Жаһандану мен мәдениеттаралық байланыстардың қарқынды дамуы бұрын-соңды сирек кездесетін тілдік жұптар арасындағы аударма жұмыстарына деген сұранысты арттырды. Осындай ерекше бағыттардың бірі – қазақ тілінен тсуана (сетсуана) тіліне аудару процесі. Тсуана тілі банту тілдер отбасына жатады және негізінен Оңтүстік Африка мен Ботсвана елдерінде мемлекеттік және ресми тіл ретінде қолданылады. Бұл мақалада екі тілдинг құрылымдық айырмашылықтары, аударма кезінде кездесетін негізгі қиындықтар және оларды еңсерудің тиімді жолдары жан-жақты талданады.
Қазақ және тсуана тілдерінің типологиялық айырмашылықтары
Қазақ және тсуана тілдері мүлдем бөлек тілдік отбасыларға жататындықтан, олардың грамматикалық және құрылымдық жүйелерінде үлкен алшақтықтар бар. Қазақ тілі – түркі тілдеріне тән агглютинативті (жалғамалы) тіл. Мұнда сөз түрлендіру негізгі түбірге жұрнақтар мен жалғаулардың бірінен соң бірі жалғанбалы түрде қосылуы арқылы жүзеге асады. Мысалы, сөзге жалғанатын қосымшалардың белгілі бір қатаң реттілігі болады және үндестік заңы (сингармонизм) сөздің дыбысталуын толық бақылайды.
Екінші жағынан, тсуана тілі де агглютинативті сипатқа ие болғанымен, оның морфологиялық құрылымы мүлдем өзгеше. Тсуана тілінде сөздердің байланысы мен мағынасы сөз соңына жалғанатын жалғаулармен емес, негізінен сөз алдына қосылатын префикстер (сөз алды қосымшалары) арқылы жүзеге асады. Бұл айырмашылық аудармашыдан сөзжасам процесіне мүлдем басқа қырынан қарауды spider-like ережелерімен талап етеді. Қазақ тіліндегі артқы жалғаулардың қызметін тсуана тіліндегі алдыңғы префикстерге трансформациялау үлкен лингвистикалық шеберлікті қажет етеді.
Синтаксистік құрылым: SOV және SVO модельдерінің соқтығысуы
Аударма барысында кездесетін басты кедергілердің бірі – сөйлемдегі сөздердің орналасу тәртібі. Қазақ тілі SOV (Subject-Object-Verb / Бастауыш - Толықтауыш - Баяндауыш) құрылымын ұстанады. Бұл жүйеде қимылдың иесі (бастауыш) сөйлемнің басында, ал іс-әрекетті білдіретін етістік (баяндауыш) әрқашан сөйлемнің ең соңында орналасады.
Керісінше, тсуана тілі SVO (Subject-Verb-Object / Бастауыш - Баяндауыш - Толықтауыш) құрылымына бағынады. Мұнда етістік бастауыштан кейін дереу келеді де, толықтауыш оның соңынан ереді. Бұл құрылымдық айырмашылық аудармашыдан сөйлемді сөзбе-сөз аудармауды, оның орнына бүкіл синтаксистік модельді қайта құруды талап етеді. Егер қазақ тіліндегі күрделі құрмалас сөйлемдерді тсуана тіліне құрылымын өзгертпей аударса, мәтін мүлдем түсініксіз болып шығады. Сондықтан сөйлемдерді мағыналық блоктарға бөліп, оларды тсуана тілінің табиғи заңдылығына сәйкес қайта құрастыру қажет.
Зат есім сыныптары (Noun Classes) және конкорд жүйесі
Тсуана тілінің ең күрделі және өзіндік ерекшелігі бар тұсы – зат есім сыныптары (noun classes) жүйесі болып табылады. Банту тілдерінің барлығына тән бұл құбылыс бойынша әрбір зат есім белгілі бір сыныпқа жатады. Тсуана тілінде шамамен 9-дан астам зат есім сыныбы бар. Олар сөздердің мағынасына қарай (адамдар, жануарлар, өсімдіктер, құрал-саймандар, абстрактілі ұғымдар және т.б.) және жекеше не көпше түрде болуына байланысты бөлінеді.
Бұл жүйенің күрделілігі сол, сөйлемдегі зат есімнің сыныбы оған қатысты қолданылатын басқа сөздердің (сын есімдердің, есімдіктердің, етістіктердің және сан есімдердің) басына жалғанатын конкорд (келісімді префикстер) жүйесін анықтайды. Қазақ тілінде зат есімдер бұлай сыныптарға бөлінбейді және сөйлемдегі сөздер бір-бірімен септік жалғаулары мен жақ жалғаулары арқылы ғана байланысады. Сондықтан қазақшадан тсуана тіліне аударған кезде әрбір зат есімнің сыныбын дәл анықтап, оған сәйкес келетін конкордтарды дұрыс қолдану сөйлемнің грамматикалық тұрғыдан сауатты болуын қамтамасыз ететін басты шарт болып табылады.
Мәдени бейімдеу және локализация мәселелері
Аударма тек грамматикалық ережелерді сәйкестендіру ғана емес, сонымен бірге екі халықтың мәдениеті мен дүниетанымын ұштастыру болып табылады. Қазақ халқының тілі мен мәдениеті көшпенділер тұрмысына, кең байтақ дала өміріне, мал шаруашылығына (әсіресе жылқы маңызына) негізделген. Мұның бәрі қазақ тіліндегі көптеген фразеологизмдер мен мақал-мәтелдерден айқын көрінеді.
Ал тсуана халқының мәдениеті Оңтүстік Африканың табиғатымен және олардың дәстүрлі өмір салтымен тығыз байланысты. Оларда да мал шаруашылығы (әсіресе ірі қара мал) маңызды рөл атқарғанымен, мәдени бейнелері мен идиомалық тіркестері мүлдем өзгеше. Мысалы, қазақ тіліндегі суық климатқа немесе дала жануарларына қатысты бейнелі сөздерді тсуана тіліне аударғанда олардың мағынасын ашатын жергілікті баламаларды табу өте маңызды. Локализация процесінде сөзбе-сөз аудармадан қашып, мағыналық және мәдени баламаларды іздеу аударма сапасын айтарлықтай арттырады.
Аудармашыларға арналған практикалық кеңестер
Қазақ-тсуана аударма бағытында сапалы жұмыс істеу үшін келесі әдістемелік кеңестерді назарда ұстаған жөн:
- Көпір тілдерді қолдану: Қазақ тілінен тсуана тіліне тікелей аударатын сапалы сөздіктердің тапшылығына байланысты ағылшын тілін аралық (көпір) тіл ретінде пайдалану тиімді. Бұл сөздердің нақты мағыналық реңктерін салыстыруға мүмкіндік береді.
- Зат есім префикстерін жаттау: Тсуана тіліндегі әрбір зат есім сыныбының префикстерін және олардың келісу (конкорд) ережелерін мұқият оқып-үйрену қажет. Бұл грамматикалық қателердің алдын алады.
- Контекстке басымдық беру: Жекелеген сөздерді емес, сөйлемнің немесе бүкіл абзацтың мағынасын аударуға тырысыңыз. Тсуана тілінде сөз мағынасы мәтін ішінде өзгеруі мүмкін.
- Локализацияны тереңдету: Аударылып жатқан мәтіннің мақсатты аудиториясын (Оңтүстік Африка немесе Ботсвана тұрғындары) ескере отырып, терминдер мен мәдени ұғымдарды бейімдеңіз.
- Сынақтан өткізу: Дайын болған аударма мәтінін тсуана тілін ана тілі ретінде меңгерген маманға оқытып, редакциялаудан өткізу мәтіннің табиғилығын қамтамасыз етеді.
Қорыта айтқанда, қазақ тілінен тсуана тіліне аудару – бұл үлкен ізденіс пен кәсібилікті талап ететін күрделі процесс. Екі тілдің грамматикалық және синтаксистік жүйелерінің ерекшеліктерін білу, сондай-ақ мәдени айырмашылықтарды ескеру арқылы ғана мағынасы дәл және оқылуы жеңіл сапалы аударма мәтінін жасауға болады.