Вовед во јазичните фамилии и нивните карактеристики
Преведувањето меѓу јазици кои припаѓаат на сосема различни јазични семејства секогаш претставува огромен предизвик за преведувачите и локализаторите. Ова особено важи за јазичниот пар македонски и тсвана (познат и како сецвана). Македонскиот јазик е претставник на јужнословенската гранка од индоевропското јазично семејство, позициониран во срцето на Балканскиот Полуостров, со карактеристични аналитички црти стекнати преку балканскиот јазичен сојуз (Balkan Sprachbund). Од друга страна, тсвана е банту-јазик кој припаѓа на нигер-конгоанското семејство и е еден од официјалните јазици во Јужноафриканската Република и национален јазик во Боцвана. Додека македонскиот јазик функционира врз основа на аналитички реченици, определени со предлози и постфиксни членови, тсвана е високо синтетички, аглутинативен и префиксен јазик. Разбирањето на овие дивергентни структури е првиот и најважен чекор кон создавање на верен и природен превод.
Именските класи во тсвана наспроти триродниот систем во македонскиот јазик
Најголемата концептуална пречка за македонските преведувачи при работата со тсвана е непостоењето на традиционален граматички род (машки, женски и среден) и негова замена со исклучително богат систем на именски класи. Во македонскиот јазик, родот на именката го одредува согласувањето на придавките, заменките и глаголските форми во минато време (на пр. „висок човек“, „висока жена“, „високо дрво“). Во тсвана, пак, постојат околу десет активни именски класи кои ги класифицираат поимите според семантички критериуми: луѓе, растенија, животни, апстрактни поими, алатки и сродни категории.
Секоја именска класа во тсвана има свој уникатен префикс за еднина и множина. На пример:
- Класа 1/2 (Луѓе): motho (човек) станува batho (луѓе).
- Класа 3/4 (Природни објекти и растенија): setlhare (дрво) станува ditlhare (дрва).
- Класа 9/10 (Животни и вообичаени предмети): ntša (куче) станува dintša (кучиња).
Она што го прави преводот исклучително сложен е системот на конкорди или согласност. Секој дел од реченицата (придавки, броеви, заменки, глаголи) мора да содржи префикс кој директно кореспондира со именската класа на подметот. На пример, реченицата „Многу луѓе зборуваат“ на тсвана се преведува како Batho ba le bantsi ba a bua. Забележете го повторувањето на префиксот ba кој служи како сврзно ткиво во реченицата. Доколку се преведува за дрвја (ditlhare), префиксите целосно се менуваат. Преведувачот мора прецизно да ја мапира секоја македонска именка во соодветната класа во тсвана за да избегне сериозни граматички грешки кои би го направиле текстот потполно неразбирлив.
Морфологија на глаголот: Аглутинација наспроти флексија
Македонскиот глаголски систем се карактеризира со флексија, каде што наставките на крајот од глаголот го означуваат лицето, бројот и времето (на пр. „зборувам“, „зборувавме“). Исто така, македонскиот јазик во голема мера се потпира на глаголскиот аспект (свршен и несвршен вид) кој често се гради со додавање на префикси (на пр. „пишува“ - „напишува“).
Во јазикот тсвана, насоката на модификација на глаголот е различна и се одвива преку сложени процеси на аглутинација. Имено, коренот на глаголот останува релативно стабилен, но пред него се додаваат префикси за субјект, време, објект и негација, додека зад него се додаваат суфикси кои ги менуваат значењето и насоката на глаголското дејство. Овие суфикси се нарекуваат глаголски екстензии и вклучуваат:
- Апликативна форма (за/во корист на): коренот kwala (пишува) станува kwalela (пишува за некој).
- Каузативна форма (причинува дејство): kwala станува kwadisa (принудува или прави некој да пишува).
- Реципрочна форма (заемно дејство): kwala станува kwalana (си пишуваат еден на друг).
- Пасивна форма: kwala станува kwalwa (е напишано).
Додека македонскиот јазик ги користи префиксите за да го смени аспектот на глаголот, тсвана користи суфикси за слични семантички модификации. Оваа структура бара од преведувачот целосно да ја промени својата јазична логика и да ги трансформира македонските предлошки фрази (на пр. „за мене“, „со него“) или префиксираните глаголи во соодветни глаголски екстензии во тсвана.
Културна адаптација, идиоми и еколошка реалност
Бидејќи Македонија и пределите каде што се зборува тсвана (Боцвана и северниот дел на ЈАР) се географски оддалечени илјадници километри, културниот превод е можеби најделикатниот дел од процесот. Многу секојдневни поими од македонскиот бит, како што се специфични климатски услови (зима со снег, виулици), географски поими (кории, планински пасишта) или традиционални балкански јадења, немаат еквиваленти во тсвана. Снежните виулици мора да се преведат описно, бидејќи во калахарскиот басен снегот е непознат феномен.
Слично е и со идиоматските изрази. Македонскиот идиом „му ја дувна ветерот“ или „продава ветар во магла“ мора семантички да се деконструираат. Преведувачот треба да го пронајде еквивалентниот концепт во тсвана кој честопати е поврзан со нивната секојдневна реалност, каде што сточарството, дождот (pula – што воедно значи и благослов и е име на националната валута во Боцвана) и почитта кон старите лица играат централна улога. Дождот во културата на народот Батсвана претставува највисока вредност, па затоа метафорите поврзани со изобилство, среќа и просперитет во тсвана речиси секогаш содржат референци кон водата и дождот, додека во македонскиот тие можат да бидат поврзани со сонцето или плодната земја.
Практични стратегии за преведувачите
За постигнување професионални резултати при преведувањето од македонски на тсвана, преведувачите треба да се придржуваат до неколку клучни насоки:
- Користење на посреднички јазици (Pivot Translation): Поради непостоењето на директни македонско-тсвана двојазични речници, преведувачот најчесто мора да го користи англискиот јазик како мост. Во овој процес, важно е да се анализираат потенцијалните значењски отстапувања кои можат да настанат при првиот чекор (македонски-англиски) пред да се пристапи кон крајниот превод на тсвана.
- Фокус на синтаксата и зборовниот ред: Иако двата јазика во својата основна форма го користат редоследот Субјект-Глагол-Објект (SVO), тсвана покажува многу поголема флексибилност кај заменските објекти кои често се вметнуваат директно во глаголската флуидна структура како инфикси. Секогаш градете ја реченицата околу глаголскиот комплекс.
- Локализација на социјалните конвенции: Системот на учтивост во тсвана е исклучително важен. Употребата на соодветни заменки и титули за почит (на пр. користење на префиксите како Rre за мажи или Mme за жени пред соодветното име) мора внимателно да се примени кога се преведуваат директни обраќања или писма од македонски каде што се користи формата „Вие“.
- Финална рецензија од мајчин зборувач: Ниту една автоматска алатка или нејзин превод не може целосно да ги долови нијансите на аглутинативниот согласувачки систем на тсвана. Затоа, секој комерцијален или технички текст мора да помине низ детален процес на лектура и коректура од страна на лингвист чиј мајчин јазик е тсвана.
На крајот, успешната транзиција меѓу македонскиот и тсвана јазикот бара не само одлично познавање на граматичките структури, туку и длабоко емпатично разбирање на двата посебни светогледи. Само преку таквиот пристап преведениот текст може да звучи како автентично напишан на јазикот на примателот.