I kēia wā e ulu nei ka launa pū ʻana o nā lāhui like ʻole ma o ka Pūnaewele puni honua, ke piʻi nei ka makemake e unuhi i nā moʻolelo, nā manaʻo hohonu, a me nā palapala like ʻole mai ka ʻōlelo makuahine o Hawaiʻi nei, ʻo ia hoʻi ka ʻŌlelo Hawaiʻi, a i nā ʻōlelo o ʻEulopa, e like me ka ʻŌlelo Romānia. He hana nui kēia no ka mea he ʻelua ʻōlelo e pili ana i nā ʻohana ʻōlelo kaʻawale loa: he ʻōlelo ʻAusetonesia ka ʻŌlelo Hawaiʻi a he ʻōlelo Loma (Romance) ka ʻŌlelo Romānia. Ma kēia ʻatikala, e kūkākūkā hohonu ʻia ana nā kaʻina hana koʻikoʻi, nā pilikia maʻamau e kū mai ana, a me nā manaʻo kōkua no ka unuhi kūpono a me ka localization ʻana i loaʻa ai ka hopena kūpono loa ma waena o kēia mau moʻomeheu ʻelua.
1. Ka Hoʻohālikelike ʻana i ke Kūkulu Pilinaʻōlelo (Syntax a me ka Analula)
ʻO kekahi o nā keʻakeʻa nui loa i ka wā e unuhi ai mai ka ʻŌlelo Hawaiʻi a i ka ʻŌlelo Romānia, ʻo ia ka ʻokoʻa o ke kūkulu ʻana i nā hopunaʻōlelo. Ma ka ʻŌlelo Hawaiʻi, hoʻohana pinepine ʻia ke analula "Hāʻina-Subjeka-Hāmeʻa" (Verb-Subject-Object a i ʻole VSO). He hoʻomaka pinepine ka hopunaʻōlelo me ka hana a i ʻole ke ʻano (ka haʻina), a ukali ʻia e ka mea nāna ka hana. E laʻa, ka hopunaʻōlelo "E inu ana ka haumāna i ka wai," ke hōʻike nei ia i ka hana ma mua.
Akā naʻe, ma ka ʻŌlelo Romānia, ʻo ke kūkulu maʻamau ʻo ia ka "Subjeka-Hāʻina-Hāmeʻa" (Subject-Verb-Object a i ʻole SVO), e like me ka hapa nui o nā ʻōlelo o ka ʻohana ʻōlelo Indo-European. E unuhi ʻia ke laʻana maluna ma ka ʻŌlelo Romānia penei: "Studentul bea apă." Ma kēia laʻana, kau ʻia ka mea hana (studentul) ma ke poʻo o ka hopunaʻōlelo. No laila, ʻaʻole hiki i ka mea unuhi ke hoʻololi wale i nā huaʻōlelo pakahi; pono ia e wāwahi i ka hopunaʻōlelo Hawaiʻi a kūkulu hou ma muli o ke kānāwai o ka ʻōlelo māka. Inā hoʻāʻo ka mea unuhi e mālama i ke analula Hawaiʻi ma ka ʻōlelo Romānia, e lilo ana ka hopunaʻōlelo i mea maopopo ʻole a maʻamaʻa ʻole i ka pepeiao o ka poʻe heluhelu Romānia.
2. Ka Piko me nā Hōʻailona Kūikawā: ʻOkina a me Kahakō
He mea nui e hoʻomaopopo i ka hana a nā hōʻailona leo o ka ʻŌlelo Hawaiʻi: ka ʻokina (glottal stop) a me ka kahakō (macron). Ma ka ʻŌlelo Hawaiʻi, he mau leka maoli kēia mau hōʻailona e hoʻololi loa ana i ka manaʻo o ka huaʻōlelo. E laʻa, he ʻokoʻa ka manaʻo o ka huaʻōlelo "kalo" (taro) mai ka huaʻōlelo "kālō" (credits/loans), a he ʻokoʻa nō hoʻi mai ka "kaʻo" (arid/dry). Inā e waiho wale ʻia kēia mau hōʻailona ma waho o ka unuhi ʻana a i ʻole ka hoʻomaopopo ʻana i ka kikokikona kumu, e hiki mai ana ke kuhihewa nui.
No ka poʻe e unuhi ana i ka ʻōlelo Romānia, ʻaʻohe hōʻailona like me ka ʻokina a me ka kahakō ma ka lākou ʻōlelo, akā he mau hōʻailona diacritic kūikawā ko lākou (e like me ă, â, î, ș, ț) e hoʻololi pū ana i ka puana ʻana a me ke ʻano o ka huaʻōlelo. E like me ke koʻikoʻi o ka mālama pono ʻana i nā diacritics Romānia, pono pū ka mea unuhi e hoʻomaopopo leʻa i ka kikokikona Hawaiʻi me ka pololei o ka ʻokina a me ka kahakō ma mua o ka hoʻomaka ʻana e unuhi i kekahi manaʻo.
3. Ka Unuhi ʻana i ka Manaʻo Huna (Kaona) a me ka Localization
Ua ʻike ʻia ka ʻŌlelo Hawaiʻi no kona hohonu a me ke kaona—ʻo ia hoʻi ka manaʻo pāpālua a huna paha i loko o nā mele, nā ʻōlelo noʻeau, a me nā moʻolelo kahiko. He paʻakikī kēia ke hoʻoili ʻia i kekahi ʻōlelo ʻē aʻe, ʻoi loa i ka ʻŌlelo Romānia kahi i ʻokoʻa loa ai ke kaiapuni moʻomeheu. He moʻomeheu pili kai a pili pele ko Hawaiʻi, ʻoiai ka moʻomeheu Romānia he pili i ka ʻāina nui o ʻEulopa me nā wao nahele, nā mauna Karapiano (Carpathian Mountains), a me nā kau eha o ka makahiki.
No laila, i ka wā e unuhi ai i ke kaona, eia kekahi mau ala e hiki ai ke hoʻoponopono:
- Ka Localization me ka Hōʻailona Kūpono: Inā he ʻōlelo noʻeau e pili ana i ke kalo a i ʻole ka makani kūikawā o kekahi awāwa ma Hawaiʻi, pono ka mea unuhi e ʻimi i kekahi ʻōlelo hoʻohālike ma ka ʻōlelo Romānia e pili ana i nā mea maʻamau o ko lākou ola ʻana, me ka mālama ʻana i ka manaʻo nui o ka manaʻo makuahine.
- Nā Memo lalo (Footnotes): No nā kikokikona koʻikoʻi e like me ka palapala moʻolelo a i ʻole ka moʻomanaʻo pilikino, hiki ke waiho i ka huaʻōlelo Hawaiʻi kumu (e like me "Aloha" a i ʻole "Mana") a wehewehe i kona hohonu ma ka memo lalo ma ka ʻōlelo Romānia. He ala maikaʻi kēia e mālama ai i ke kupanaha o ka moʻomeheu Hawaiʻi me ka hoʻonaʻauao ʻana i ka poʻe heluhelu.
4. Ka Pono o ke Keka (Grammatical Gender) a me nā Pāpālua Pronoun
He ʻokoʻa loa ka hana a nā pronoun pilikino ma waena o kēia mau ʻōlelo ʻelua. Ma ka ʻŌlelo Hawaiʻi, ʻaʻohe grammatical gender (keka pilinaʻōlelo) no nā mea ola a me nā mea make. ʻO ka huaʻōlelo "ʻo ia" hiki ke lilo i "he" a i ʻole "she" ma ka ʻōlelo Pelekania, a he hoʻokahi wale nō manaʻo o ia mea. Akā ma ka ʻŌlelo Romānia, pili ke keka (masculine, feminine, aiʻole neuter) i kēlā me kēia inoa a me ka pronoun. No laila, i ka wā e unuhi ai mai ka ʻŌlelo Hawaiʻi kahi i maopopo ʻole ai ke keka o ke kanaka mai ka pōʻaiapili mai, pono ka mea unuhi e hoʻoholo ma luna o ke keka kūpono ma ka ʻōlelo Romānia (el a i ʻole ea) ma o ka nānā pono ʻana i ka moʻolelo holoʻokoʻa.
Eia hou, aia i ka ʻŌlelo Hawaiʻi he ʻōnaehana pronoun paʻakikī loa e hoʻokaʻawale ana ma waena o ke kino pāpālua (dual) a me ke kino nui (plural), a me ka hoʻokomo a kāpae ʻana paha i ka mea kamaʻilio (inclusive vs exclusive). E laʻa, ʻo ka huaʻōlelo "kākou" (inclusive we - inclusive of speaker and listener), "mākou" (exclusive we - speaker and others but not listener), "kāua" (you and I), a me "māua" (he/she and I). ʻAʻohe o kēia mau mahele kikoʻī ma ka ʻōlelo Romānia kahi i hoʻohana wale ʻia ai ka huaʻōlelo "noi" no ka "we" a pau loa. Pono ka mea unuhi e hoʻohana i nā huaʻōlelo hou a i ʻole e hoʻololi i ka pōʻaiapili ma ka ʻōlelo Romānia i mea e lilo ʻole ai kēlā ʻike waiwai nui o ka pilina ma waena o ka poʻe kamaʻilio.
5. Nā Manaʻo Kōkua Kūpono no nā Mea Unuhi
No ka loaʻa ʻana o ka hopena maikaʻi loa i ka unuhi ʻana i waena o kēia mau ʻōlelo nani ʻelua, eia kekahi mau manaʻo kōkua:
- E Hoʻomaopopo i ka Pōʻaiapili Ola: Ma mua o ka hoʻomaka ʻana e unuhi, e heluhelu i ka kikokikona holoʻokoʻa. E hoʻomaopopo i ka wā, ka wahi, a me ka leo o ka mea kākau kumu.
- Mai hilinaʻi wale i ka Google Translate: ʻAʻole hiki i nā mikini unuhi kamepiula ke hoʻomaopopo i ka hohonu o ke kaona Hawaiʻi a me nā loina o ka ʻōlelo Romānia. He mea pono ka lima a me ka noʻonoʻo o ke kanaka maoli e nānā me ka naʻauao.
- E nānā i ka ʻaoʻao ʻelua o ka Wehewehe Huaʻōlelo: I ka wā e unuhi ai, e hoʻohana i nā puke wehewehe ʻōlelo Hawaiʻi hilinaʻi (e like me ka Pukuʻi & Elbert) e hōʻoia ai i nā manaʻo like ʻole o kekahi huaʻōlelo, a laila e hoʻohālikelike me ka puke wehewehe ʻōlelo Romānia (DEX - Dicționarul explicativ al limbii române) no ka huaʻōlelo like loa ka manaʻo.
Ma o kēia ala e holomua ai ka hana unuhi ʻōlelo, a e hiki ai i nā kānaka o Romānia ke hoʻomaopopo a mahalo hohonu i ka naʻauao a me ka nani o ka poʻe Hawaiʻi, a pēlā nō hoʻi ka poʻe Hawaiʻi e kaʻana like ai i ko lākou leo me ko kēlā ʻaoʻao o ka honua.