Azərbaycan və türk dilləri eyni dil ailəsinə – Türk dillərinin Oğuz qrupuna daxildir. Bu yaxınlıq iki ölkə arasındakı ünsiyyəti və ilkin səviyyədə anlaşmanı asanlaşdırsa da, peşəkar yazılı tərcümə prosesində ciddi maneələrə və gözlənilməz səhvlərə yol aça bilər. Bir çoxları elə hesab edir ki, Azərbaycanca yazılmış bir mətni türk dilinə çevirmək sadəcə bəzi hərfləri və sözləri dəyişdirməklə mümkündür. Lakin bu yanaşma kökündən yanlışdır. Peşəkar Azərbaycanca-Türkcə tərcümə prosesi hər iki dilin daxili strukturunu, leksik inkişaf yollarını, sintaktik fərqlərini və mədəni kontekstini dərindən bilməyi tələb edir. Bu yazıda biz hər iki dil arasındakı tərcümə prosesinin əsas çətinliklərini və uğurlu tərcümə üçün vacib olan qaydaları təhlil edəcəyik.
Dilçilikdə "Yalançı Dostlar" (False Friends) və Onların Tərcüməyə Təsiri
Hər iki dildə eyni şəkildə yazılan və tələffüz olunan, lakin tamamilə fərqli mənaları ifadə edən sözlər tərcüməçilər üçün ən təhlükəli tələlərdən biridir. Dilçilikdə bunlara "yalançı ekvivalentlər" və ya "yalançı dostlar" deyilir. Azərbaycanca-Türkcə tərcümədə bu cür sözlərə çox tez-tez rast gəlinir. Səthi yanaşma zamanı tərcüməçi mətnin mənasını tamamilə təhrif edə bilər. Aşağıdakı nümunələr bu fərqləri aydın göstərir:
- Subay: Azərbaycan dilində bu söz "evli olmayan şəxs" mənasını bildirdiyi halda, Türkiyə türkçəsində "subay" hərbi rütbə olan "zabit" deməkdir. Türkiyə türkçəsində evli olmayan insana "bekar" deyilir.
- Sümük: Azərbaycan dilində skeletin hissəsi olan bərk toxumaya sümük deyilir. Türkiyə türkçəsində isə "sümük" burun ifrazatı (selik) deməkdir. Skelet hissəsi üçün Türkiyə türkçəsində "kemik" sözü işlədilir.
- Darıxmaq: Azərbaycan dilində bu söz birini özləmək ("sənin üçün darıxmışam") və ya canı sıxılmaq mənasında işlənir. Türkiyə türkçəsində isə darıxmaq ifadəsi mövcud deyil, onun yerinə "özlemek" və ya "sıkılmak" işlədilir.
- Qabaq: Azərbaycan dilində həm tərəvəz (balqabaq), həm də "əvvəl" və ya "ön" (məsələn, "bir az qabaq", "qabaq cərgə") mənalarını ifadə edir. Türkiyə türkçəsində isə "kabak" yalnız tərəvəz mənasını verir, zaman və ya məkan bildirmək üçün isə "önce" və ya "ön" sözlərindən istifadə olunur.
- Pərişan: Azərbaycan dilində "pərişan olmaq" kədərlənmək, qəmgin olmaq deməkdir. Türkiyə türkçəsində isə bu söz həm də dağınıq, pis vəziyyətdə olan (məsələn, otaq və ya saç üçün) mənasını verir.
Tərcüməçi hər bir sözün kontekst daxilindəki dəqiq mənasını yoxlamalı və mexaniki tərcümədən qaçmalıdır. Əks halda, gülünc və ya anlaşılmaz ifadələr ortaya çıxa bilər.
Qrammatik və Sintaktik Fərqliliklər
Azərbaycan və türk dillərinin qrammatik strukturları oxşar olsa da, feil formalarında, hal şəkilçilərində və cümlə quruluşunda önəmli fərqlər mövcuddur. Tərcümə zamanı bu fərqlərin nəzərə alınmaması mətni süni və qeyri-təbii göstərir.
1. Zaman və Feil Formalarının Fərqləri
Azərbaycan dilində geniş istifadə olunan nəqli keçmiş zaman şəkilçisi "-ib" (məsələn: "gəlib", "gedib") Türkiyə türkçəsində adətən fərqli funksiyada çıxış edir. Türkiyə türkçəsində bu şəkilçi (-ip/-up/-üp) əsasən bağ-feil (zarf-fiil) kimi çıxış edərək iki cümləni bir-birinə bağlayır: "Gidip geldi" (Gedib gəldi). Azərbaycan dilindəki bitmiş zaman mənasını verən "-ib" şəkilçisi Türkiyə türkçəsinə tərcümə olunarkən adətən "-miş" və ya "-di" şəkilçiləri ilə əvəz olunmalıdır.
Həmçinin, indiki zamanın ifadəsində də fərqlər var. Azərbaycan dilindəki "-ir" şəkilçisi (məsələn: "gəlirəm") Türkiyə türkçəsində "-iyor" şəkilçisi ilə ifadə olunur ("geliyorum"). Lakin bəzən Azərbaycan dilindəki indiki zaman forması Türkiyə türkçəsində qeyri-qəti gələcək zaman (geniş zaman) forması olan "-ər/-ar" şəkilçisi ilə tərcümə edilməlidir, çünki istifadə kontekstləri fərqlənir.
2. Hal Şəkilçilərinin İdarə Edilməsi
Bəzi feillərin tələb etdiyi ismin halları iki dil arasında fərqlənir. Bu fərqlər tərcümədə sintaktik xətaların yaranmasına səbəb olur. Məsələn:
- Azərbaycan dilində "kiməsə nifrət etmək" (yönəlmə halı) deyilir. Türkiyə türkçəsində isə bu feil çıxışlıq halı tələb edir: "birinden nefret etmek".
- Azərbaycan dilində "xoşlamaq" feili təsirlik hal tələb etdiyi halda ("mən səni xoşlayıram"), türk dilində "hoşlanmak" çıxışlıq halı ilə işlənir: "ben senden hoşlanıyorum".
- Azərbaycan dilində yönəlmə halı tələb edən "təsir etmək" feili ("mənə təsir etdi") Türkiyə türkçəsində təsirlik halı tələb edən "etkilemek" feili ilə əvəz olunur: "beni etkiledi".
Leksik Tərkib və Terminologiya Fərqləri
Azərbaycan dili uzun illər SSRİ məkanında inkişaf etdiyi üçün rus dilinin, həmçinin ərəb və fars dillərinin təsirinə məruz qalmışdır. Türkiyə türkçəsi isə xüsusilə XX əsrin ortalarından etibarən həyata keçirilən dil islahatları nəticəsində bir çox ərəb-fars mənşəli sözləri öz daxili imkanları hesabına yaradılmış yeni sözlərlə (Öztürkçe) əvəz etmişdir. Eyni zamanda Türkiyə türkçəsində fransız və ingilis dillərindən gələn alınmalar üstünlük təşkil edir. Bu leksik fərqlər rəsmi, elmi və texniki sənədlərin tərcüməsində ciddi çətinlik yaradır.
| Azərbaycan Dilində | Türkiyə Türkçəsində | İzahı / Sahə |
|---|---|---|
| İmtahan | Sınav | Təhsil sahəsi |
| Müəssisə / Təşkilat | Kurum / Kuruluş | Rəsmi / İnzibati |
| Rayon | İlçe | Coğrafi / İnzibati bölgü |
| Xəstəxana | Hastane | Məişət və Tibb |
| İstehsalat | Üretim | Sənaye / İqtisadiyyat |
| Mətbuat | Basın | Media / Jurnalistika |
| Təyyarə | Uçak | Nəqliyyat |
| Vətəndaş | Yurttaş / Vatandaş | Hüquqi terminologiya |
Tərcüməçi hədəf auditoriyanı nəzərə almalı və Türkiyədəki oxucunun çətinlik çəkmədən başa düşəcəyi müasir terminlərdən istifadə etməlidir. Məsələn, rəsmi bir sənəddə "etibarnamə" sözünü olduğu kimi saxlamaq olar (türkcədə də "vekaletname" işlənir), lakin "mülkiyyət hüququ" ifadəsi Türkiyədə "mülkiyet hakkı" şəklində ifadə edilməlidir.
Azərbaycanca-Türkcə Tərcümədə Keyfiyyəti Artırmaq üçün Peşəkar Məsləhətlər
Mətnin həm təbii səslənməsi, həm də orijinal mənaya tam sadiq qalması üçün aşağıdakı metodologiyalardan istifadə etmək tövsiyə olunur:
- Sözbəsöz (Mexaniki) Tərcümədən Qətiyyən İstifadə Etməyin: İki dilin bir-birinə çox yaxın olması tərcüməçidə yalançı rahatlıq hissi yaradır. Hər bir cümləni hədəf dilin sintaktik qaydalarına uyğun olaraq yenidən qurmaq lazımdır. Cümlənin strukturunu türk dilinin təbii axınına uyğunlaşdırmaq vacibdir.
- Üslub və Kontekstə Diqqət Edin: Rəsmi mətnlər, bədii ədəbiyyat, texniki təlimatlar və ya marketinq materialları fərqli üslub qaydaları tələb edir. Türkiyə türkçəsində rəsmi yazışma dili Azərbaycan dilinə nisbətən daha standartlaşdırılmış və fərqli ifadə qəliblərinə malikdir. Məsələn, rəsmi məktubların sonunda yazılan "Hörmətlə" ifadəsi türk dilində "Saygılarımla" kimi yazılmalıdır.
- Məna Çalarlarını İtirməyin: Azərbaycan dilindəki bəzi zərif məna çalarları türk dilində tam olaraq eyni sözlə verilməyə bilər. Məsələn, "narahat olmaq" ifadəsi Türkiyədə həm "endişelenmek" (nigaran olmaq), həm də "rahatsız edilmek" mənalarında işlənir. Kontekstdən asılı olaraq doğru söz seçilməlidir.
- Müasir Lüğətlərdən və Terminologiya Bazalarından Yararlanın: Həm Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının lüğətlərindən, həm də Türk Dil Qurumunun (TDK) rəsmi onlayn lüğətindən mütəmadi istifadə etmək lazımdır. Hər hansı bir sözün müasir istifadə tezliyini yoxlamaq üçün axtarış sistemlərində hədəf ölkə üzrə axtarış aparmaq faydalıdır.
- Lokalizasiya (Yerliləşdirmə) Həyata Keçirin: Xüsusilə reklam, marketinq və veb-sayt tərcümələrində lokalizasiya ön plana çıxır. Türkiyədə yaşayan bir insanın gündəlik həyatda istifadə etmədiyi ifadələr mətndə yer alarsa, bu, markaya olan inamı azalda bilər. Məsələn, qiymət vahidlərinin, tarix formatlarının və digər lokal detalların hədəf ölkə standartlarına uyğunlaşdırılması şərtdir.
Nəticə
Azərbaycanca-Türkcə tərcümə zahirən asan görünsə də, əslində ən çox incəlik və diqqət tələb edən sahələrdən biridir. Uğurlu tərcümənin açarı dil qohumluğuna kor-koranə güvənməmək, hər iki dilin leksik və qrammatik sistemlərindəki incə fərqləri qəbul etmək və peşəkar lokalizasiya prinsiplərinə riayət etməkdir. Bu prinsiplərə əməl edən tərcüməçilər həm orijinal mətnin ruhunu qoruyub saxlaya, həm də hədəf oxucu kütləsi üçün tamamilə təbii və axıcı bir mətn ərsəyə gətirə bilərlər.