Mae cyfieithu rhwng dwy iaith sydd â gwreiddiau hanesyddol a strwythurol mor wahanol â'r Gymraeg a'r Dwrceg yn cyflwyno her ieithyddol hynod ddiddorol. Tra bod y Gymraeg yn perthyn i deulu'r ieithoedd Indo-Ewropeaidd (cangen Geltaidd), mae'r Dwrceg yn iaith Dyrcig sy'n nodedig am ei strwythur aglytinol (agglutinative). Nid trosglwyddo geiriau yn unig y mae cyfieithydd yn ei wneud wrth weithio gyda'r ieithoedd hyn, ond pontio dau fyd-olwg gwbl wahanol. Nod y canllaw hwn yw manylu ar y gwahaniaethau strwythurol, y naws ramadegol, a'r strategaethau gorau ar gyfer sicrhau cyfieithiadau cywir, naturiol ac effeithiol o'r Gymraeg i'r Dwrceg.
1. Newid Strwythur y Frawddeg: O'r Drefn VSO i SOV
Un o'r heriau mwyaf amlwg i gyfieithwyr yw trawsnewid trefn y frawddeg. Yn draddodiadol, mae'r Gymraeg yn dilyn y drefn Berf-Goddrych-Gwrthrych (VSO), er bod strwythurau gweithredol modern yn aml yn defnyddio berfau cynorthwyol sy'n rhoi golwg SVO i'r frawddeg. Ar y llaw arall, mae strwythur sylfaenol y Dwrceg yn sefydlog ar y drefn Goddrych-Gwrthrych-Berf (SOV). Mae hyn yn golygu bod y ferf bron bob amser yn ymddangos ar ddiwedd y frawddeg yn y Dwrceg.
Er enghraifft, wrth gyfieithu'r frawddeg Gymraeg: "Darllenodd y bachgen y llyfr yn y llyfrgell", rhaid i'r cyfieithydd aildrefnu'r elfennau yn feddyliol er mwyn i'r ferf "darllen" (okudu) fynd i'r diwedd un yn y Dwrceg: "Çocuk kütüphanede kitabı okudu" (Y bachgen yn y llyfrgell y llyfr a ddarllenodd). Gall brawddegau cymhleth â chymalau perthynol lluosog yn y Gymraeg fod yn anodd eu hailstrwythuro, gan fod angen troi trefn rhesymegol y wybodaeth wyneb i waered i gydymffurfio â dwytheg y Dwrceg.
2. Morffoleg Aglytinol y Dwrceg yn erbyn System y Gymraeg
Mae'r Dwrceg yn iaith aglytinol, sy'n golygu bod gwybodaeth ramadegol fel amser, person, nifer, a chyflwr yn cael ei chyfleu trwy ychwanegu ôl-ddodiadau (suffixes) at wreiddyn y gair. Gall un gair Dwrceg gyfleu ystyr brawddeg gyfan yn y Gymraeg. I'r gwrthwyneb, mae'r Gymraeg yn dibynnu ar eiriau bach annibynnol (arddodiaid, rhagenwau) a newidiadau Seinegol ar ddechrau geiriau (treigladau).
Ystyriwch y gair Dwrceg: "evlerinizden". Mae'r gair hwn yn cynnwys y gwreiddyn "ev" (tŷ), yr ôl-ddodiad lluosog "-ler" (tai), yr ôl-ddodiad meddiannol "-iniz" (eich tai chi), a'r ôl-ddodiad abladol "-den" (o). Felly, mae "evlerinizden" yn cyfieithu i "o'ch tai chi" yn y Gymraeg. Rhaid i'r cyfieithydd fod yn hynod fanwl wrth ddadansoddi perthynas geiriau yn y Gymraeg er mwyn dewis a chydosod yr ôl-ddodiadau cywir yn y Dwrceg, gan roi sylw arbennig i reolau cytgord llafariaid (vowel harmony) sy'n nodweddu'r Dwrceg.
3. Rheolau Cytgord Llafariaid yn y Dwrceg
Wrth ychwanegu ôl-ddodiadau yn y Dwrceg, mae'n rhaid iddynt gydymffurfio â llafariad olaf gwreiddyn y gair. Rhennir llafariaid y Dwrceg yn llafariaid blaen (e, i, ö, ü) a llafariaid cefn (a, ı, o, u). Os yw gair yn gorffen gyda llafariad gefn, rhaid i'r ôl-ddodiad gynnwys llafariad gefn hefyd. Nid oes gan y Gymraeg system gyfatebol i hyn, er bod ganddi ffenomenau fel mewnlifiad llafariaid neu drawsnewidiad llafariaid mewn rhai berfau a lluosogau. Mae deall y rheol hon yn hanfodol i osgoi camgymeriadau sillafu a gramadegol difrifol wrth gynhyrchu'r testun Dwrceg terfynol.
4. Categori Rhyw Gramadegol a Rhagenwau
Un o'r gwahaniaethau mwyaf rhyddhadol ond hefyd dryslyd yw diffyg rhyw gramadegol yn y Dwrceg. Yn y Gymraeg, mae pob enw naill ai'n wrywaidd neu'n fenywaidd, ac mae hyn yn effeithio ar dreigladau ac ansoddeiriau. Ymhellach, mae gan y Gymraeg eiriau gwahanol ar gyfer "ef" ac "hi".
Yn y Dwrceg, nid oes rhyw gramadegol o gwbl. Defnyddir y rhagenw sengl "o" i gyfeirio at "ef", "hi", neu "ef/hi" (hynny yw, y trydydd person unigol heb wahaniaethu rhyw). Wrth gyfieithu o'r Gymraeg i'r Dwrceg, mae angen bod yn ofalus rhag colli manylion rhyw pwysig, yn enwedig mewn testunau llenyddol neu gyfreithiol. Os yw rhyw'r cymeriad yn hanfodol i ystyr y testun, rhaid i'r cyfieithydd gyflwyno geiriau disgrifiadol fel "kadın" (dynes) neu "erkek" (dyn) i egluro'r cyd-destun.
5. Mynegi Amser a Modd: Gorffennol Dystiolaethol
Mae gan y Dwrceg nodwedd ramadegol unigryw a elwir yn "anuniongyrchedd dystiolaethol" (evidentiality) sy'n defnyddio'r ôl-ddodiad "-miş". Defnyddir hwn pan fydd y siaradwr yn adrodd gwybodaeth a glywodd gan rywun arall, neu rywbeth a sylweddolodd yn ddiweddarach, yn hytrach na gwybodaeth y bu'n dyst iddi yn bersonol (a fynegir gyda'r ôl-ddodiad "-di").
Yn y Gymraeg, rydym yn cyfleu hyn trwy ymadroddion fel "mae'n debyg bod...", "clywais i fod..." neu "yn ôl pob sôn...". Wrth gyfieithu o'r Gymraeg i'r Dwrceg, rhaid i'r cyfieithydd asesu lefel sicrwydd a ffynhonnell y wybodaeth yn y testun gwreiddiol er mwyn dewis y ffurf ferfol gywir. Gall camddefnyddio'r ffurfiau hyn arwain at drawsnewid naws y testun, gan wneud i rywbeth ffeithiol swnio fel si neu sibrwd.
6. Arddodiaid Rhedegol y Gymraeg yn erbyn Cyflyrau y Dwrceg
Mae gan y Gymraeg system gyfoethog o arddodiaid rhedegol (fel "arnaf", "arnat", "arno"). Yn y Dwrceg, mae'r berthynas hon yn cael ei rheoli gan system o chwe chyflwr gramadegol (Nodiadol, Genidol, Derbyniol, Cyhuddiadol, Lleol, ac Abladol). Mae cyfieithu yn gofyn am fapio'r arddodiaid Cymraeg i'r cyflyrau ôl-ddodiadol priodol:
- Y cyflwr Lleol (Locative, "-de / -da") ar gyfer "yn" neu "ar".
- Y cyflwr Derbyniol (Dative, "-e / -a") ar gyfer cyfeiriad "i" neu "tuag at".
- Y cyflwr Abladol (Ablative, "-den / -dan") ar gyfer tarddiad "o" neu "oddi wrth".
7. Lleoleiddio Diwylliannol a Thraws-greu
Y tu hwnt i ramadeg, mae gwahaniaethau diwylliannol dwfn rhwng Cymru a Thwrci. Gall idiomau Cymraeg sy'n ymwneud â'r tywydd, hanes, neu fywyd cefn gwlad fod yn hollol annealladwy i gynulleidfa Dwrceg os cânt eu cyfieithu'n llythrennol. Mae angen "traws-greu" (transcreation) i ddod o hyd i ymadroddion cyfatebol sy'n cario'r un pwysau emosiynol a diwylliannol. Er enghraifft, mae croeso a lletygarwch yn werthoedd uchel yn y ddau ddiwylliant, ond mae'r ffordd y cânt eu mynegi mewn iaith yn wahanol iawn, gydag ymadroddion dymunol penodol yn y Dwrceg ar gyfer bron bob sefyllfa gymdeithasol (fel "Kolay gelsin" ar gyfer rhywun sy'n gweithio).
Cynghorion Ymarferol i Gyfieithwyr
- Dadansoddwch Strwythur y Frawddeg yn Gyntaf: Cyn dechrau ysgrifennu, nodwch y brif ferf yn y Gymraeg a pharatoi ei lleoliad ar ddiwedd y frawddeg Dwrceg.
- Meistrolwch y System Ôl-ddodiadau: Sicrhewch ddealltwriaeth gadarn o gyd-destun y llafariaid i gymhwyso cytgord llafariaid yn gywir.
- Cadwch Golwg ar y Lefel Sicrwydd: Nodwch a yw'r datganiadau yn y Gymraeg yn ffeithiau moel neu'n adroddiadau anuniongyrchol i ddewis y gorffennol dystiolaethol priodol.
- Defnyddiwch Eiriaduron Arbenigol: Gan nad oes llawer o eiriaduron dwyieithog uniongyrchol rhwng y Gymraeg a'r Dwrceg, defnyddiwch drydedd iaith (fel y Saesneg) fel pont er mwyn croes-gyfeirio thermau technegol.