די קונסט פֿון איבערזעצונג צווישן צוויי שפּראַכן וואָס קומען פֿון אינגאַנצן פֿאַרשיידענע שפּראַך-משפּחות און קולטור-ספֿערעס איז איינע פֿון די גרעסטע אַרויספֿאָדערונגען פֿאַר קיין איבערזעצער. ייִדיש, אַ מערב-גערמאַנישע שפּראַך מיט טיפֿע סעמיטישע און סלאַווישע וואָרצלען, וואָס ווערט געשריבן מיטן העברעיִשן אַלף-בית, שטייט קעגן נעפּאַליש, אַן אינדאָ-אַרישע שפּראַך פֿון דער אינדאָ-אייראָפּעיִשער משפּחה, וואָס ווערט געשריבן אין דעוואַנאַגאַרי שריפֿט און דינט ווי די אָפֿיציעלע שפּראַך פֿון נעפּאַל. דער דאָזיקער פֿירער אַנאַליזירט די הויפּט-אַרויספֿאָדערונגען, די גראַמאַטיקאַלישע פֿונדאַמענטן, די קולטורעלע ניואַנסן און גיט פּראַקטישע עצות פֿאַר איבערזעצער וואָס אַרבעטן אויף דעם ייִדיש-נעפּאַלישן שפּראַך-בריק.
1. די גראַמאַטיקאַלישע און סינטאַקסישע סטרוקטור: פֿון V2 צו SOV
דער ערשטער און סאַמע בולטסטער אונטערשייד צווישן די צוויי שפּראַכן ליגט אין דער אָרדענונג פֿון די ווערטער אין אַ זאַץ. ייִדיש פֿאָלגט דעם קלאַסישן גערמאַנישן פֿאָרמאַט פֿון V2 (Verb-Second), וווּ דער פֿיניטער ווערב מוז קומען ווי דער צווייטער עלעמענט אין דעם הויפּטזאַץ. דער סוביעקט קען קומען פֿאַר אָדער נאָכן ווערב, אָבער דער ווערב האַלט זיין פֿעסטע פּאָזיציע. ווי למשל: "נעכטן האָב איך געקויפֿט אַ בוך" (דער ווערב "האָב" איז אויפֿן צווייטן אָרט).
אין קעגנזאַץ צו דעם, איז נעפּאַליש א שטרענגע SOV שפּראַך (Subject-Object-Verb). דאָס הייסט אַז דער ווערב קומט כמעט תּמיד אין גאַנצן סוף פֿונעם זאַץ. אויב מיר נעמען דעם זעלבן זאַץ, וועט די נעפּאַלישע סטרוקטור זיין: "איך נעכטן בוך געקויפֿט האָב" (मैल हिजो पुस्तक किनेँ - Maile hijo pustak kine). פֿאַר אַן איבערזעצער מיינט דאָס אַז מען קען נישט איבערזעצן וואָרט-ביי-וואָרט; מען מוז דעקאָנסטרוירן דעם ייִדישן זאַץ און אים אויפֿבויען פֿון סנייעס לויט דער נעפּאַלישער לאָגיק.
נאָך אַ וויכטיקער לינגוויסטישער פּונקט איז די ניצונג פֿון פּרעפּאָזיציעס (prepositions) קעגן פּאָסטפּאָזיציעס (postpositions). אין ייִדיש ניצט מען פּרעפּאָזיציעס וואָס קומען פֿאַר דעם נאָמען ("אויפֿן טיש", "אין שול"). אין נעפּאַליש ניצט מען פּאָסטפּאָזיציעס (קאַסוס-סופֿיקסן) וואָס קומען נאָכן נאָמען און ווערן צוגעשריבן גלייך צום וואָרט (ווי למשל "टेबुलमा" - tebul-ma, וואָס מיינט "טיש-אויפֿן"). דער איבערזעצער מוז זיין ספּעציעל אכטזאַם צו די קאַסוס-ענדונגען אין נעפּאַליש, ווייל זיי באַשטימען די גאַנצע באַציִונג צווישן די ווערטער.
2. די סיסטעם פֿון כבוד-מדרגות (Honorifics)
איינער פֿון די מערסט קאָמפּליצירטע אַספּעקטן פֿון איבערזעצן אויף נעפּאַליש איז די סיסטעם פֿון כבוד-שטופֿעס. אין ייִדיש עקסיסטירט אַ פֿאַרגלייכלעך פּשוטע סיסטעם: מען ניצט "דו" פֿאַר יחיד/חבֿרסקייט און "איר" פֿאַר מערצאָל אָדער פֿאַר כבוד (פֿאָרמאַלקייט). אין נעפּאַליש, אָבער, זענען פֿאַראַן עטלעכע מדרגות פֿון רעספּעקט וואָס ענדערן נישט נאָר די פּראָנאָמענס, נאָר אויך די גאַנצע קאָניוגאַציע פֿונעם ווערב:
- קנאַפּער כבוד (Ta - तँ): ווערט געניצט פֿאַר זייער נאָענטע פֿריינט, קינדער, אָדער מענטשן מיט אַ נידעריקערן סאָציאַלן סטאַטוס. אין ליטעראַטור מוז מען זיין אָפּגעהיט דאָס נישט צו ניצן אָן אַ ספּעציפֿישן קאָנטעקסט פֿון נאָענטקייט אָדער כעס.
- מיטלער כבוד (Timi - तिमी): פֿאַר פֿריינט, משפּחה-מיטגלידער פֿון ענלעכן עלטער, און אין אומפֿאָרמאַלע סיטואַציעס. דאָס קען אָפֿטמאַל דינען ווי אַן עקוויוואַלענט צו דעם ייִדישן "דו" אין אַ וואַרעמען קאָנטעקסט.
- הויכער כבוד (Tapāī̃ - तपाईं): די מערסט פֿאַרשפּרייטע פֿאָרעם פֿאַר רעספּעקט, געניצט פֿאַר עלטערע מענטשן, פֿרעמדע, אָדער אין פֿאָרמאַלע שריפֿטן. דאָס איז דער פּאַסיקסטער עקוויוואַלענט פֿאַר דעם ייִדישן כבוד-"איר".
- העכסטער כבוד (Hajur - हजुर): פֿאַר מלכות, הויך-געשטעלטע פּערזענלעכקייטן, אָדער אין זייער אָפֿיציעלע סיטואַציעס פֿון טיפֿן דרך-ארץ.
אַן איבערזעצער מוז ערשטנס אַנאַליזירן די באַציִונגען צווישן די פּערסאָנאַזשן אָדער דעם טאָן פֿונעם טעקסט אין ייִדיש איידער ער קלייבט אויס די פּאַסיקע מדרגה אין נעפּאַליש. א פֿאַלשע ברירה פֿון פּראָנאָמען קען אָנרירן דעם כבוד פֿונעם לייענער אָדער פֿאַלש צווייטיקן דעם כאַראַקטער פֿונעם אָריגינאַל.
3. קולטורעלע אַדאַפּטאַציע און די אַרויספֿאָדערונג פֿון לשון-קודש קאָנסעפּטן
ייִדיש איז נישט בלויז אַ מיטל פֿון קאָמוניקאַציע, נאָר אַ גאַנצער קולטור-קאָסמאָס ("ייִדישקייט"). זי פֿאַרמאָגט אַ ריזיקן אוצר פֿון ווערטער וואָס שטאַמען פֿון העברעיִש און אַראַמיש (לשון-קודש), וואָס זענען טיף פֿאַרבונדן מיט ייִדישע מנהגים, רעליגיע, פֿילאָסאָפֿיע און קהילה-לעבן. ווערטער ווי "מצוה", "ייִחוס", "גזר-דין", "כשר", אָדער "עולם-הבא" האָבן נישט קיין גלייכע סעמאַנטישע פּאַראַלעלן אין דער נעפּאַלישער קולטור, וואָס איז שטאַרק באַאיינפֿלוסט פֿון הינדואיזם און בודיזם.
ביי דעם פּראָצעס פֿון איבערזעצונג דאַרף מען ניצן איינע פֿון די פֿאָלגנדע דריי סטראַטעגיעס:
- דינאַמישע עקוויוואַלענץ: געפֿינען אַ טערמין אין די נעפּאַלישע רעליגיעזע אָדער קולטורעלע טראַדיציעס וואָס טראָגט אַן ענלעכע פֿונקציע. פֿאַר דעם וואָרט "עולם-הבא" קען מען ניצן דעם באַגריף פֿון "परलोक" (Paralok - די יענער וועלט) אָדער פֿאַרבינדן עס מיט די באַגריפֿן פֿון קאַרמאַ און רעאינקאַרנאַציע, כאָטש מען מוז זיין אָפּגעהיט נישט צו פֿאַרמאַכן דעם ספּעציפֿישן מאָנאָטעיסטישן מהות פֿונעם ייִדישן קאָנסעפּט.
- טראַנסליטעראַציע מיט דערקלערונגען: שרייבן דאָס וואָרט לויטן אויסלייג פֿון נעפּאַליש (למשל "कोशेर" פֿאַר כשר) און צוגעבן אַ קליינע פֿוסנאָטע אָדער אַ קורצע דערקלערונג אין דעם טעקסט גופֿא צו עטוואַס אָנציווייזן אויף די דיעטע-געזעצן פֿון ייִדישקייט.
- קאָנטעקסטואַליזאַציע: איבערגעבן דעם באַדייט פֿונעם וואָרט דורך אַ ברייטערער באַשרייבונג. אַנשטאָט איבערזעצן "ייִחוס" ווי איין וואָרט, קען מען עס איבערזעצן ווי "אונטערשייד פֿון אַן אָנגעזעענער און מכובדדיקער משפּחה" (प्रतिष्ठित पारिवारिक पृष्ठभूमि).
4. אידיאָמען, פֿאָלקס-חכמה און שפּראַכלעכע מעטאַפֿאָרן
סיי ייִדיש און סיי נעפּאַליש זענען גאָר רייך מיט אידיאָמאַטישע אויסדרוקן און שפּריכווערטער. ייִדישע אידיאָמען זענען אָפֿטמאַל הומאָריסטיש, זעלבסט-איבערלאַכנדיק און מעלאַנכאָליש (למשל "אַ קלאָג מיט די עצמות" אָדער "לייגן אַ קאָפּ אין דער ערד"). נעפּאַלישע שפּריכווערטער (וואָס ווערן גערופֿן "उखान तुक्का" - Ukhan Tukka) זענען טיף פֿאַרבונדן מיט נאַטור, לאַנדווירטשאַפֿט און טאָג-טעגלעכן לעבן אין די בערג.
אַ גוטער איבערזעצער וועט נישט פּרוּוון צו איבערזעצן מעטאַפֿאָרן ממשותדיק. דאָס וואָרט-ביי-וואָרט איבערזעצן פֿון דעם אויסדרוק "מאַכן אַ טעלער פֿון יענעמס צרות" וועט אויסזען מאָדנע און אומפֿאַרשטענדלעך אויף נעפּאַליש. אַנשטאָט דעם דאַרף מען געפֿינען דעם פּאַראַלעלן נעפּאַלישן אידיאָם וואָס דריקט אויס די זעלבע עמאָציאָנעלע לאַסט אָדער פֿילאָסאָפֿישע אמת. אויב עס עקסיסטירט נישט קיין קלאָרער עקוויוואַלענט, איז בעסער צו פֿאַרפּשוטן דעם טעקסט און איבערגעבן דעם אינערלעכן באַדייט קלאָר און דייטלעך.
5. פּראַקטישע עצות פֿאַר איבערזעצער
כדי צו דערגרייכן אַן איבערזעצונג וואָס קלינגט נאַטירלעך און פֿלאָסעדיק אויף נעפּאַליש, דאַרף מען נאָכפֿאָלגן די פֿאָלגנדע פּראַקטישע עצות:
- שאַפֿן אַ גלאָסאַר: איידער מען הייבט אָן די אַרבעט, מוז מען צונויפֿשטעלן א רשימה פֿון שליסל-ווערטער, ספּעציעל רעליגיעזע, קולטורעלע און היסטאָרישע באַגריפֿן פֿון ביידע זייטן, און באַשטימען זייערע סטאַנדאַרטע איבערזעצונגען.
- אויסמיידן דאָפּלטע איבערזעצונג-פֿילטערס: אָפֿטמאַל זענען איבערזעצער גענויגט צו איבערזעצן פֿון ייִדיש אויף ענגליש און ערשט דעמאָלט פֿון ענגליש אויף נעפּאַליש. דאָס קען גורם זיין צו פֿאַרלירן די ייִדישע נשמה פֿונעם טעקסט. מען דאַרף שטרעבן צו אַרבעטן דירעקט פֿון מקור צו דער ציל-שפּראַך.
- איבערפּרופֿן מיט אַ מוטער-שפּראַכלער: נאָכן פֿאַרענדיקן די איבערזעצונג, איז גאָר וויכטיק אַז א נעפּאַלישער רעדנער וואָס קען גוט די ליטעראַרישע נאָרמעס פֿון זיין שפּראַך זאָל איבערקוקן דעם טעקסט צו פֿאַרזיכערן אַז די פֿראַזעס און די גראַמאַטיקאַלישע קאָניוגאַציעס פֿילן זיך היימיש און ריכטיק.
- באַטראַכטן דעם דיאַלעקט: ייִדיש האָט עטלעכע הויפּט-דיאַלעקטן (ליטוויש, פּויליש, אוקראַיִניש), וואָס קענען ענדערן די באַדייטן פֿון געוויסע ווערטער אָדער אויסדרוקן. דאָס זעלבע גילט פֿאַר נעפּאַליש, וואָס האָט רעגיאָנאַלע וואַריאַנץ. פֿאַרשטיין דעם ספּעציפֿישן אָפּשטאַם פֿונעם מקור-טעקסט איז קריטיש פֿאַר דער פּינקטלעכקייט פֿון דער איבערזעצונג.
6. סעאָ (SEO) און דיגיטאַלע פֿירעכצער אין ייִדיש-נעפּאַליש איבערזעצונג
ווען מיר שרייבן אָדער איבערזעצן אינהאַלט פֿאַר דעם אינטערנעץ, שפּילט סעאָ (Search Engine Optimization) אַ גרויסע ראָלע. די זוך-מאַשינען דאַרפֿן צו פֿאַרשטיין דעם קאָנטעקסט פֿון ביידע שפּראַכן. ניצן דיגיטאַלע מכשירים און ריכטיקע מעטאַ-טאַגס קען העלפֿן לייענער צו געפֿינען דעם אינהאַלט. די שליסל-ווערטער דאַרפֿן צו זיין אינטעגרירט גלאַט אין די קעפּלעך און אינעם הויפּט-טעקסט אָן צו שטערן דעם לייענער. פֿאַר זוכן אויף נעפּאַליש, מוז מען פֿאַרשטיין די מערסט פּאָפּולערע זוך-טערמינען וואָס באַניצער ניצן צו געפֿינען אינפֿאָרמאַציע וועגן פֿרעמדע קולטורן און לינגוויסטישע איבערזעצונגען, וואָס וועט ברענגען מער פֿאַרקער צו די אָנליין-פּלאַטפֿאָרמעס.