Монгол хэлнээс Дани хэл рүү орчуулах үйл явц нь зөвхөн нэг хэлнээс нөгөө хэл рүү үг шилжүүлэх төдий зүйл биш бөгөөд энэ нь өөр хоорондоо эрс тэс ялгаатай соёл, түүх, сэтгэлгээний онцлог, хэлний тогтолцоог хооронд нь холбох нарийн төвөгтэй урлаг юм. Алтай язгуурын монгол хэл болон Энэтхэг-Европ язгуурын Герман бүлэгт хамаарах Дани хэл нь өгүүлбэр зүй, морфологи, утга зүйн хувьд асар их ялгаатай. Энэхүү нийтлэлээр бид монгол хэлнээс дани хэл рүү орчуулах явцад тулгардаг гол бэрхшээлүүд, тэдгээрийг хэрхэн даван туулах арга замууд болон орчуулгын чанарыг сайжруулахад чиглэсэн мэргэжлийн зөвлөмжүүдийг дэлгэрэнгүй авч үзэх болно. Хайлтын системд сайн илэрц үзүүлэх SEO оновчлолтой орчуулгын эх бэлтгэхэд анхаарах зүйлсийг ч мөн энд багтаасан болно.
Өгүүлбэрийн бүтцийн эрс тэс ялгаа: SOV ба SVO
Монгол ба Дани хэлний хамгийн эхний бөгөөд хамгийн том ялгаа нь өгүүлбэрийн гишүүдийн байрлалд байдгийг орчуулагч хүн ямагт санаж явах хэрэгтэй. Монгол хэл нь "Эзэн бие - Тусагдахуун - Өгүүлэхүүн" (Subject-Object-Verb буюу SOV) бүтэцтэй хэл юм. Өөрөөр хэлбэл, өгүүлбэрийн гол үйлийг зааж байгаа өгүүлэхүүн нь үргэлж өгүүлбэрийн төгсгөлд ордог. Харин Дани хэл нь "Эзэн бие - Өгүүлэхүүн - Тусагдахуун" (Subject-Verb-Object буюу SVO) бүтэцтэй бөгөөд үйл үг нь ихэвчлэн өгүүлбэрийн хоёрдугаар байранд ордог дүрэмтэй. Энэ нь орчуулах явцад өгүүлбэрийн бүтцийг бүхэлд нь өөрчлөх шаардлагыг үүсгэдэг.
Энэхүү бүтцийн зөрүү нь шууд үгчилсэн орчуулга хийх боломжийг бүрэн хязгаарладаг. Орчуулагч монгол өгүүлбэрийг уншиж дуусгаад, утгыг нь бүрэн ойлгосны дараа Дани хэлний өгүүлбэр зүйн логикт нийцүүлэн бүтцийг нь бүхэлд нь өөрчлөн найруулах шаардлагатай болдог. Хэрэв өгүүлбэрийн бүтцийг зөв хөрвүүлэхгүй бол Дани хэлээр уншиж буй хүнд туйлын ойлгомжгүй, хиймэл, нуршуу өгүүлбэр үүсдэг тул өгүүлбэр зүйн шилжилт хийх ур чадвар энд маш чухал үүрэг гүйцэтгэнэ. Орчуулагч зөвхөн үгийг бус, өгүүлбэрийн дотоод логик, урсгалыг зөв чиглүүлэхэд гол анхаарлаа хандуулах ёстой.
Залгал ба Хувирал: Хэлний морфологийн зөрчил
Монгол хэл нь агглютинатив буюу залгал хэлний бүлэгт багтдаг. Энэ нь үгийн язгуур дээр олон тооны залгавруудыг ар араас нь залгах замаар шинэ утга үүсгэж, өгүүлбэр дэх харилцааг зохицуулдаг гэсэн үг юм. Нэг монгол үгэнд хэд хэдэн нөхцөл (тийн ялгал, олон тоо, хамаатуулах гэх мэт) зэрэгцэн залгагддаг. Жишээлбэл, "гэрүүдээсээ" гэдэг үг нь язгуур, олон тооны нөхцөл, гараасны тийн ялгал, эзэнд хамаатуулах нөхцөлөөс бүрдэж байна. Дани хэлэнд ийм урт залгавартай үг байхгүй бөгөөд үүнийг задлан илэрхийлдэг.
Үүний эсрэгээр, Дани хэл нь флексив шинж чанартай бөгөөд туслах үгс, угтвар үг (prepositions), артикль зэргийг өргөн ашигладаг. Монгол хэлний тийн ялгалын нөхцөлүүдийг Дани хэл рүү хөрвүүлэхдээ тохирох угтвар үгсийг (жишээ нь: i, på, til, fra, af гэх мэт) зөв сонгон хэрэглэх шаардлагатай. Түүнчлэн, Дани хэлний нэр үгийн хүйсийн ангилал (Fælleskøn буюу ерөнхий хүйс болон Intetkøn буюу саармаг хүйс) болон тодорхой, тодорхойгүй артиклийн хэрэглээ нь монгол хэлэнд байдаггүй ойлголт тул орчуулагчоас өндөр мэдрэмж, дүрмийн гүн мэдлэгийг шаарддаг. Нэр үгийг орчуулахдаа түүний араас орох артикль болон тэмдэг нэр нь тухайн хүйсэндээ захирагдаж хувирдаг дүрмийг чанд баримтлах хэрэгтэй.
Соёлын нөхцөл байдал ба нутагшуулалтын (Localization) нарийн шийдэл
Орчуулгын практикт тулгардаг хамгийн хэцүү даваануудын нэг бол соёлын өвөрмөц ойлголтуудыг (realia) зөв шилжүүлэх явдал юм. Монголчуудын нүүдлийн соёл иргэншил, ахуй амьдрал, бэлчээрийн мал аж ахуйтай холбоотой маш олон үг хэллэг Дани хэлэнд шууд дүйх үггүй байдаг. Жишээлбэл, "айраг", "гэр", "уяач", "мал зүслэх" зэрэг үгсийг Дани хэл рүү хөрвүүлэхдээ зөвхөн тайлбарлах аргаар эсвэл хам сэдэвт нь тохируулан дүйцүүлэх үг олох хэрэгтэй болдог. Хэрэв үүнийг шууд үгчилбэл Дани уншигчдад буруу ойлголт өгөх эрсдэлтэй.
Нөгөөтэйгүүр, Скандинавын орнуудын нийгмийн харилцаа, аж амьдралын салшгүй хэсэг болсон соёлын ойлголтууд монгол хэлнээс дани хэл рүү хөрвүүлэхэд мөн л адил хүндрэл үүсгэдэг. Жишээлбэл, Дани соёлын гол цөм болсон "Hygge" (тухтай дулаан уур амьсгал, амьдралын таашаал) гэх мэт ойлголтыг монгол хэл рүү шууд орчуулахад утга нь дутууддаг. Түүнчлэн Дани хэлний "friluftsliv" (байгальд чөлөөт цагаа өнгөрөөх) эсвэл "janteloven" (тэгш эрхийг дээдлэх Скандинавын соёлын дүрэм) зэрэг нийгмийн бичигдээгүй хуулиудыг монгол уншигчдад зөв таниулах нь орчуулагчаас зөвхөн хэлний мэдлэг бус, соёл судлаачийн түвшний сэтгэлгээг шаарддаг. Тиймээс орчуулагч нь хоёр орны соёл, амьдралын хэв маягийг маш сайн мэддэг байж, соёлын контекстийг зөв хөрвүүлэх нутагшуулалтын техникийг ашиглах ёстой.
Дани хэлний үйл үгийн цаг ба хэлбэрүүдийг монгол хэлээр илэрхийлэх нь
Дани хэлний үйл үгийн систем нь цагийн хувьд нарийн зохион байгуулалттай бөгөөд одоо, өнгөрсөн, одоо үргэлжилж байгаа болон төгссөн цагуудын ялгаа нь өгүүлбэрийн ерөнхий утгад хүчтэй нөлөөлдөг. Монгол хэлний үйл үгийн систем нь биеэр хувирахгүй боловч байдлаар хувирах, цагаар хувирах, нөхцөлдөх болон төгсгөх нөхцөлүүдээр баялаг байдаг. Дани хэлний "nutid" (одоо цаг), "datid" (өнгөрсөн цаг), "førnutid" (одоо цагт холбогдох төгссөн цаг) зэрэг цагуудын нарийн ялгааг монгол хэлнээс дани хэл рүү орчуулахдаа үйл үгийн тохирох хэлбэрийг сонгох нь чухал. Ялангуяа туслах үйл үгс (have, være) болон үндсэн үйл үгийн холбоосыг зөв гаргаж ирэх нь Дани хэлний эх бэлтгэлийг алдаагүй, цэгцтэй болгодог.
Мөн дани хэлэнд идэвхтэй ба идэвхгүй хэлбэрийн (aktiv ба passiv) хэрэглээ маш өргөн байдаг. Монгол хэлэнд идэвхгүй хэлбэрийг "дуудах", "харагдах" гэх мэт үйлдүүдээр илэрхийлдэг ч Дани хэлэнд үйл үгийн төгсгөлд "s" залгах эсвэл туслах үйл үг ашиглан маш энгийнээр үүсгэдэг. Энэхүү ялгааг орчуулагч анхаарч, монгол хэлний идэвхтэй хэв шинж давамгайлсан өгүүлбэрийг Дани хэлний албан ёсны хэв маягт тохируулан идэвхгүй хэлбэр рүү оновчтой шилжүүлэх шаардлагатай болдог.
Хууль эрх зүй, бизнесийн орчуулгад анхаарах чухал зүйлс
Бизнес, хууль эрх зүй, мэдээллийн технологийн салбарын баримт бичгийг орчуулахад үг бүрийн нарийн утга, хуулийн нэр томьёоны нарийвчлал хамгийн чухал байдаг. Дани улс нь Европын Холбооны гишүүн тул тэдний хууль эрх зүйн систем нь Европын стандартыг чанд баримталдаг. Иймд монгол хэлнээс дани хэл рүү хуулийн баримт бичиг хөрвүүлэхдээ дараах зүйлсийг баримтална:
- Олон улсын болон Европын Холбооны эрх зүйн нэр томьёоны санг ашиглах;
- Монгол хэлний хуулийн өвөрмөц нэр томьёог Дани улсын хууль эрх зүйн систем дэх хамгийн ойр төсөөтэй ойлголттой дүйцүүлэх;
- Албан бичгийн хэв маягийг алдагдуулахгүйгээр богино бөгөөд тодорхой өгүүлбэрүүдээр найруулах хэрэгтэй.
Бизнесийн салбарт Дани түншүүдтэй харилцахдаа тодорхой, товч бөгөөд шулуун шударга харилцааны хэв маягийг эрхэмлэдэг тул орчуулга нь нуршуу бус, шууд утгыг илэрхийлсэн байх нь амжилттай хамтын ажиллагааны үндэс болно. Илүүц эелдэг үгс эсвэл хэт нуршуу оршил нь Дани уншигчдад бизнесийн бус сэтгэгдэл төрүүлж болзошгүйг анхаараарай.
Нэр томьёоны сан бүрдүүлэх ба орчуулгын санах ой (Translation Memory) ашиглах нь
Орчуулгын ажлын бүтээмж болон чанарыг сайжруулахад орчин үеийн технологийн хэрэгслүүдийг ашиглах нь нэн чухал юм. Монгол болон Дани хэлний хооронд шууд орчуулга хийдэг автомат системүүд одоогоор хангалттай өндөр түвшинд хөгжөөгүй байгаа тул орчуулагч өөрийн гэсэн нэр томьёоны сан (Glossary) үүсгэх шаардлагатай болдог. Нэг орчуулсан бичвэрээ дараагийн ажилдаа ашиглах боломжийг олгодог SDL Trados, Memsource (Phrase), Smartcat зэрэг CAT (Computer-Assisted Translation) програмуудыг ашиглах нь нэр томьёоны нэгдмэл байдлыг хадгалахад тусална. Ялангуяа, уул уурхай, байгаль орчин, хөдөө аж ахуй болон боловсролын чиглэлээр орчуулга хийхэд хоёр хэлний нэр томьёог нэг мөр стандартчилах нь маш том давуу тал болдог.
Орчуулагчдад зориулсан практик зөвлөмжүүд
Монгол хэлнээс Дани хэл рүү чанартай орчуулга хийхэд дараах практик зөвлөмжүүдийг дагаж мөрдөхийг зөвлөж байна.
- Өгүүлбэрийг бүхэлд нь харж орчуулах: Хэзээ ч үг үгээр хөөж орчуулж болохгүй. Эхлээд монгол өгүүлбэрийн гол санааг уншиж ойлгоод, дараа нь Дани хэлний SVO дүрмийн дагуу өгүүлбэрийг шинээр зохион байгуулж бичээрэй.
- Дани хэлний угтвар үгсийн санг байнга шалгах: Монгол хэлний тийн ялгалын нөхцөлүүдийг хөрвүүлэхдээ Дани хэлний аль угтвар үг (preposition) тохирохыг толь бичиг болон хэрэглээний эх сурвалжуудаас давхар шалгаж хэвшээрэй. Буруу угтвар үг хэрэглэх нь утгыг бүрэн алдагдуулж болзошгүй.
- Соёлын гүүр болох: Хэрэв эх бичвэрт байгаа үг Дани хэлэнд байхгүй бол тухайн үгийн утгыг хадгалсан нэмэлт тайлбар оруулах эсвэл хамгийн ойр утга бүхий Скандинав соёлын үгийг сонгох нь зүйтэй.
- Мэргэжлийн редактор ажиллуулах: Орчуулгын эцсийн хувилбарыг Дани хэлний унаган хэлтэй редактороор хянуулах нь хэлний найруулга, үг сонголт, соёлын зохицол зэргийг төгс болгоход тусалдаг.
Эцэст нь тэмдэглэхэд, монгол хэлнээс дани хэл рүү орчуулах нь хэл шинжлэлийн өндөр мэдлэг, хоёр орны соёлын гүнзгий ойлголт болон мэргэжлийн туршлагыг шаарддаг нарийн үйл ажиллагаа юм. Дээрх дүрмүүд болон практик аргуудыг хэрэгжүүлснээр таны орчуулга илүү амьд, байгалийн мэт бөгөөд уншигчдад ойлгомжтой болох бөгөөд хайлтын системд сайн илэрц үзүүлэх SEO оновчтой эх бичвэрийг бүтээх боломжийг олгоно.