we Goşulmalar Ulgamy: Iki Diliň Esasy Meňzeşligi
Türkmen we fin dilleriniň arasyndaky iň uly meňzeşlik, olaryň ikisiniň hem agglyutinatiw (goşulmaly) diller toparyna degişli bolmagydyr. Bu gurluşda söz köklerine dürli goşulmalar yzygiderli goşulyp, täze sözler ýa-da sözüň grammatiki formalary emele getirilýär. Iňlis ýa-da rus dilleri ýaly flektiw dillerden tapawutlylykda, bu iki dilde hem prepozisiýalar (söz öňi kömekçileri) örän az ulanylýar ýa-da hiç hili ulanylman, olaryň deregine sözsoňy goşulmalar we düşümler ulanylýar.
Şeýle hem, iki dilde-de çekimli sesleriň sazlaşygy (wokal garmoniýasy) düzgüni hereket edýär. Türkmen dilinde söz kökündäki çekimlileriň inçe-ýogynlygyna görä goşulmalar üýtgeýän bolsa (meselem: kitap-da, depder-de), fin dilinde-de meňzeş düzgün bar (meselem: talo-ssa "öýde" - ýogyn çekimli, metsä-ssä "tokaýda" - inçe çekimli). Terjimeçi bu meňzeşligi dogry ulanmagy başarmalydyr, çünki iki diliň gurluş logikasy biri-birine örän ýakyndyr. Ýöne bu meňzeşlige garamazdan, goşulmalaryň aňladýan manylary we düşüm ulgamlary biri-birinden ep-esli tapawutlanýar.
Düşüm Ulgamlary we Olaryň Terjime Ediliş Usullary
Türkmen dilinde 6 sany düşüm bar bolup, olar sözleriň özara baglanyşygyny üpjün edýär. Fin dilinde bolsa bu san 15-e ýetýär. Bu ýagdaý türkmençe tekstleri fin diline terjime edende belli bir kynçylyklary döredýär. Türkmen dilindäki ýöneliş, wagt-orun we çykyş düşümleri fin dilinde birnäçe içki we daşky orun düşümleri bilen aňladylýar:
- Içki orun düşümleri (Internal locative cases): Inessiw (-ssa/-ssä, içinde bolmak), Elatiw (-sta/-stä, içinden çykmak) we Illatiw (-an/-en/-in jikme-jik goşulmalary, içine girmek).
- Daşky orun düşümleri (External locative cases): Adessiw (-lla/-llä, üstünde bolmak), Ablatiw (-lta/-ltä, üstünden aýrylmak) we Allatiw (-lle, üstüne barmak).
Meselem, türkmen dilindäki "mekdepden" (çykyş düşüm) sözi fin dilinde mekdebiň içi göz öňünde tutulsa koulusta (elatiw), ýöne "stoldan" sözi stoluň üsti göz öňünde tutulsa pöydältä (ablatiw) görnüşinde bolmalydyr. Terjimeçi sözleriň diňe bir göni manysyny däl, eýsem olaryň giňişlikdäki ornuny hem takyk kesgitlemelidir.
Mundan başga-da, fin dilinde Partitiw (bölekleýin) düşümi bar bolup, ol türkmen dilinde göni deňdeşi bolmadyk iň çylşyrymly düşümdir. Partitiw düşümi mukdary gutarnykly bolmadyk zatlary, dowam edip duran hereketleri ýa-da inkarlygy aňlatmak üçin ulanylýar. Mysal üçin, "Men suw içýärin" diýen sözlemi fin diline terjime edilende, eger suwuň belli bir bölegi içilýän bolsa "Minä juon vettä" (vettä - partitiw) diýlip terjime edilýär. Eger bütin suw göz öňünde tutulsa ýa-da hereket tamamlanan bolsa, başga düşüm ulanylýar. Bu aýratynlyk terjimeçiden ýokary dil duýgurlygyny talap edýär.
Söz Tertibi we Sintaktik Aýratynlyklar
Sözlemleriň gurluşy boýunça türkmen dili berk kadalara eýedir we köplenç Subýekt-Obyekt-Işlik (SOV) modelini ulanýar. Ýagny, işlik hemişe diýen ýaly sözlemiň ahyrynda gelýär. Fin dili bolsa köplenç Subýekt-Işlik-Obyekt (SVO) gurluşyny ulanýar, ýöne fin diliniň söz tertibi örän çeýedir. Sözleriň yzyndaky goşulmalar we düşümler olaryň sözlemdäki ornuny anyk görkezýändigi üçin, sözleriň ýerini üýtgetmek arkaly sözlemiň logiki urgusyny we emosional reňkini aňsatlyk bilen üýtgedip bolýar.
Terjime wagtynda türkmençe sözlemiň gurluşyny göni fin diline göçürmek tekstleriň emosional we logiki taýdan düşnüksiz ýa-da emeli bolmagyna getiriş ýaly, manynyň hem bozulmagyna sebäp bolup biler. Şol sebäpli, terjimeçi sözlemleri fin diliniň adaty akymyna laýyklykda gaýtadan gurmalydyr we işligi zerur ýerine ýerleşdirmelidir.
Grammatiki Jynsyň we Artikllaryň Ýoklugy
Terjimeçiler üçin iň uly ýeňillikleriň biri hem, iki dilde-de grammatiki jynsyň (rod) we artikllaryň ýoklugydyr. Türkmen dilindäki "ol" çalyşmasy fin dilinde "hän" sözi bilen aňladylýar we ol hem aýal, hem erkek adamlar üçin umumydyr. Şeýle hem, iňlis dilindäki "the" ýa-da "a/an" ýaly artikllar bu iki dilde hem ýokdur. Bu aýratynlyk terjime prosesini ep-esli ýeňilleşdirýär we goşmaça düşündirişleri ulanmak zerurlygyny aradan aýyrýar.
Medeni we Idiomatiki Adaptasiýa (Lokalizasiýa)
Hakyky terjime diňe bir sözleri däl, eýsem medeniýetleri hem terjime etmekdir. Türkmenistan we Finlýandiýa biri-birinden medeni, geografiki we taryhy taýdan örän tapawutly ýurtlardyr. Türkmen dilindäki köp sanly idiomalary, atalar sözlerini we medeni düşünjeleri fin diline terjime etmek üçün medeni adaptasiýa (lokalizasiýa) usulyndan peýdalanmak zerurdyr.
Meselem, türkmenleriň myhmanparazlyk däp-dessurlary, ahalteke atlary we çörek bilen baglanyşykly aňlatmalary fin medeniýetine göni terjime edilse, manysyz bolup biler. Şol sanda, finleriň tebigat, sowuk, tokaý, sauna ýaly düşünjeleri we meşhur "sisu" (erjellik, mertlik) ýaly häsiýetleri aňladýan sözlerini türkmen okyjysyna düşündirmek üçin kontekstual düşündirişler ýa-da türkmen dilindäki iň ýakyn sinonimler saýlanyp alynmalydyr.
Terjimeçiler Üçin Amaly Maslahatlar we Gözükdirmeler
Türkmen dilinden fin diline ýokary hilli we professional terjime etmek isleýän terjimeçiler aşakdaky esasy maslahatlara eýermelidirler:
- Sözsoňy kömekçilerine üns beriň: Türkmen dilindäki "üçin", "bilen", "ýaly" ýaly sözsoňy kömekçileriniň fin dilinde haýsy düşümler (genitiw, partitiw we ş.m.) arkaly aňladylýandygyny takyk öwreniň.
- Kontekste laýyklykda söz saýlaň: Fin dilindäki köp manylylygy göz öňünde tutup, sözleri kontekstiň talaplaryna görä ýerleşdiriň.
- Agglyutinatiwligi dogry dolandyryň: Söz köküne goşulýan goşulmalaryň yzygiderliligini we olaryň wokal garmoniýasyna laýyklygyny hemişe barlaň.
- Lokalizasiýany unutmaň: Metoforalary we atalar sözlerini terjime edeniňizde, asyl manydan daşlaşman, fin medeniýetinde bar bolan deňdeşlerini tapmaga çalyşyň.
- Hünärmen gözden geçirmesi (Proofreading): Eger mümkin bolsa, taýýar bolan terjime tekstini fin dilinde enelik dili hökmünde gürleýän hünärmene ýa-da redaktora okadyp, stilistik we grammatiki taýdan kämilleşdiriň.
Netijede, türkmen we fin dilleriniň arasyndaky terjime çylşyrymly bolşy ýaly, gyzykly we döredijilikli işdir. Agglyutinatiw dil gurluşlarynyň logikasyny we düşüm aýratynlyklaryny dogry ulanmak arkaly terjimeçiler iki medeniýetiň arasynda ygtybarly we täsirli köprini gurup bilerler.