Í heimi alþjóðlegra samskipta verða þýðendur æ oftar að brúa bil á milli tungumála sem eiga sér enga sameiginlega sögu, landfræðilega nálægð eða skyldleika. Þýðingar úr íslensku yfir í súahílí (Kiswahili) eru skýrt dæmi um þetta. Íslenska er norðurgermanskt beygingarmál sem á rætur sínar í fornnorsku og er talað af rúmlega 370.000 manns á eyju í Norður-Atlantshafi. Súahílí er aftur á móti bannútungumál sem er talað af meira en 200 milljónum manna í Austur- og Mið-Afríku og einkennist af flóknu flokkunarkerfi nafnorða og samskeytingu (agglutination). Að þýða á milli þessara tveggja málheima krefst ekki aðeins djúprar málfræðikunnáttu heldur einnig næmrar menningarlegrar innsýnar.
Málfræðilegir ásteytingarsteinar: Beygingar vs. samskeyting
Einn stærsti munurinn á íslensku og súahílí liggur í uppbyggingu orða og setninga. Íslenska treystir að miklu leyti á fallbeygingu nafnorða, lýsingarorða og fornnafna í fjórum föllum (nefnifalli, aukaföllum) ásamt þremur málfræðilegum kynjum. Súahílí hefur hins vegar ekki föll í hefðbundnum skilningi en notar þess í stað flókið kerfi nafnorðaflokka (ngeli). Hverju nafnorði er skipt í einn af um 16 til 18 flokkum eftir merkingu þess (t.d. fólk, plöntur, verkfæri, óhlutbundin hugtök eða staðir). Þessi flokkun stýrir forskeytum (prefixes) sem bætast við sagnir, lýsingarorð og fornöfn í setningunni til að tryggja samræmi.
Skoðum dæmi um sagnbeygingu. Á íslensku breytist sögnin eftir persónu, tölu og tíð með viðskeytum (t.d. „ég elska“, „við elskuðum“). Á súahílí er sögnin byggð upp eins og púsluspil þar sem forskeyti tákna geranda, tíð, þolanda og aðrar upplýsingar. Setningin „ég elska þig“ verður „ninakupenda“ í súahílí, sem skiptist í:
- Ni- (ég - persónufornafn)
- -na- (nútíð - tíðarbeyging)
- -ku- (þig - persónufornafn sem þolandi)
- -penda (að elska - sagnrót)
Menningarleg staðfæring og orðaforði
Tungumál endurspegla umhverfi sigu og sögu. Íslenskur orðaforði er ríkur af hugtökum yfir snjó, ís, jökla, veðurfar og eldfjallavirkni. Súahílí hefur aftur á móti þróast í hitabeltisloftslagi Austur-Afríku og við strönd Indlandshafs, þar sem menningin er nátengd landbúnaði, savanna-lífríki og sögulegum viðskiptatenglum við Araba (þaðan sem stór hluti orðaforðans er fenginn).
Þegar þýtt er úr íslensku yfir í súahílí koma upp áhugaverðar áskoranir varðandi náttúrufyrirbæri. Hvernig þýðir maður orð eins og „jökull“, „hálendi“, „nætursól“ eða „snjókoma“ á tungumál þar sem þessi fyrirbæri eru nánast óþekkt í daglegu lífi? Þótt orðið yfir snjó sé til í súahílí („theluji“, dregið af arabísku) vegna snævarins á tindum Kilimanjaro-fjalls, þá skortir tungumálið hin fjölmörgu blæbrigði sem íslenskan á yfir snjó (sbr. nýsnævi, hjarn, skafrenningur). Þýðandinn verður oft að grípa til útskýringa eða nota samsett heiti til að skila réttri mynd til lesandans í Austur-Afríku.
Á sama hátt eru orðatiltæki og myndmál erfið í þýðingu. Íslensk orðatiltæki eins og „að koma af fjöllum“ eða „að leggja höfuðið í bleyti“ eiga sér engar samsvaranir í súahílí. Ef þau eru þýdd bókstaflega missir textinn alla merkingu eða verður beinlínis spaugilegur. Þess í stað þarf að leita að menningarlegum jafngildum í súahílí eða þýða kjarna merkingarinnar yfir í beint mál. Í súahílí og almennri afrískri málmenningu er mikil hefð fyrir máltækjum (methali) sem oft innihalda djúpa speki og eru notuð til að gefa texta aukið vægi.
Hagnýt ráð fyrir árangursríkar þýðingar
Til að tryggja hágæða þýðingu úr íslensku yfir í súahílí er mælt með því að fylgja þessum lykilskrefum:
- Varist millimálaglöp (Pivot Translation): Vegna þess að mjög fáir þýðendur hafa bæði íslensku og súahílí sem móðurmál er oft notast við ensku sem milligöngumál. Þetta getur leitt til þess að blæbrigði glatist í tveimur þýðingarferlum. Mikilvægt er að þýðandi sem notar millimál skilji bakgrunn íslenska textans vel og beri hann saman við endanlega súahílí útgáfu til að forðast misskilning.
- Náðu valdi á nafnorðaflokkunum (Ngeli): Gakktu úr skugga um að samræmi (concord) á milli nafnorðsins og tengdra orða sé rétt. Villa í forskeyti getur gert það að verkum að setning hljómar ómálfarsleg eða breytir hreinlega um merkingu.
- Virðið kurteisisvenjur (Uungwana): Í súahílí-menningu skiptir félagslegt samhengi og virðing miklu máli. Kveðjur og ávörp eru formlegri en í hinni frekar óformlegu íslensku menningu. Þegar þýtt er ávarp eða bréf þarf að gæta þess að tónninn sé viðeigandi og sýni réttan virðingarvott (t.d. með því að nota orð eins og „shikamoo“ fyrir eldra fólk eða yfirboðara).
- Staðfærðu mælieiningar og hugtök: Ekki gleyma að breyta gjaldmiðlum, hitastigi eða sérhæfðum hugtökum yfir í það snið sem lesendur í Austur-Afríku þekkja best.
Niðurstaða
Þýðing á milli íslensku og súahílí er meira en málfræðilegt verkefni; hún er menningarleg brúarsmíð. Með því að skilja málfræðilegan mun á beygingum og samskeytingu, og með því að bera virðingu fyrir ólíkum lífsheimum málhafanna, geta þýðendur tryggt að boðskapurinn komist til skila á skýran, náttúrulegan og kraftmikinn hátt. Lykillinn að árangri liggur í nákvæmni, menningarlegu næmi og djúpri virðingu fyrir sérstöðu beggja tungumála.