Phetolelo ya dipuo ke borogo jo bo kopanyang ditso, megopolo le ditsela tsa botshelo tsa batho ba ba farologaneng go ralala lefatshe. Fa re bua ka go fetolela go tswa mo puong ya Setswana, e e leng nngwe ya dipuo tsa Bantu mo Borwa jwa Aferika, go ya go Selao, puo ya semmuso ya naga ya Laos kwa Borwabogare jwa Asia, re lebana le kgwetlho le boipelo jo bo kgethegileng. Dipuo tse ka bobedi di farologana thata ka fa di ikemetseng ka teng mo malapeng a dipuo, mo thutapuo, le mo ditsong tsa tsone. Go atlega mo phetolelong eno go tlhoka kitso e e tseneletseng ya thutapuo ya Setswana le Selao, mmogo le go tlhaloganya ditso tse di tshegetsang dipuo tse ka bobedi.
Pharologanyo ya Malapa a Dipuo le Thutapuo
Setswana ke puo ya se-Bantu e e dirisang thulaganyo ya tlhogo, lediri, le sedirwa. Se se supang pharologanyo e kgolo ke go bo Setswana e le puo ya ditsela tsa ditlhopha tsa maina. Ditlhopha tse di laola tumalano ya thutapuo mo go sengwe le sengwe se se mo teng ga polelo—go tswa mo maaming, matlhalosi, go ya go madiri. Selao le sone se dirisa thulaganyo ya tlhogo, lediri, le sedirwa, mme e ikemela e le puo ya lelapa la Tai-Kadai. Selao ke puo e e ikemetseng ka mafoko a le mangwe, mo mafoko a sa fetogeng ka sebopego go supa nako, bong, kotsa bontsi.
Mo Setswaneng, re fetola sediri kotsa lediri go supa tumalano: sekai, "Motho o a tsamaya" le "Batho ba a tsamaya". Mo Selaong, lefoko ga le fetolwe go supa tumalano eno. Go na le moo, Selao se dirisa mafoko a a kgethegileng a a bitswang "classifiers" (mafoko a a tlhaolang dilo ka ditlhopha) go supa bontsi le go tlhalosa ditlhopha tsa dilo, jaaka go bua ka batho, ditshedi, kotsa dithoto. Mofetoleli o tshwanetse go nna kelotlhoko gore a se ke a leka go fetolela thulaganyo ya ditsela tsa ditlhopha tsa Setswana ka tlhamalalo mo Selaong, ka gonne seo se ka dira gore polelo e nne le diphoso mme e se ke ya tlhaloganyesega ka tsela e e nepagetseng.
Ditone le Melodi ya Dipuo Tse ka Bobedi
Dintlha tse dingwe tse di botlhokwa thata mo dipuong tseno ka bobedi ke melodi ya modumo. Setswana le Selao ke dipuo tsa ditone, mme tsela e di di dirisang ka teng e farologana fela thata. Mo Setswaneng, go na le ditone tse pedi tsa konokono: tone e e kwa godimo le tone e e kwa tlase. Le fa ditone di le botlhokwa mo Setswaneng go tlhaola mafoko a a lebegang a tshwana jaaka "go bua" (go kgaola letlalo) le "go bua" (go ntsha lentswe) ka ditone tse di farologaneng, gantsi melodi eno ga e kwalwe ka mokwalo wa semmuso wa se-Latin o o dirisiwang mo Setswaneng.
Kafa go farologaneng, Selao se na le ditone tse di magareng ga tse tlhano le tse thataro go ya ka loleme la lefelo le lo buiwang. Pharologanyo e kgolo ke gore ditone tsa Selao di kwaliwa ka tlhamalalo mo mokwalong wa tsone ka go dirisa matshwao a a kgethegileng kotsa ka go latela ditsela tsa melao ya mokwalo wa bone. Fa go fetolelwa mafoko a a buiwang, mofetoleli o tshwanetse go tlhaloganya gore tsela e lefoko la Setswana le buiwang ka yone e ka ama tsela e le fetolelwang ka yone mo Selaong go kgetha tone e e nepagetseng. Le fa go kwalwa ga mokwalo go sa supe ditone mo Setswaneng, di tshwanetse go tshelwa mo dipalong tsa phetolelo gore modumo le bokao bo nne jo bo tshwanang.
Setaele sa Ditlotlo le Tlotlofoko ya Tlhompho
Tsela e batho ba buang ka yone ba supa tlhompho le seemo sa botsalano e botlhokwa thata mo ditsong tseno ka bobedi. Mo Setswaneng, go na le setaele se se matsetseleko sa go supa tlhompho jaaka go dirisa "Lona" kotsa "Mme" le "Rre" fa go buiwa le batho ba ba godileng kotsa ba seemo se se kwa godimo mo setšhabeng. Tumalano ya lediri le yone e a fetoga go supa tlhompho e: "Rre o a tsamaya" e fetoga go nna "Rre ba a tsamaya" go ya ka melao ya tlhompho le tlotlo.
Mo Selaong, mokgwa o wa tlhompho le seemo sa botsalano o raraaneng le go feta. Go na le maina a a kgethegileng a boemofoko a a dirisiwang go tswa mo seemong sa yo o buang le yo o buisiwang go ya ka dingwaga, seemo sa ditiro, kotsa botsalano jwa lelapa. Mofetoleli o tshwanetse go itse botsalano jwa batho ba ba mo dikwalong tse di fetolelwang gore a dirise mafoko a a nepagetseng a tlhompho ka Selao. Go fetolela ka tsela e e tlhamaletseng ntle le go ela tlhoko mekgwa eno ya setso go ka baka ditlhaloganyo tse di sa siamang kotsa ga tsewa e le go tlhoka tlotlo mo bathong ba ba buang Selao.
Phetolelo ya Diane, Maele le Ditemana tsa Setso
Nngwe ya dikgwetlho tse di kwa godimo mo phetolelong eno ke go fetolela diane le maele. Setswana se humile ka diane tse gantsi di dirisang ditshwantsho tsa diphoofolo, temothuo, le botshelo jwa mo nageng jaaka "Leina la motho ke sereto" kotsa "Phokoje yo o tlhaga o ja se phokoje yo o botswa a se lutseng". Diane tseno gantsi ga di na bokao jo bo tshwanang fa di fetolelwa ka tlhago mo Selaong ka gonne tikologo ya bone e farologana le ya rona.
Go rarabolola kgwetlho eno, mofetoleli o tshwanetse go dirisa mokgwa wa go fetolela bokao le maikutlo go na le phetolelo ya mafoko ka bommong. Mofetoleli o tshwanetse go batla seane kotsa leele la Selao le le nayang bokao jo bo tshwanang jwa setso sa bone. Sekai, fa seane sa Setswana se bua ka dikgomo kotsa diphoofolo tsa mo nageng, sa Selao se ka tswa se bua ka ditlou, mekgatsha ya ditshego, kotsa huma ya rese (rice). Seno se netefatsa gore babadi ba Selao ba bona molaetsa ka tsela e e utlwalang e bile e amana le setso sa bone ka botlalo.
Mokwalo le Tiriso ya Ditlhaka tsa Selao
Go farologana le Setswana se se dirisang matshwao a se-Latin, Selao se dirisa mokwalo o o kgethegileng wa mokwalo wa bone o o tswang mo mokwalong wa Brahmi. Mokwalo o ga o na ditsela tsa go kgaoganya mafoko ka go dirisa diphatha jaaka go dirwa mo Setswaneng. Diphatha mo Selaong di dirisiwa fela go supa bofelo jwa polelo kotsa go nna le boitshoko jo bo kgethegileng mo go bueng.
Kgwetlho e e tlhagelelang fa go fetolelwa dintlha ke go beha mareo a a kgethegileng a dipalo kotsa maina a ditshegetso. Mofetoleli o tshwanetse go ithuta ka fa go kwalwang ka teng maina a batho le a mafelo a Setswana ka mokwalo wa Selao ka go dirisa mokgwa wa go fetolela modumo wa mafoko. Go na le melao e e rileng ya go thapa modumo wa Setswana ka ditlhaka tsa Selao gore modumo o o tlhagelelang o atamele tlhago ya puo ya Setswana ka mo go ka kgonegang ka teng.
Mekgwa e e Eletsegang ya go Netefatsa Boleng
Gore phetolelo ya go tswa ka Setswana go ya ka Selao e nne e e boleng jo bo kwa godimo, go na le mekgwa e e tshwanetseng go latelwa ka kelotlhoko:
- Phetolelo e e Boang (Back-translation): Morago ga go fetolela setshegetso go ya ka Selao, go botlhokwa gore se fetolelwe gape go boela mo Setswaneng ke mofetoleli yo mongwe yo o sa bonang mokwalo wa ntlha. Seno se thusa go bona gore a bokao jwa ntlha bo sa ntse bo le teng ka botlalo.
- Tiriso ya Mareo a a Tlhaloganyesegang (Glossary Creation): Dira lenaane la mareo a botlhokwa le bokao jwa one mo dipuong tse ka bobedi pele phetolelo e simologa. Seno se netefatsa gore mareo a a tlhagelelang gantsi a dirisiwa ka tsela e e tshwanang go ralala mokwalo otlhe.
- Tekolo ya Setso (Cultural Review): Morago ga phetolelo, mokwalo o tshwanetse go lekolwa ke motlhalefi wa setso sa Selao go netefatsa gore ga go na dintlha tse di ka kgopisang kotsa tsa se ka tsa tlhaloganyesega sentle ka ntlha ya dipharologanyo tsa ditso.
Phetolelo magareng ga Setswana le Selao e tlhoka matsetseleko, bopelotelele le kitso e e tseneletseng ya tlhago ya batho ba dipuo tse ka bobedi. Ka go latela dintlha tse di kgethegileng tse di mo kaeding eno, bafetoleli ba ka kgona go tsamaisa molaetsa ka tsela e e phelang, e e tlhaga, e bile e tlotla ditso tsa dipuo tseno tse di kgatlhang tse di tswang mo mafelong a a farologaneng a lefatshe.