Азыркы ааламдашуу доорунда маданияттар жана тилдер ортосундагы байланыш мурдагыдан да маанилүү болуп калды. Ушул алкакта кыргыз тилинен болгар тилине которуу процесси эки башка тилдик үй-бүлөнүн кагылышуусун жана алардын ортосундагы өзгөчө көпүрөнү түзүүнү талап кылат. Кыргыз тили түрк тилдеринин үй-бүлөсүнүн кыпчак тобуна кирсе, болгар тили индоевропа тилдер үй-бүлөсүнүн славян тобуна таандык. Бул эки тилдин ортосундагы терең типологиялык жана синтаксистик айырмачылыктар котормочудан жөн гана сөздүк запасты эмес, терең лингвистикалык билимди жана маданий сезгичтикти талап кылат. Бул макалада биз кыргыз тилинен болгар тилине которуунун эң маанилүү аспектилерин, кыйынчылыктарын жана практикалык чечимдерин карап чыгабыз.
1. Типологиялык айырмачылыктар: Агглютинацияга каршы Аналитизм
Кыргыз тилинин башкы мүнөздөмөсү — бул анын агглютинативдүү структурасы. Мында сөздөрдүн грамматикалык мааниси жана сүйлөмдөгү ролу уңгуга ырааттуу түрдө кошулган мүчөлөр (суффикстер) аркылуу аныкталат. Ал эми болгар тили, көпчүлүк славян тилдеринен айырмаланып, тарыхый өнүгүүсүндө флективдүү мүнөзүнөн ажырап, негизинен аналитикалык тилге айланган. Бул демек, болгар тилинде сөздөрдүн ортосундагы байланыш падеж мүчөлөрү аркылуу эмес, предлогдор жана сөз тартиби аркылуу ишке ашат.
Кыргызча: "Мектебибиздегилерденсизби?" (уңгу + таандык + мүчө + көптүк + чыгыш жөндөмө + суроолуу мүчө)
Болгарча: "Вие от тези ли сте, които са в нашето училище?" (бир нече өзүнчө аналитикалык сөздөрдүн айкалышы)
Бул өзгөчөлүк котормочудан кыргыз тилиндеги бир сөздөн турган татаал структураларды болгар тилине өткөрүүдө сүйлөмдү толугу менен кайра курууну жана предлогдордун (мисалы: на, от, в, за, с) маанилерин так пайдаланууну талап кылат. Эгер бул эске алынбаса, которулган текст жасалма жана түшүнүксүз болуп калат.
2. Синтаксистик өзгөчөлүктөр жана Сөз тартиби
Сүйлөмдүн түзүлүшү — бул котормодогу эң чоң тоскоолдуктардын бири. Кыргыз тили туруктуу SOV (Subject-Object-Verb / Ээ-Айкындооч-Баяндооч) түзүлүшүнө ээ, мында этиш же баяндооч ар дайым сүйлөмдүн эң акырында келет. Болгар тилинде болсо стандарттык түзүлүш SVO (Subject-Verb-Object / Ээ-Баяндооч-Айкындооч) болуп саналат, бирок контекстке же стилге жараша сөз тартиби бир топ ийкемдүү болушу мүмкүн.
Кыргыз тилиндеги узун сүйлөмдөр көбүнчө чакчыл жана сын-атоочтук түрмөктөр (причасттык жана деепричасттык конструкциялар) аркылуу курулуп, бир гана негизги этиш менен аяктайт. Болгар тилинде мындай узун конструкцияларды кабыл алуу кыйын. Котормочу кыргызча бир гана сүйлөмдү болгар тилине которгондо, аны логикалык жактан байланышкан бир нече кыска сүйлөмдөргө бөлүп же багыныңкы сүйлөмдөрдү киргизүүчү байланыш сөздөрүн (мисалы: който, която, чието, за да) колдонуусу зарыл.
3. Род жана Артикль маселеси
Кыргыз тилинде грамматикалык род категориясы такыр жок. Заттар да, адамдар да үчүнчү жакта бирдей эле "ал" деп аталат. Болгар тилинде болсо род категориясы негизги мааниге ээ. Бардык зат атоочтор үч родго бөлүнөт: эркек (мъжки), аял (женски) жана орто (среден) род. Зат атоочтун родуна карап, ага байланышкан сын атоочтор, ат атоочтор жана этиштин өткөн чактагы кээ бир формалары өзгөрөт.
Артиклдердин (Членуване) колдонулушу
Болгар тилинин дагы бир уникалдуулугу — постпозитивдүү артиклдердин болушу. Бул башка славян тилдеринде кездешпейт. Зат атоочтун сүйлөмдө белгилүү же белгисиз ролдо экенине жараша сөздүн акырына тиешелүү мүчөлөр кошулат (мисалы: книга - китеп, книгата - тигил/белгилүү китеп). Кыргыз тилинде бул түшүнүк көбүнчө табыш жөндөмөсүнүн мүчөсү же "ошол", "жанагы", "бир" сыяктуу сөздөр аркылуу көрсөтүлөт. Котормочу бул кылдат айырманы сезип, маанини туура берүүгө милдеттүү.
4. Этиштин чактары жана Маалыматтын булагы (Эвиденциалдуулук)
Этиштердин колдонулушу да котормодо өзгөчө кылдаттыкты талап кылат. Болгар тилинде тогуз грамматикалык чак бар жана алардын ар бири өзүнүн өзгөшө маанилик нюанстарына ээ. Бирок эң башкы айырмачылык — кыргыз тилиндеги "-тыр", "-мыш болуптур" же "-ыптыр" мүчөлөрү аркылуу берилген, котормочу окуяга өзү күбө болбогонун, аны башка бирөөдөн укканын билдирген кыйыр маанилер.
Болгар тилинде бул маанини берүү үчүн өзгөчө этиш формасы — преизказно наклонение (билдирилген маанай) колдонулат. Мисалы, эгер кыргызча "Ал келиптир" деп айтылса, болгар тилинде жөнөкөй өткөн чакты эмес, ушул маанайды көрсөткөн "Той дошъл" формасы тандалышы керек. Эгер котормочу муну жөнөкөй чак менен которсо, маалыматтын ишенимдүүлүк даражасы өзгөрүп кетет.
5. Маданий реалдуулуктар жана Экстралингвистикалык факторлор
Котормо — бул тек гана сөздөрдү алмаштыруу эмес, маданияттарды жакындатуу. Кыргыз тилинде көчмөн турмушка, ат жабдыктарына, туугандык мамилелерге (мисалы: таяке, жээн, бөлө, кайын ага) байланыштуу өтө бай лексика бар. Болгар тилинде бул туугандык аталыштардын көбү жалпыланган сөздөр менен берилет.
Ошондой эле улуттук тамак-аштарды (бешбармак, боорсок, кымыз) которууда аларды болгар тилине ошол бойдон транслитерациялап, биринчи жолу колдонулганда кашанын ичинде же шилтемеде түшүндүрмө берүү сунушталат. Фразеологизмдерди да маанилик жактан туура шайкеш келтирүү зарыл. Маселен, "сакалы силкинүү" же "колу ачык" деген фразеологизмдерди сөзмө-сөз эмес, болгар тилиндеги эквиваленттүү маанилери менен берүү керек.
Котормочулар үчүн практикалык кеңештер
Кыргыз тилинен болгар тилине сапаттуу котормо жасоо үчүн төмөнкү эрежелерди колдонуу сунушталат:
- Синтаксисти трансформациялаңыз: Кыргыз тилиндеги узун жана татаал курулган сүйлөмдөрдү болгар тилинин табигый сүйлөм агымына ылайыктап, бөлүп-бөлүп которуңуз.
- Роддорду жана артиклдерди текшериңиз: Ар бир зат атоочтун родун так аныктап, сын атоочтор менен этиштердин шайкештигин камсыз кылыңыз.
- Предлогдорду туура тандаңыз: Кыргызча жөндөмө мүчөлөрүнүн (багыт, чыгыш, жатыш) болгар тилиндеги кайсы предлогго (на, за, от, във) туура келерин контекстке карап аныктаңыз.
- Маданий сөздүктөр менен иштеңиз: Эки элдин маданиятындагы өзгөчөлүктөрдү изилдеп, туура маанилик синонимдерди табыңыз.
- Текстти редакциялоо: Котормо даяр болгондон кийин, аны болгар тилинин эне тили болгон адиске (native speaker) текшертүү стилистикалык каталарды жоюуга чоң жардам берет.