Даяаршлын өнөө үед улс орнуудын соёл, эдийн засгийн харилцаа өргөжихийн хэрээр өөр хоорондоо ялгаатай хэлний бүлэгт хамаарах хэлнүүдийн хооронд хөрвүүлэх шаардлага улам бүр нэмэгдэж байна. Үүний нэг тод жишээ бол Алтай язгуурын Монгол хэл болон Австронези язгуурын Тагалог (Филиппин) хэлний хоорондох орчуулга юм. Энэхүү хоёр хэл нь гарал үүсэл, газар зүйн байршил, соёлын сэтгэлгээний хувьд асар их ялгаатай тул орчуулагчаас зөвхөн үгсийн сангийн мэдлэг бус, хэл шинжлэлийн гүнзгий ур чадвар, соёлын мэдрэмжийг шаарддаг. Энэхүү өгүүлэлд Монгол хэлнээс Тагалог хэл рүү хөрвүүлэх явцад тулгардаг гол бэрхшээлүүд, синтаксийн бүтэц, үйл үгийн фокус систем болон практик зөвлөмжүүдийг дэлгэрэнгүй авч үзэх болно.
1. Өгүүлбэрийн Бүтэц ба Синтаксийн Ялгааг Удирдах Нь
Монгол болон Тагалог хэлний хамгийн эхний бөгөөд хамгийн том ялгаа нь өгүүлбэрийн бүтцэд оршдог. Монгол хэл нь SOV буюу "Өгүүлэгдэхүүн + Тусагдахуун + Өгүүлэхүүн" гэсэн хатуу дараалалтай хэл юм. Өөрөөр хэлбэл, өгүүлбэрийн гол санааг зангидах үйл үг нь үргэлж өгүүлбэрийн төгсгөлд ордог. Харин Тагалог хэл нь VSO (Үйл үг + Өгүүлэгдэхүүн + Тусагдахуун) эсвэл VOS бүтцийг баримталдаг бөгөөд үйл үг нь өгүүлбэрийн хамгийн эхэнд байрладаг онцлогтой.
Энэхүү синтаксийн эсрэг тэсрэг байдал нь орчуулагчаас өгүүлбэрийг шууд үгчлэн хөрвүүлэх бус, сэтгэхүйн бүтцийг бүхэлд нь өөрчлөхийг шаарддаг. Жишээлбэл, "Би ном уншиж байна" гэсэн өгүүлбэрийг Тагалог хэл рүү буулгахдаа "Уншиж байна би ном" (Nagbabasa ako ng libro) гэсэн дарааллаар бодох хэрэгтэй болно. Урт, нийлмэл өгүүлбэрийг орчуулах үед Монгол хэлний олон хамааралтай гишүүн өгүүлбэрүүдийг Тагалог хэлний логик дараалалд оруулахын тулд өгүүлбэрийг хэсэгчлэн хувааж, гол үйлийг нь түрүүлж гаргах тактикийг хэрэглэдэг.
2. Тагалог Хэлний Үйл Үгийн "Фокус" Систем ба Түүнийг Хөрвүүлэхүй
Тагалог хэлний хэл шинжлэлийн хамгийн өвөрмөц бөгөөд хамгийн хэцүү хэсэг бол "Үйл үгийн фокус" (Verb Focus / Morphosyntactic Alignment) систем юм. Энэхүү систем нь үйл үгийн залгаас болон өгүүлбэрийн угтвар үгсийн (markers) тусламжтайгаар өгүүлбэрийн аль гишүүнийг голлон тодотгож байгааг шийддэг. Үүнд:
- Үйлдэгчийн фокус (Actor Focus): Үйл ажиллагааг гүйцэтгэгч субьект нь өгүүлбэрийн гол цэг болно.
- Тусагдахууны фокус (Object Focus): Үйлдлийг хүлээн авч буй зүйл нь анхаарлын төвд орно.
- Байршил, зорилгын фокус (Locative/Benefactive Focus): Үйлдэл хаана болсон, эсвэл хэний төлөө хийгдсэн бэ гэдгийг тодотгоно.
Монгол хэлэнд үүнтэй төсөөтэй утгыг хэвийн ай (идэвхтэй, идэвхгүй, бусдын эрхшээлийн гэх мэт) болон тийн ялгал, онцлох сул үгсээр илэрхийлдэг. Жишээлбэл, "Би алим идсэн" (Би үйлийг хийсэн) ба "Алимыг би идсэн" (Алим анхаарлын төвд байна) гэсэн ялгааг Тагалог хэлний "Kumain ako ng mansanas" (Би алим идсэн - Үйлдэгч фокус) болон "Kinain ko ang mansanas" (Алимыг би идсэн - Тусагдахуун фокус) хэлбэрүүдээр нарийн гаргах шаардлагатай. Орчуулагч тухайн өгүүлбэрийн контекстэд аль гишүүн нь илүү чухал ач холбогдолтой болохыг зөв тодорхойлж, Тагалог хэлний зөв фокусыг сонгох нь уншууртай, байгалийн мэт орчуулга болохын үндэс болдог.
3. Соёлын Нутагшуулалт ба Хүндэтгэлийн Хэллэгүүд
Орчуулга гэдэг нь зөвхөн үг шилжүүлэх үйл явц биш, соёлыг соёлд нутагшуулах урлаг юм. Филиппиний соёлд ахмад настныг хүндэтгэх, нийгмийн шатлалыг хүндэтгэн харилцах ёс маш өндөр байдаг. Үүний илрэл нь Тагалог хэлний "po" болон "opo" гэх хүндэтгэлийн сул үгс юм. Мөн түүнчлэн "Kuya" (ах), "Ate" (эгч) зэрэг харилцааны тусгай үгсийг өдөр тутмын болон албаны бус орчинд өргөн хэрэглэдэг.
Монгол хэлэнд "Та" хэмээх хүндэтгэлийн ганц төлөөний үг, үйл үгийн хүндэтгэлийн хэлбэрүүд ("морилно уу", "зооглоно уу" гэх мэт) байдаг бол Тагалог хэлэнд энэ нь өгүүлбэрийн бүтцэд байнга шингэж байдаг. Тиймээс Монгол хэлнээс Тагалог хэл рүү хөрвүүлэхдээ эх бичвэрийн өнго аяс, хэнд зориулагдсан болохыг сайтар тодорхойлж, хүндэтгэлийн түвшнийг зөв тохируулах шаардлагатай. Жишээлбэл, үйлчилгээний байгууллагын зааварчилгаа, хэрэглэгчийн гарын авлагыг орчуулахдаа Филиппинчүүдийн соёлд нийцсэн элэгсэг бөгөөд хүндэтгэсэн өнго аясыг (polite register) баримтлах нь зүйтэй.
4. Хэлц Үг, Хуучирсан Үг ба Зээлмэл Үгсийн Сонголт
Тагалог хэлний өөр нэгэн онцлог бол орчин үеийн хэрэглээндээ Испани болон Англи хэлнээс асар их үг зээлдэн авч, өөриймшүүлсэн байдаг явдал юм. Үүнийг "Taglish" (Тагалог болон Англи хэлний холимог) гэж нэрлэх нь бий. Ялангуяа технологи, шинжлэх ухаан, бизнесийн салбарын орчуулгад хуучин Тагалог үгсийг ашиглах нь орчин үеийн Филиппин хүнд ойлгомжгүй, хэт албан ёсны санагдах аюултай.
Монгол хэлний "цахим шуудан", "компьютер" гэх мэт нэр томьёог Тагалог хэл рүү буулгахдаа испани эсвэл англи гаралтай үгсийг илүүд үзэх тохиолдол элбэг. Тухайлбах, "computadora" эсвэл зүгээр л "computer" гэж бичих нь илүү ойлгомжтой байдаг. Орчуулагч тухайн зорилтот бүлгийн нас, боловсролын түвшнийг харгалзан, цэвэр академик Тагалог үг хэрэглэх үү, эсвэл амьдралд ойр зээлмэл үгийг сонгох уу гэдгээ шийдэх хэрэгтэй.
5. Мэргэжлийн Орчуулагчдад Зориулсан Алтан Дүрмүүд
Монгол-Тагалог чиглэлээр чанартай орчуулга хийхийн тулд дараах зүйлсийг анхаарах нь чухал юм.
- Үгчлэн орчуулахаас татгалзах: Хоёр хэлний синтаксийн бүтэц тэс өөр тул өгүүлбэрийг утгаар нь бүхэлд нь ойлгож, Тагалог хэлний сэтгэхүйгээр дахин найруулах хэрэгтэй.
- Үйл үгийн фокусыг зөв тохируулах: Өгүүлбэрийн логик цөм нь юу болохыг (хэн үйлдэв үү, юуг үйлдэв үү гэдэг) илрүүлж, Тагалог хэлний тохирох угтвар, дагавруудыг зөв ашиглах.
- Хам сэдэв буюу Контекстийг судлах: Филиппиний соёл, уламжлал, газар зүйн онцлогоос үүдэлтэй өвөрмөц хэллэгүүдийг Монгол хэлний ижил утгатай хэлц үгстэй дүйцүүлэн сонгох.
- Орчин үеийн хэрэглээг мэдрэх: Хэт хуучинсаг, номын үг хэрэглэхээс зайлсхийж, орчин үеийн Филиппин хүмүүсийн өдөр тутамд ашигладаг амьд хэлийг хэрэглэх.
Монгол хэлнээс Тагалог хэл рүү орчуулах нь хоёр өөр ертөнцийг, хоёр өөр сэтгэхүйг холбож буй гүүр юм. Хэлний бүтцийн гүн ялгааг ухамсарлаж, соёлын нарийн шижмүүдийг анхаарснаар орчуулагч хүн зөвхөн мэдээлэл дамжуулаад зогсохгүй, тухайн эх бичвэрийн сүнс, сэтгэл хөдлөлийг Филиппин уншигчдад бүрэн дүүрэн хүргэж чадах болно.