Að þýða texta á milli íslensku og indónesísku (Bahasa Indonesia) er flókið verkefni sem krefst mikillar næmni fyrir bæði málfræðilegum strúktúr og menningarlegu samhengi. Þessi tvö tungumál tilheyra gerólíkum málaættum; íslenska er germanskt beygingamál en indónesíska er ástrónesískt skeytimál (límimál). Vegna þess ólíka uppruna standa þýðendur frammi fyrir einstöku setti af áskorunum sem lúta að málfræði, orðaröð, sagnhorfi, félagslegum samskiptareglum og menningarlegum veruleika. Þessi grein lýsir helstu áskorunum og veitir hagnýt ráð til að brúa bilið á milli þessara tveggja málheima.
1. Beygingamál gegn skeytimáli: Málfræðilegur grundvöllur
Stærsti munurinn á tungumálunum tveimur liggur í orðtökum og formgerð orða. Íslenska er mjög beygingaríkt mál. Nafnorð, lýsingarorð, fornöfn og greinir beygjast í fjórum föllum, þremur kynjum og tveimur tölum. Þar að auki beygjast sagnir eftir persónu, tölu, tíð og hætti. Þessi flókna beygingagerð þýðir að tengsl orða í setningu eru oftast sýnd með endingum frekar en stífri orðaröð.
Indónesíska er hins vegar dæmigert skeytimál sem treystir mjög á forskeyti, viðskeyti, innskot og kringumskeyti (sem kallast einu nafni imbuhan) til að mynda ný orð og breyta orðflokkum. Málið hefur ekkert málfræðilegt kyn (engin flokkun í karlkyn, kvenkyn eða hvorugkyn) og nafnorð beygjast ekki í föllum. Fleirtala er oftast mynduð með því að tvöfalda orðið (t.d. anak [barn] verður anak-anak [börn]), en þó aðeins ef fjöldinn kemur ekki fram á annan hátt í setningunni. Þýðandi sem vinnur með íslenskan frumtexta þarf því að vera fær um að leysa upp allar þær málfræðilegu upplýsingar sem felast í íslenskum beygingarendingum og endurgera þær með hjálp indónesísks viðskeytakerfis og hjálparorða.
2. Setningagerð, orðaröð og áherslubreytingar
Bæði tungumálin styðjast við grunnsetningagerðina SVO (frumlag-sögn-andlag). Hins vegar er mikill munur á því hvernig nafnliðir eru byggðir upp. Í íslensku koma lýsingarorð og eignarfornöfn yfirleitt á undan nafnorðinu (t.d. „nýja bókin mín“). Í indónesísku er þessu öfugt farið; lýsingarorð og ákvörðunarorð koma á eftir nafnorðinu (t.d. buku baru saya, bókstaflega: „bók ný mín“). Ef þýðandi fylgir íslensku orðaröðinni blindandi verður útkoman algjörlega óskiljanleg á indónesísku.
Önnur áskorun er notkun tengisagna. Íslenskan krefst þess nánast alltaf að sögnin „að vera“ sé til staðar til að tengja saman frumlag og sagnfyllingu (t.d. „Hún er læknir“). Í indónesísku er tengisögninni (oft adalah eða merupakan) mjög oft sleppt í daglegu máli (t.d. Dia dokter, bókstaflega: „Hún læknir“). Í formlegri þýðingu þarf að meta nákvæmlega hvenær þessar tengisagnir eru nauðsynlegar til að textinn flæði vel og hvenær þær gera hann stirðan.
3. Tíðakerfi sagnanna: Tímatjáning án beyginga
Íslenska hefur flókið tíðakerfi þar sem sagnir breyta um mynd til að sýna nútíð eða þátíð, auk þess sem notast er við viðtengingarhátt til að tjá óskir, möguleika eða óvissu. Indónesískar sagnir breytast hins vegar aldrei. Þær hafa enga persónu- eða tíðabeygingu. Í staðinn er tími og sagnhorf (aspect) tjáð með sérstökum tíðarögnum sem settar eru á undan sögninni:
- Sudah / Telah: Gefur til kynna að athöfn sé lokið (svarar oft til þátíðar eða núliðinnar tíðar í íslensku).
- Sedang / Tengah: Sýnir að athöfn sé í gangi einmitt núna (svarar til „vera að + nafnháttur“).
- Akan: Vísar til framtíðar (svarar til „ætla að“ eða „mun“).
- Belum: Lýsir einhverju sem er óhafið en gæti gerst síðar („ekki enn“).
Það eru algeng mistök hjá byrjendum í þýðingum að þýða hverja einustu íslenska þátíðarsögn með því að bæta sudah við sögnina á indónesísku. Í indónesísku er tíðarögnum oft sleppt ef samhengið gerir tímann ljósan (t.d. ef setningin inniheldur orð eins og kemarin [í gær] eða tahun lalu [í fyrra]). Ofnotkun þessara agna gerir indónesískan texta mjög óeðlilegan.
4. Málsnið og félagsleg samskipti: Flókið kerfi ávarpa
Íslenskt samfélag einkennist af miklum jafnaðargeði og óformlegheitum í samskiptum. Nánast allir ávarpa hvorn annan á sama hátt (með „þú“) og nota fyrsta nafn fólks, jafnvel þegar rætt er við ráðherra eða forseta. Í Indónesíu er félagslegur stigveldis- og virðingarmunur afar mikilvægur hluti af tungumálinu. Val á fornöfnum og ávarpsorðum ræðst af aldri, kyni, félagslegri stöðu og nánd á milli mælenda.
Sem dæmi má nefna fornöfnin yfir „ég“ og „þú“:
- Saya / Aku: Saya er formlegt og kurteist orð yfir „ég“ sem hentar í viðskiptum og við ókunnuga. Aku er mjög óformlegt og aðeins notað á milli náinna vina eða til barna.
- Anda / Kamu: Anda er kurteislegt „þú“ (oft notað í skrifuðum texta eða auglýsingum). Kamu er óformlegt og getur virkað dónalegt ef það er notað við eldra fólk eða yfirmenn.
Í raunverulegum samtölum forðast Indónesar oft að nota fornöfn og nota þess í stað fjölskylduheiti sem ávarp. Eldri karlmaður er ávarpaður sem Bapak (faðir) og eldri kona sem Ibu (móðir). Ungur maður gæti verið kallaður Mas (bróðir) og ung kona Mbak (systir). Þýðandi sem flytur íslenskt samtal yfir á indónesísku verður að greina nákvæmlega sambandið á milli persónanna til að velja rétt ávarpsform. Ef þetta er vanrækt getur textinn hljómað annaðhvort fáránlega stirður eða móðgandi dónalegur.
5. Lánsorð og nýyrðasmíð: Ólík afstaða til erlendra áhrifa
Afstaða þessara tveggja málasamfélaga til erlendra áhrifa og lánsorða er gerólík. Á Íslandi ríkir löng hefð fyrir málhreinsunarstefnu (linguistic purism). Í stað þess að taka upp erlend orð yfir nýja tækni eða hugtök eru búin til nýyrði úr norrænum orðstofnum (t.d. „tölva“, „sími“, „sjónvarp“). Í indónesísku er þessu öfugt farið. Saga Indónesíu sem verslunarmiðstöðvar og nýlendu hefur gert það að verkum að málið er mjög opið fyrir lánsorðum. Í indónesísku er aragrúi orða sem eiga rætur sínar að rekja til sanskrít, arabísku, portúgölsku, hollensku og ensku:
- Gereja (kirkja) – dregið af portúgalska orðinu igreja.
- Kantor (skrifstofa) – dregið af hollenska orðinu kantoor.
- Buku (bók) – dregið af hollenska orðinu boek.
- Sains (vísindi) – dregið af enska orðinu science.
Þegar þýtt er úr íslensku yfir í indónesísku þarf því oft að brúa bilið á milli séríslenskra nýyrða og indónesískra lánsorða. Sem dæmi má nefna hugtakið „vistkerfi“. Á íslensku er það samsett úr „vist“ og „kerfi“, en á indónesísku er notað alþjóðlega lánsorðið ekosistem. Þýðandi verður að þekkja þessi tengsl svo hann eyði ekki tíma í að reyna að smíða ný indónesísk orð yfir íslensk hugtök sem þegar eiga sér viðurkennd alþjóðleg heiti í málinu.
6. Menningarleg staðfæring: Norðurslóðir mæta hitabeltinu
Menningarlegur bakgrunnur landanna tveggja hefur mikil áhrif á orðaforðann. Íslenskan er rík af orðum sem tengjast snjó, ís, kulda, sjómennsku og norrænum hefðum. Indónesíska er mótuð af hitabeltisloftslagi, eyjahafi, hrísgrjónarækt og blönduðum trúarbrögðum. Þetta veldur því að mörg hugtök eiga sér enga beina samsvörun.
Tökum sem dæmi orð eins og „gluggaveður“ (veður sem lítur vel út að innan en er kalt úti) eða mismunandi heiti yfir snjó og hálku. Í indónesísku er ekkert náttúrulegt orð yfir snjó þar sem snjór fellur ekki á eyjunum (fyrir utan örfáa fjallatinda í Papúa). Orðið salju er lánsorð úr arabísku. Á sama hátt verður að þýða „hálku“ með lýsandi hætti sem jalan licin (sleipur vegur). Á hinn bóginn hefur indónesíska mörg sérhæfð orð yfir hrísgrjón eftir því á hvaða stigi þau eru: padi (hrísgrjónaplantan á akrinum), beras (hrísgrjónin eftir að búið er að afhýða þau en áður en þau eru elduð), og nasi (soðin hrísgrjón til neyslu). Í íslensku er aðeins til eitt orð yfir þetta: „hrísgrjón“. Þýðandi þarf því að vera vel meðvitaður um samhengið til að velja rétt hugtak.
7. Lykilráð handa þýðendum
Til að ná sem bestum árangri þegar þýtt er á milli þessara ólíku mála er gott að hafa eftirfarandi atriði í huga:
- Slepptu orð-til-orð þýðingum: Einbeittu þér að því að flytja merkinguna. Vegna ólíkrar setningagerðar þarf oft að endurskrifa setningar frá grunni til að þær hljómi eðlilega.
- Greindu sambönd persóna: Áður en þú byrjar að þýða samtöl eða texta sem beinist að lesandanum, ákvarðaðu viðeigandi formleikastig og ávarpsform.
- Nýttu þolmynd (Passive Voice): Þolmynd er mun algengari og náttúrulegri í skrifuðu indónesísku máli en í íslensku. Ekki hika við að breyta germyndarsetningu úr íslensku yfir í þolmynd (með forskeytinu di-) ef það bætir flæði textans á indónesísku.
- Gættu að staðfæringu mælinga og talna: Passaðu upp á að umbreyta einingum eða útskýra hugtök sem lesendur í Indónesíu skilja hugsanlega ekki, svo sem hitastig í selsíus ef það tengist vetraraðstæðum, eða sérstakar íslenskar hátíðir.
- Prófarkalestur móðurmálshafa: Fáðu alltaf indónesískan móðurmálshafa til að fara yfir endanlega textann til að tryggja að málsniðið sé flúandi og ekkert hljómi framandlegt.