የአማርኛ እና የሩሲያኛ ቋንቋዎች ግንኙነት እና የትርጉም አስፈላጊነት
አማርኛ የሴማዊ ቋንቋዎች ቤተሰብ አባል ሲሆን የኢትዮጵያ የስራ ቋንቋ ነው። በሌላ በኩል ሩሲያኛ የኢንዶ-አውሮፓውያን የቋንቋ ቤተሰብ አባልና የስላቪክ ቋንቋዎች ወገን ነው። እነዚህ ሁለት የተለያዩ የቋንቋዎች ቤተሰብ ያላቸው ቋንቋዎች መተርጎም ሰፊ የባህል፣ የታሪክ እና የቋንቋ ጥናት እውቀትን ይጠይቃል። በኢትዮጵያ እና በሩሲያ መካከል ያለው ታሪካዊ እና ዲፕሎማሲያዊ ግንኙነት ለዘመናት የቆየ በመሆኑ፣ ከአማርኛ ወደ ሩሲያኛ የሚደረጉ የትርጉም ስራዎች በፖለቲካ፣ በትምህርት፣ በቱሪዝም እና በንግድ ዘርፎች ላይ ከፍተኛ ሚና አላቸው። ይሁን እንጂ የቋንቋዎቹ መዋቅራዊ፣ ሰዋሰዋዊ እና ባህላዊ ልዩነቶች መተርጎሙን እጅግ ውስብስብ ያደርጉታል። ይህ ጽሑፍ ከአማርኛ ወደ ሩሲያኛ በሚደረግ የትርጉም ሂደት ውስጥ የሚታዩትን ዋና ዋና ተግዳሮቶች እና ውጤታማ የትርጉም ስልቶችን በዝርዝር ያብራራል።
የሰዋሰው እና የዓረፍተ-ነገር መዋቅር ልዩነቶች
ከአማርኛ ወደ ሩሲያኛ በሚተረጎምበት ጊዜ የመጀመሪያው እና ዋነኛው ፈተና የዓረፍተ-ነገር መዋቅር ልዩነት ነው። አማርኛ ባለቤት-ተሳቢ-ግሥ (SOV - Subject-Object-Verb) የሚከተል ሲሆን፣ ግሡ ሁልጊዜም በዓረፍተ-ነገር መጨረሻ ላይ ይመጣል። በተቃራኒው ሩሲያኛ በአብዛኛው ባለቤት-ግሥ-ተሳቢ (SVO - Subject-Verb-Object) የሚከተል ቢሆንም፣ የዓረፍተ-ነገር መዋቅሩ እጅግ ተለዋዋጭ ነው። በሩሲያኛ ውስጥ የቃላቱ ቅደም ተከተል እንደ አጽንዖቱ ሊለዋወጥ ይችላል። ይህ ልዩነት አስተርጓሚው ዓረፍተ-ነገሩን ሙሉ በሙሉ በመረዳት በሩሲያኛ የሰዋሰው ህግ መሰረት መልሶ እንዲያዋቅር ያስገድደዋል።
ሌላው መዋቅራዊ ልዩነት የስም ጾታ እና ሙያ (Noun Cases) አጠቃቀም ነው። ሩሲያኛ ስድስት የሙያ ዓይነቶች (declensions/cases) አሉት። እነዚህም ስሞች፣ ተውላጠ-ስሞች እና ቅጽሎች በዓረፍተ-ነገር ውስጥ ባላቸው አገልግሎት መሰረት ቅርጻቸውን እንዲቀይሩ ያደርጋል። በአማርኛ ግን ይህ አይነቱ ውስብስብ የሙያ መዋቅር የለም። በተጨማሪም ሩሲያኛ ሶስት ጾታዎች (ተባዕት፣ አንስት እና ግዑዝ) ሲኖሩት፣ በአማርኛ ውስጥ ግን ስሞች በግልጽ የወንድ ወይም የሴት ተብለው የሚለዩት በተወሰኑ ቅጥያዎች ወይም አውዶች ብቻ ነው። ስለዚህ ከአማርኛ ወደ ሩሲያኛ በሚተረጎምበት ጊዜ እያንዳንዱን ስም ከሩሲያኛ ጾታ እና ሙያ ህግጋት ጋር ማስማማት ጥንቃቄ የሚሻ ተግባር ነው።
የግሥ ስነ-ቅርጽ (Verb Morphology) እና የጊዜ አመላካቾች
በአማርኛ ቋንቋ ግሦች እጅግ የበለጸጉ እና ውስብስብ ስነ-ቅርጽ አላቸው። አንድ የአማርኛ ግሥ ባለቤቱን፣ ተሳቢውን፣ ጊዜውን እና ሁኔታውን በአንድ ላይ አጣምሮ ሊይዝ ይችላል። ለምሳሌ “አልነገረችውም” የሚለው ቃል በአንድ ቃል ውስጥ ባለቤትን (እሷ)፣ ተሳቢውን (እሱን)፣ የጊዜ አመላካቹን እና የአሉታዊነትን መዋቅር ይይዛል። ይህንን ወደ ሩሲያኛ ለመተርጎም ቃሉን መበተን እና በርካታ ቃላትን መጠቀም ያስፈልጋል።
በሩሲያኛ ደግሞ የግሥ ሁኔታ (Verbal Aspect - Perfective and Imperfective) ትልቅ ትኩረት ይሰጠዋል። ድርጊቱ መጠናቀቁን ወይም አለመጠናቀቁን ለማሳየት የተለያዩ የግሥ ቅርጾች ጥቅም ላይ ይውላሉ። አስተርጓሚው በአማርኛ የተጻፈውን ድርጊት ተፈጥሮ በትክክል በመረዳት በሩሲያኛ ተገቢውን የግሥ ሁኔታ መምረጥ አለበት። ያለበለዚያ ትርጉሙ የተዛባ ወይም ግራ የሚያጋባ ሊሆን ይችላል።
የቃላት ምርጫ እና የትርጉም ስልቶች (Lexical Choice and Translation Strategies)
ከአማርኛ ወደ ሩሲያኛ በሚተረጎምበት ወቅት የቃላት ምርጫ ትልቅ ፈተና ነው። በአማርኛ ውስጥ አንዳንድ ቃላት ሰፊ እና የተለያዩ ትርጉሞችን ሊይዙ ይችላሉ። ለምሳሌ “ክብር” የሚለው ቃል በሩሲያኛ እንደ አውዱ “честь” (honor)፣ “уважение” (respect)፣ ወይም “слава” (glory) ተብሎ ሊተረጎም ይችላል። አስተርጓሚው በሁለቱ ቋንቋዎች መካከል ያለውን ትክክለኛ የትርጉም አቻ መምረጥ አለበት። ይህን ለማድረግም የሚከተሉትን ስልቶች መጠቀም ይቻላል፡
- ቀጥተኛ ትርጉም (Literal Translation)፦ መሠረታዊ የሆኑ መረጃዎችን እና የሳይንስ ቃላትን ለመተርጎም ያገለግላል። ነገር ግን ለስነ-ጽሁፍ ስራዎች አይመከርም።
- ተለዋዋጭ ትርጉም (Dynamic Equivalence)፦ በዋናው ጽሁፍ ውስጥ ያለውን መልዕክት እና ስሜት ጠብቆ፣ ነገር ግን በሩሲያኛ አንባቢ ዘንድ ይበልጥ ተፈጥሯዊ በሆነ መንገድ መጻፍ። ይህ ስልት በተለይ ለፈጠራ ስራዎችና ለጋዜጠኝነት ጽሁፎች ወሳኝ ነው።
- ትርጉም በሐተታ (Descriptive Translation)፦ በአማርኛ ውስጥ ያሉና በሩሲያኛ ባህል ውስጥ የሌሉ ቃላትን (ለምሳሌ፡ ባህላዊ ምግቦች እንደ እንጀራ፣ ባህላዊ አልባሳት እንደ ቃሚስ/ነጠላ) ለመተርጎም፣ ቃሉን እንዳለ ወስዶ በሩሲያኛ አጭር ማብራሪያ መስጠትን ያካትታል።
የባህል እና የፈሊጣዊ አባባሎች ፍሰት (Cultural and Idiomatic Localization)
ትርጉም የቃላት ልውውጥ ብቻ ሳይሆን የባህል ግንኙነትም ጭምር ነው። አማርኛ ከኢትዮጵዮ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተክርስቲያን፣ ከግብርና ህይወት እና ከማህበራዊ እሴቶች ጋር የተቆራኙ በርካታ የባህል መግለጫዎች፣ ምሳሌያዊ አነጋገሮች እና ፈሊጦች አሉት። እነዚህን በቀጥታ ወደ ሩሲያኛ መተርጎም ትርጉም አልባ ያደርጋቸዋል።
ለምሳሌ “ሆድ ያባባውን ቢላ ይፈታዋል” ወይም “አፍ ወለምታ በቅቤ አይታሽም” የመሳሰሉትን ምሳሌያዊ አነጋገሮች በቀጥታ ቃላቶቹን በመተርጎም ለሩሲያኛ አንባቢ ማስረዳት አይቻልም። አስተርጓሚው በሩሲያኛ ባህል ውስጥ ተመሳሳይ መልዕክት ወይም ስሜት የሚያስተላልፉ አባባሎችን መፈለግ አለበት። ይህ ሂደት “ባህላዊ አቻ ፍለጋ” (Cultural Equivalence) ተብሎ የሚጠራ ሲሆን፣ ከፍተኛ የፈጠራ ችሎታ እና የሁለቱንም ማህበረሰቦች የአኗኗር ዘይቤ ጥልቅ ግንዛቤ ይጠይቃል።
የፊደላት እና የድምጽ መለዋወጥ (Transcription and Transliteration)
የአማርኛ ፊደላት (ግዕዝ) የራሳቸው የሆነ የድምጽ ስነ-ስርዓት አላቸው። ከአማርኛ ስሞችን፣ ቦታዎችን ወይም ባህላዊ ቃላትን ወደ ሩሲያኛ ሲሪሊክ (Cyrillic) ፊደላት ለመቀየር ልዩ ትኩረት ያስፈልጋል። በአማርኛ ውስጥ ያሉ የተወሰኑ ድምጾች (ለምሳሌ፡ ጵ፣ ፅ፣ ኝ፣ ዠ) በሩሲያኛ ቋንቋ ውስጥ በትክክል ላለመገኘታቸው ወይም ተመሳሳይ ድምጽ ላኖራቸው ይችላል። አስተርጓሚው እነዚህን ድምጾች በተቀራራቢ የሩሲያኛ ፊደላት ለመጻፍ ጥብቅ የሆኑ የትራንስክሪፕሽን ደንቦችን መከተል ይኖርበታል። ይህ በተለይ በህጋዊ ሰነዶች፣ በታሪካዊ መጽሐፍት እና በዜና ዘገባዎች ላይ ስሞች እንዳይዛቡ ለመከላከል ወሳኝ ነው።
ከአማርኛ ወደ ሩሲያኛ ውጤታማ ለመተርጎም ጠቃሚ ምክሮች
ለትርጉም ስራው ስኬታማነት አስተርጓሚዎች የሚከተሉትን ስልታዊ ምክሮች መተግበር ይችላሉ፡
- የአውድ ግንዛቤን ማሳደግ፦ ቃላትን ለይቶ ከመተርጎም ይልቅ ሙሉውን ምንባብ እና የተጻፈበትን ታሪካዊ ወይም ማህበራዊ አውድ መረዳት ቀዳሚ ተግባር መሆን አለበት።
- ባለሁለት አቅጣጫ መዝገበ-ቃላትን መጠቀም፦ ጥራት ያላቸውን የታተሙ እና የኦንላይን አማርኛ-ሩሲያኛ መዝገበ-ቃላትን በመጠቀም የቃላት አጠቃቀምን ማረጋገጥ።
- በሩሲያኛ ቋንቋ መደበኛ አጻጻፍ ላይ መስራት፦ የሩሲያኛ ስነ-ጽሁፍ እጅግ የዳበረ በመሆኑ፣ በተለይ መደበኛ ሰነዶችን ሲተረጉሙ የሩሲያኛን የአጻጻፍ ስልት (Style Guide) ጠብቆ መጻፍ።
- የአገሬው ተናጋሪዎች ድጋፍ፦ የተረጎሙትን ሰነድ በሩሲያኛ ቋንቋ ተናጋሪዎች (Native Speakers) በማስገምገም የቃላት ፍሰቱ እና ባህላዊ ይዘቱ ትክክል መሆኑን ማረጋገጥ።
- የአስተርጓሚው ሚና እና ሙያዊ ብቃት፦ አስተርጓሚው በየጊዜው የሚለዋወጡትን የቋንቋ አጠቃቀሞች፣ አዳዲስ የቴክኖሎጂ ቃላትን እና ዓለም አቀፍ ስምምነቶችን መከታተል አለበት።
ማጠቃለያ
በአጠቃላይ ከአማርኛ ወደ ሩሲያኛ መተርጎም ሰፊ የቋንቋ እና የባህል ድልድይ መገንባትን ይጠይቃል። በሁለቱ ቋንቋዎች መካከል ያለው የስዋሰው ልዩነት፣ የግሥ አወቃቀር ውስብስብነት እና የባህል ልዩነቶች ስራውን ፈታኝ ቢያደርጉትም፣ የተሳካ አስተርጓሚ በእውቀት እና በጥንቃቄ እነዚህን መሰናክሎች ማለፍ ይችላል። የትርጉም ስራው ጥራት መሻሻል በኢትዮጵያ እና በሩሲያ መካከል ያለውን የባህል እና የእውቀት ልውውጥ ይበልጥ ለማጠናከር ትልቅ አስተዋፅዖ ይኖረዋል።