Қазіргі жаһандану дәуірінде түркі тілдер тобына жататын қазақ тілі мен герман тілдерінің солтүстік тармағына кіретін швед тілі арасындағы тікелей аударма ерекше маңызға ие болып отыр. Бұл екі тіл құрылымы, грамматикалық жүйесі және мәдени негізі жағынан мүлдем бөлек әлемдерді білдіреді. Қазақ тілі – жалғамалы (агглютинативті) тіл, ал швед тілі – негізінен флективті және аналитикалық сипатқа ие. Осыған байланысты, қазақ тілінен швед тіліне сапалы аударма жасау тек сөздерді механикалық түрде ауыстыруды емес, терең лингвистикалық талдауды және мәдени локализацияны талап етеді. Төменде осы ерекше аударма бағытының басты нюанстары мен кәсіби мамандарға арналған маңызды кеңестер талқыланады.
Синтаксистік құрылым және сөздердің орын тәртібі: SOV пен SVO текетіресі
Қазақ және швед тілдерінің арасындағы ең басты құрылымдық айырмашылық сөйлемдегі сөздердің орын тәртібіне қатысты. Қазақ тіліне SOV (Subject-Object-Verb / Бастауыш-Толықтауыш-Баяндауыш) құрылымы тән, яғни етістік (баяндауыш) әдетте сөйлемнің соңында келеді. Ал швед тілінде SVO (Subject-Verb-Object / Бастауыш-Баяндауыш-Толықтауыш) жүйесі қатаң сақталады. Бұған қоса, швед тілінде V2 (Verb-second rule) ережесі бар, яғни хабарлы сөйлемдерде баяндауыш әрқашан екінші орында тұруы тиіс.
Мысалы, қазақ тіліндегі «Мен ертең кітапханаға барамын» деген сөйлемді тікелей құрылымымен аударсақ, швед тілінде мағынасыз сөйлем шығады. Швед тілінде бұл «Imorgon går jag till biblioteket» (ертең барамын мен кітапханаға) немесе «Jag går till biblioteket imorgon» деп қайта құрылуы керек. Аудармашы қазақ тіліндегі ұзын сөйлемдерді швед тіліне аударғанда, алдымен басты қимылды (етістікті) тауып, оны швед синтаксисінің талабына сай екінші орынға жылжытуы қажет. Бұл процесс мәтіннің логикалық екпінін өзгертпеу үшін үлкен мұқияттылықты талап етеді. Әсіресе күрделі бағыныңқылы сабақтас құрмалас сөйлемдерді аударғанда, қазақ тіліндегі ой ағымын швед тілінің қысқа, нақты және логикалық құрылымдарына бөлу қажет болады.
Грамматикалық категориялар: Септіктер мен артикльдердің арақатынасы
Қазақ тіліндегі бай септік жүйесі (7 септік) швед тілінде мүлдем басқаша көрініс табады. Швед тілінде септік жалғаулары дерлік жоқ (тек ілік септігінің -s жалғауы сақталған). Оның орнына предлогтар мен сөздердің орын тәртібі белсенді қолданылады. Бұл аудармашыдан қазақ тіліндегі септік жалғауларының мағыналық жүктемесін швед тіліндегі сәйкес предлогтармен дәл беруді талап етеді:
- Барыс септігі (-ға/-ге, -қа/-ке) швед тілінде көбінесе till (бағыт) немесе för (арналу) предлогтары арқылы беріледі. Мысалы: «досыма» — «till min vän».
- Жатыс септігі (-да/-де, -та/-те) контекстке байланысты i (ішінде), på (бетінде), vid (жанында) предлогтарына ауысады. Мысалы: «бөлмеде» — «i rummet», «үстелде» — «på bordet».
- Шығыс септігі (-дан/-ден, -тан/-тен) негізінен från немесе av предлогтарымен аударылады.
Тағы бір маңызды ерекшелік – артикльдер жүйесі. Қазақ тілінде артикль жоқ, заттың белгілі немесе белгісіз екендігі контекст немесе «бір» сөзі арқылы анықталады. Швед тілінде зат есімдердің белгілілік (bestämd) және белгісіздік (obestämd) категориясы өте маңызды. Оған қоса, швед тілінде сөздер екі текке (gender) бөлінеді: en сөздері (ортақ тек) және ett сөздері (бейтарап тек). Қазақша мәтіндегі «кітап» сөзін шведшеге аударғанда, контекстке байланысты оның белгісіз («en bok») немесе белгілі («boken») екенін дұрыс анықтап аудару – сауаттылықтың басты көрсеткіші. Бұл қателік жіберілсе, швед тіліндегі сөйлем стилистикалық тұрғыдан өрескел және түсініксіз болып көрінеді.
Агглютинация мен біріккен сөздер (Sammansatta ord) арасындағы теңгерім
Қазақ тілі жалғамалы тіл ретінде сөз түбіріне түрлі жалғаулар мен жұрнақтарды тізбектей жалғау арқылы жаңа мағыналар тудырады (мысалы: «жазушыларымыздың»). Ал швед тілінде мұндай ұғымдық тереңдік көбінесе біріккен сөздер (sammansatta ord) жасау арқылы жүзеге асады. Швед тілі неміс тілі сияқты бірнеше сөзді біріктіріп, бір ұзын сөз жасауға өте бейім. Мысалы, «мектеп директоры» дегенді швед тілінде «skolrektor» немесе «балалар емханасы» дегенді «barnavårdscentral» деп бір сөзбен жазады.
Аудармашы қазақ тіліндегі сөз тіркестерін швед тіліне аударғанда, олардың арасын ашып жазбай, біріккен сөз ретінде құрастырылу ережесін жақсы білуі керек. Қазақ тіліндегі анықтауыш пен анықталынушының байланысын швед тіліндегі біріккен сөзге айналдыру барысында сөз арасына жалғаушы дыбыстардың (мысалы, -s- дыбысының) қосылу нюанстарын ескеру қажет. Бұл ерекшелікті елемеу швед тіліндегі мәтіннің орфографиялық жағынан қате жазылуына әкеп соқтырады.
Шақ және етіс формаларының сәйкессіздігі
Шақ жүйесінде де айтарлықтай айырмашылықтар бар. Қазақ тілінде өткен шақ пен келер шақтың көптеген нәзік реңктері жалғаулар арқылы берілсе, швед тілінде көмекші етістіктер (мысалы, келер шақ үшін ska немесе kommer att) қолданылады. Әсіресе, қазақ тіліндегі ауыспалы осы шақ пен мақсатты келер шақтың швед тіліндегі Presens және Futurum шақтарымен сәйкестігін табу қиындық тудырады.
Сонымен қатар, швед тілінде ырықсыз етіс (passive voice) өте жиі қолданылады және ол негізінен етістікке -s суффиксін жалғау немесе bli көмекші етістігі арқылы жасалады. Қазақ тілінде белсенді етісті қалау жиірек кездеседі. Аудармашы швед тіліне аударғанда мәтінді табиғи естілуі үшін қазақша белсенді сөйлемдерді шведше ырықсыз сөйлемдерге айналдыруға мәжбүр болады. Мәселен, «Бұл мәселені үкімет шешеді» дегенді швед тілінде ырықсыз етіс арқылы «Denna fråga löses av regeringen» деп беру стильдік тұрғыдан әлдеқайда сауаттырақ болып табылады.
Мәдениетаралық локализация және эквивалентсіз лексика
Сапалы аударманың өзегі – мәдени кодтарды дұрыс жеткізу. Қазақ мәдениеті мен швед мәдениетінің арасында үлкен айырмашылықтар бар. Мәселен, қазақ тіліндегі туыстық қатынастарды білдіретін сөздер (нағашы, жиен, бөле, жезде, келін және т.б.) швед тілінде өте қарапайым деңгейде беріледі. Швед тілінде туыстық атаулар ана немесе әке жағынан екендігін нақты көрсетеді (мысалы, morbror – ананың ағасы/інісі, farbror – әкенің ағасы/інісі), бірақ қазақ тіліндегідей терең иерархиялық жүйені толық қамти алмайды.
Швед мәдениетінің негізін құрайтын «Lagom» (шамадан тыс емес, дәл орнымен, орташа) немесе «Fika» (кофе ішіп, әңгімелесу үзілісі) сияқты ұғымдарды қазақ тілінен швед тіліне аударғанда швед оқырманының қабылдауына жеңіл болатындай етіп бейімдеу қажет. Керісінше, қазақ тіліндегі «қонақжайлылық», «сүйінші», «бата» сияқты ұлттық концептілерді швед тіліне аударғанда сипаттамалы аударма немесе контекстік баламаларды қолдану тиімді. Мәдени эквиваленттерді дұрыс таңдау аударманың «бөтен тілде» жазылғанын сездірмейтіндей табиғи шығуына кепіл болады.
Фразеологизмдер мен тұрақты сөз тіркестерін бейімдеу
Фразеология саласында қазақ тілі бейнелілікке, метафоралар мен мақал-мәтелдерге өте бай. Оларды швед тіліне сөзбе-сөз аудару мүлдем мүмкін емес. Мысалы, қазақ тіліндегі «көз қырын салу» тіркесін швед тіліне тікелей аударсақ, мағынасы мүлдем бұрмаланады. Оның орнына швед тіліндегі «kasta ett öga på» (көз тастау/қарау) немесе «hålla ett öga på» (бақылауда ұстау) сияқты тұрақты тіркестерді қолдану керек.
Сол сияқты, швед тілінде де жануарлар дүниесіне байланысты фразеологизмдер көп. Шведтер біреуді қатты таңғалдырғанда «få öronen att vifta» (құлақтарын жыбырлату) немесе бір істі асығыс істегенде «göra något med andan i halsen» (демі тамағына тығылып істеу) дейді. Мұндай фразеологизмдерді қазақ тілінен аударғанда олардың мағыналық баламаларын немесе швед тілінде қалыптасқан метафоралық аналогтарын іздестіру аудармашының кәсіби шеберлігін көрсетеді.
Кәсіби аудармашыларға арналған практикалық кеңестер
Қазақ-швед аудармасымен айналысатын мамандарға жұмыс сапасын арттыру үшін келесі ережелерді сақтау ұсынылады:
- Тікелей аудармадан қашыңыз: Сөзбе-сөз аударма жасау сөйлемнің құрылымын бұзып, швед тілінде жасанды болып көрінеді. Негізгі ойды түсініп, оны швед тілінің синтаксистік заңдылықтарына сәйкес қайта жазып шығыңыз (paraphrasing).
- Артикльдер мен предлогтарды мұқият тексеріңіз: Швед тіліндегі предлогтардың қолданылуы көбіне идиоматикалық сипатқа ие. Мысалы, «интернетте» дегенді «i internet» емес, «på internet» деп аудару керек. Бұл нюанстарды сөздіктер мен тезаурустар арқылы нақтылап отырыңыз.
- Стильдік сәйкестікті сақтаңыз: Швед тілі ресми жазбада да, ауызекі тілде де біршама демократиялық сипатқа ие. Қазақ тіліндегі пафосты, шешендік орамдарды немесе тым ресми сыпайылық формаларын швед тіліне аударғанда сәл жеңілдетіп, нақты әрі түсінікті форматқа келтірген жөн. Мысалы, швед тілінде ресми хаттарда да тікелей «du» (сен) деп сөйлесу қалыпты жағдай.
- Қос тілді корпустар мен құралдарды қолданыңыз: Қазақ-швед тілдері бойынша тікелей сөздіктер аз болғандықтан, аралық тіл ретінде ағылшын немесе орыс тілдерін қолдануға тура келеді. Дегенмен, мағынаның бұрмаланбауын қадағалау үшін бақылау тексерісін жүргізу қажет.
Қорыта айтқанда, қазақ тілінен швед тіліне аудару – бұл тек екі тілдің сөздік қорын білу ғана емес, екі түрлі дүниетаным мен грамматикалық жүйені тоғыстыра білу өнері. Тілдік заңдылықтарды терең түсіну және мәдени ерекшеліктерді құрметтеу ғана жоғары деңгейдегі кәсіби аудармаға қол жеткізуге мүмкіндік береді.