He mea nui ka unuhi ʻōlelo ʻana i kēia au hou e pili pū ai nā lāhui like ʻole o ka honua. Ma waena o ka ʻōlelo Hawaiʻi, he ʻōlelo Polenekia nona nā kumu hohonu ma ka Pākipika, a me ka ʻōlelo Lao (a i ʻole ka ʻōlelo Laotia), he ʻōlelo Tai-Kadai no ka Hema-Hikina o ʻAsia, aia he puka nui e hiki ai ke kūkulu i nā alahaka o ka hoʻomaopopo ʻana. ʻOiai he ʻokoʻa loa kēia mau ʻōlelo ʻelua ma ka piliʻōlelo, ka puana ʻana, a me ka moʻomeheu, aia kekahi mau loina koʻikoʻi e pono ai ka mea unuhi e hoʻomaopopo pono i mea e hiki ai ke hoʻoili i ka manaʻo me ka pololei a me ka hanohano. Kūkākūkā kēia ʻatikala i nā kuene koʻikoʻi, nā pilikia maʻamau, a me nā manaʻo kōkua no ka holomua ʻana o ka unuhi ʻana ma waena o ka ʻōlelo Hawaiʻi a me ka ʻōlelo Lao.
Nā ʻOkoʻa Kumu O Ka Piliʻōlelo: VSO E Kūʻē Ana I Ka SVO
ʻO kekahi o nā keʻakeʻa nui loa i ka unuhi ʻana mai ka ʻōlelo Hawaiʻi a i ka ʻōlelo Lao, ʻo ia ka hoʻonohonoho ʻana o nā huaʻōlelo ma ka hopunaʻōlelo. Ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, ʻo ka verb-subject-object (VSO) ke kaʻina hana maʻamau. Eia kekahi laʻana: "E inu ka mea kipa i ka wai." Ma kēia laʻana, hele mai ka haʻina (verb) ma mua o ke kiʻo (subject). Ma ka ʻōlelo Lao naʻe, ʻo ka subject-verb-object (SVO) ke kumu o ke kūkulu ʻana i ka hopunaʻōlelo. E lilo ana ia i: "Mea kipa inu wai" (ຜູ້ເຂົ້າຊົມດື່ມນ້ຳ). Inā unuhi huaʻōlelo wale ka mea unuhi me ka hahai ʻole i ke kaʻina kūpono o ka ʻōlelo e loaʻa ana, e huikau auanei ka mea heluhelu Lao.
Eia hoʻi, he ʻōlelo hoʻohui pākuʻina ka ʻōlelo Hawaiʻi e hoʻohana ana i nā hōʻailona painu (verb markers) e like me "ua", "ke... nei", "e... ana", a me "i" a i ʻole "e" no ka hōʻike ʻana i ka manawa a me ka ʻano o ka hana (tense a me aspect). Ma ka ʻōlelo Lao, ʻaʻole hoʻololi ʻia ka haʻina no ke au o ka manawa, akā, hoʻohana ʻia nā huaʻōlelo kuhikuhi manawa (time particles/adverbs) ma mua a ma hope paha o ka haʻina, e like me ka huaʻōlelo Lao "ແລ້ວ" (laew - ua pau) a i ʻole "ກຳລັງ" (kamlang - ke hana ʻia nei). Pono ka mea unuhi e ʻike hohonu i kēia mau meheu liʻiliʻi o ka piliʻōlelo i mea e paʻa ai ka manaʻo piha me ka ʻole o ka hoʻololi ʻana i ke au a i ʻole ka manaʻo maoli o ka mea kākau kumu.
Ka Hakuʻōlelo A Me Nā Classifiers Ma Ka ʻŌlelo Lao
Aia ma ka ʻōlelo Lao kekahi mahele ʻōlelo koʻikoʻi i kapa ʻia he "classifiers" (huaʻōlelo hōʻailona helu a heluhelu paha). Inā e kamaʻilio ana kekahi no nā mea kikoʻī e like me nā kānaka, nā holoholona, nā puke, a me nā mea palahalaha, pono e hoʻohana i kekahi classifier kūpono ma hope o ka helu. Eia kekahi laʻana, inā makemake ʻoe e unuhi i ka hopunaʻōlelo Hawaiʻi "ʻEkolu ʻīlio," ma ka ʻōlelo Lao, e lilo ia i "ʻīlio ʻekolu [classifier no ka holoholona]" (ໝາສາມໂຕ - ma sam to). ʻAʻole lawa ka ʻōlelo ʻana i "ʻīlio ʻekolu" wale nō e like me ka hana ʻana ma ka ʻōlelo Pelekane a i ʻole ka ʻōlelo Hawaiʻi. He ʻokoʻa loa kēia mai ka ʻōlelo Hawaiʻi, kahi e hiki ai ke hoʻoili pololei i ka manaʻo helu me ka ʻole o nā classifiers, pono e makaʻala loa ka mea unuhi e hoʻokomo i nā classifiers kūpono o ka ʻōlelo Lao i mea e kūlohelohe ai ka heluhelu ʻana a me ka lohe ʻana no ka poʻe Lao maoli. ʻO ka haʻalele ʻana i kēia mau classifiers, he hōʻailona ia o ka unuhi maikaʻi ʻole ʻana a me ka mākaukau ʻole i ka ʻōlelo Lao.
Nā ʻOkina A Me Nā Kahakō Kūʻē I Nā Kani Pahu (Tones)
He ʻōlelo kani ka ʻōlelo Lao (tonal language) kahi e loli ai ka manaʻo o ka huaʻōlelo ma muli o ke kiʻekiʻe a i ʻole ke ʻano o ka puana ʻana i ke kani (ʻeono kani ʻokoʻa ma ka ʻōlelo Lao maʻamau). Ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, ʻaʻohe kani tonal e like me ia, akā, hoʻohana ʻia ka ʻokina (glottal stop) a me ka kahakō (macron) e hōʻike i ka loa o ka leo a me ka hoʻomaha ʻana o ke kani. Hiki i ka hala ʻana o kekahi ʻokina a kahakō paha ke hoʻololi loa i ka manaʻo o ka huaʻōlelo Hawaiʻi (e like me ka ʻokoʻa ma waena o "kāua" a me "kaua", a i ʻole "malama" a me "mālama").
I ka unuhi ʻana i nā inoa kūhelu a i ʻole nā huaʻōlelo kūikawā Hawaiʻi i ka ʻōlelo Lao, pono e hoʻohana ka mea unuhi i nā hua palapala Lao e pili kokoke ana i ka puana Hawaiʻi maoli. Ma muli o ka ʻōlelo Lao he ʻōlelo tonal, pono e koho pono i ke kani kūpono o ka hua palapala Lao i ʻole e hana hewa ʻia ka inoa kapu a i ʻole ka inoa wahi o Hawaiʻi. He hana koʻikoʻi kēia e pale ai i ka hoʻohaumia ʻana i ka inoa o nā kūpuna a me nā wahi pana o ka ʻāina aloha.
Ka Pōʻaiapili Moʻomeheu: Kaona A Me Ka Hoʻohanohano ʻŌlelo
He mea waiwai loa ka ʻōlelo Hawaiʻi i ka mea i kapa ʻia he "kaona" — ka manaʻo hūnā a i ʻole ka pāpālua o ka manaʻo ma hope o nā huaʻōlelo kūlohelohe. Ke unuhi ʻia ke kaona i kekahi ʻōlelo ʻē aʻe e like me ka ʻōlelo Lao, hiki ke nalo kēlā nani moʻomeheu inā unuhi makapō ʻia. No ka laʻana, ʻo nā huaʻōlelo e like me "pua" a i ʻole "ua" he mau manaʻo hohonu ko lākou e pili ana i nā keiki, ke aloha, ka momona, a me ka waiwai o ka ʻāina. Pono ka mea unuhi e hoʻomaopopo i ke ʻano o ka kikokikona Hawaiʻi ma mua o ka hoʻomaka ʻana e kākau i ka manaʻo ma ka ʻōlelo Lao.
Ma ka ʻaoʻao o ka ʻōlelo Lao, aia kekahi ʻano ʻano hoʻohanohano a me ka haʻahaʻa e ʻike ʻia ma nā huaʻōlelo kuhikuhi kanaka a me nā particles polite. Hoʻohana ka poʻe Lao i nā huaʻōlelo ʻokoʻa e pili ana i ka mea e kamaʻilio ʻia nei, ke kūlana kaiāulu, a me ka pili ʻohana. Pono e unuhi ʻia ke aloha a me ka mahalo o ka ʻōlelo Hawaiʻi ma o ka hoʻohana ʻana i nā meheu hoʻohanohano Lao (e like me ka huaʻōlelo "ໂດຍ" - doy, a i ʻole "ເຈົ້າ" - chao) e hōʻike ai i kēlā ʻuhane mahalo o ke aloha Hawaiʻi ma kahi ʻano i maopopo i ka poʻe Lao.
Nā Manaʻo Kōkua E Holomua Ai Ka Unuhi ʻAna
No ka loaʻa ʻana o kahi unuhi kūpono a me ka maikaʻi loa mai ka ʻōlelo Hawaiʻi a i ka ʻōlelo Lao, eia kekahi mau manaʻo kōkua no ka mea unuhi:
- Mai Unuhi Huaʻōlelo No Kēlā Me Kēia Huaʻōlelo: E kia mau ma luna o ka manaʻo holoʻokoʻa o ka hopunaʻōlelo. Inā hoʻāʻo ʻoe e unuhi huaʻōlelo no kēlā me kēia huaʻōlelo, e lilo ana ka hopena i mea maopopo ʻole a puana kūpono ʻole paha ma ka ʻōlelo Lao.
- E Kūkulu I Papakuhikuhi Kūikawā: Pono e hana i papa huaʻōlelo no nā huaʻōlelo Hawaiʻi kumu ʻole e like me nā inoa mea kanu o ka ʻāina, nā iʻa, a me nā loina Hawaiʻi kūikawā (e like me ke aloha, mana, pono, kahuna) a e loaʻa i nā huaʻōlelo Lao e pili kokoke ana, a i ʻole e hoʻohana i ka wehewehe pōkole ʻana ma ka ʻōlelo Lao ma ke ʻano he footnote.
- E Nānā Hou Me Kekahi Leo Maoli Lao: Mahope o ka unuhi ʻana, he mea nui ka hōʻoia ʻana o ka kikokikona me kekahi kanaka Lao maoli i loaʻa ka ʻike hohonu i ka ʻōlelo a me nā loina o kona ʻāina. Na lākou e kuhikuhi mai inā he ʻano ʻē kekahi mau māhele o ke kākau ʻana.
- Mālama I Ka Tone A Me Ka Style: E hoʻomaopopo inā he palapala kūhelu, he moʻolelo aloha, a i ʻole he kikokikona hoʻonaʻauao ka mea āu e unuhi nei, a e mālama i kēlā ʻano leo i loko o ka ʻōlelo Lao.
Ka Panina A Me Ka Holomua No Ke Au E Hiki Mai Ana
ʻO ka unuhi ʻana ma waena o ka ʻōlelo Hawaiʻi a me ka ʻōlelo Lao he huakaʻi ia e hoʻohui ai i nā moʻomeheu ʻelua nona nā pilina hohonu me ka ʻāina, ka ʻohana, a me ka leo o ka waha. Ma o ka makaʻala ʻana i nā ʻokoʻa o ka piliʻōlelo, ka mālama ʻana i nā meheu moʻomeheu e like me ke kaona, a me ka hoʻohana ʻana i nā kaʻina hana kūpono, hiki ke hana ʻia kekahi hana unuhi i piha i ka pololei a me ka waiwai. Ke ulu nei ka hoihoi i ka pilina ma waena o nā lāhui o ka Pākipika a me ka Hema-Hikina o ʻAsia, a ʻo ka unuhi ʻōlelo ka mea e hoʻomālamalama i kēlā ala.