Тарҷумаи байнизабонӣ ҳамеша як раванди мураккаб ва бисёрҷабҳа мебошад, хусусан вақте ки сухан дар бораи ду забони дорои оилаҳо ва сохторҳои комилан гуногун меравад. Забони тоҷикӣ ба гурӯҳи забонҳои эронӣ аз оилаи ҳиндуаврупоӣ мансуб буда, забони қирғизӣ ба гурӯҳи туркии оилаи забонҳои олтойӣ тааллуқ дорад. Ин фарқияти бунёдии генетикӣ боис мегардад, ки тарҷумонҳо ҳангоми тарҷума аз тоҷикӣ ба қирғизӣ бо мушкилоти зиёди сохторӣ, грамматикӣ ва лексикӣ рӯбарӯ шаванд. Дар ин мақола мо нозукиҳо, усулҳои самарабахши тарҷума ва роҳҳои ҳалли мушкилоти асосиро дар самти тарҷумаи тоҷикӣ-қирғизӣ баррасӣ хоҳем кард.
Фарқиятҳои сохторӣ ва морфологӣ
Яке аз фарқиятҳои асосии байни ин ду забон дар сохти морфологии онҳо зоҳир мешавад. Забони тоҷикӣ забони бештар флективӣ ва аналитикӣ мебошад, дар ҳоле ки забони қирғизӣ забони агглютинативӣ аст. Ин маънои онро дорад, ки дар забони қирғизӣ калимаҳо ва шаклҳои нав тавассути пайваст кардани суффиксҳои гуногун ба решаи асосии калима сохта мешаванд ва ҳар як суффикс як маънои муайяни грамматикиро ифода мекунад.
Дар забони қирғизӣ қонуни сингармонизм ё ҳамоҳангии садонокҳо нақши калидиро мебозад. Мувофиқи ин қонун, садонокҳои суффиксҳо бояд ба садонокҳои решаи калима мувофиқат кунанд. Масалан, агар решаи калима садонокҳои нарм (пеш) дошта бошад, суффикс низ бояд нарм бошад. Масалан:
- Китеп (китоб): Китеп + тер (ҷамъ) + ге (ба) = Китептерге (ба китобҳо)
- Кол (даст): Кол + дор (ҷамъ) + го (ба) = Колдорго (ба дастҳо)
- Суу (об): Суу + лар (ҷамъ) + га (ба) = Сууларга (ба обҳо)
Барои тарҷумон муҳим аст, ки на танҳо маънои калимаро дуруст интихоб кунад, балки қоидаҳои агглютинатсия ва сингармонизмро дар забони қирғизӣ амиқ донад, то шаклҳои дурусти грамматикиро созад.
Муқоисаи системаи падежҳо ва пешояндҳо
Забони тоҷикии муосир системаи падежҳоро (келишҳо) амалан надорад ва муносибатҳои байни калимаҳо асосан тавассути пешояндҳо (ба монанди: дар, ба, бо, аз, барои) ва пасояндҳо (ба монанди: -ро) ифода карда мешаванд. Баръакси ин, забони қирғизӣ дорои системаи мукаммали падежҳо мебошад, ки аз 6 падеж иборат аст:
- Атооч жөндөмө (Падежи номӣ): Шакли асосии калима бе суффикс.
- Илик жөндөмө (Падежи соҳибият/изофӣ): Бо суффиксҳои -дын, -дин, -дун, -дүн (ва шаклҳои дигари онҳо вобаста ба садонокҳо) ифода ёфта, муносибати мансубиятро нишон медиҳад, ки дар тоҷикӣ бо изофа ё пешоянди "аз они" ифода мешавад.
- Барыш жөндөмө (Падежи равона): Барои нишон додани самт ё ҳадаф истифода шуда, бо суффиксҳои -га, -ге, -ко, -кө сохта мешавад (муодили пешоянди "ба" дар тоҷикӣ).
- Табыш жөндөмө (Падежи воситавии бевосита): Барои ифодаи пуркунандаи воситавие, ки ба он амал равона шудааст, истифода мешавад (муодили пасоянди "-ро" дар тоҷикӣ).
- Жатыш жөндөмө (Падежи маконӣ-замонӣ): Ҷой ё вақти иҷрои амалро нишон медиҳад ва бо суффиксҳои -да, -де, -та, -те сохта мешавад (муодили пешоянди "дар").
- Чыгыш жөндөмө (Падежи баромадан): Сарчашма ва оғози амалро нишон медиҳад, суффиксҳои -дан, -ден, -тан, -тен дорад (муодили пешоянди "аз").
Ҳангоми тарҷума, тарҷумон бояд пешояндҳои тоҷикиро ба суффиксҳои падежҳои мувофиқи қирғизӣ бодиққат табдил диҳад, ки ин диққати махсус ва дониши хуби грамматикаи ҳарду забонро талаб мекунад.
Тартиби калимаҳо дар ҷумла ва синтаксис
Ҳарчанд ҳам дар забони тоҷикӣ ва ҳам дар забони қирғизӣ тартиби умумии калимаҳо дар ҷумлаи оддӣ аз рӯи формулаи SOV (Мубтадо - Пуркунанда - Хабар) сохта мешавад, дар синтаксиси ҷумлаҳои мураккаб фарқиятҳои калон мавҷуданд. Дар забони тоҷикӣ ҷумлаҳои пайрав бештар истифода мешаванд, ки бо пайвандакҳо (ки, чунки, агар, вақте ки ва ғайра) оғоз мешаванд.
Масалан, ҷумлаи тоҷикии "Ман медонам, ки ӯ фардо меояд" сохтори ошно дорад. Аммо дар забони қирғизӣ ин ҷумла чунин сохта мешавад: "Анын эртең келерин билем" (буквалан: Омадани фардои ӯро медонам). Дар ин ҷо ҷумлаи пайрави тоҷикии "ки ӯ фардо меояд" ба сохтори исми феълии "келерин" (омадани ӯро) табдил ёфтааст.
Дар забони қирғизӣ ба ҷои ҷумлаҳои пайрав бештар сохторҳои сифати феълӣ (причастие), феъли ҳол (деепричастие) ва исми феълӣ (имя действия) истифода мешаванд. Ин сохторҳо одатан пеш аз хабари асосӣ меоянд ва ҷумларо зичтар ва мураккабтар месозанд. Тарҷумон бояд ҷумлаҳои дарози пайрави тоҷикиро ба сохторҳои муносиби қирғизӣ табдил диҳад, то матни тарҷумашуда табиӣ ва равон хонда шавад.
Мушкилоти лексикӣ ва "дӯстони дурӯғини тарҷумон"
Аз сабаби робитаҳои таърихӣ, фарҳангӣ ва динии тӯлонӣ дар Осиёи Марказӣ, забонҳои тоҷикӣ ва қирғизӣ шумораи зиёди калимаҳои муштараки арабиасл ва форсиаслиро истифода мебаранд. Калимаҳое ба монанди "китоб", "мактаб", "сафар", "ақл", "озодӣ" (дар қирғизӣ: китеп, мектеп, сапар, акыл, эркиндик) дар ҳарду забон фаҳмо ва ошно мебошанд.
Аммо дар ин ҷо хатари "дӯстони дурӯғини тарҷумон" низ вуҷуд дорад. Баъзе калимаҳои арабию форсӣ дар забони қирғизӣ маънои дигар ё сояҳои дигари маъноиро гирифтаанд. Масалан:
- Ахбор: Дар тоҷикӣ ба маънои "хабарҳо" (яъне ахбори омма) истифода мешавад, вале дар қирғизӣ бештар "маалымат" (маълумот) ё "кабар" (хабар) кор бурда мешавад.
- Дорухона: Калимаи тоҷикии "дорухона" дар қирғизӣ ба шакли "дарыкана" тарҷума мешавад, ки решаи форсии "дари/дору" ва "хона/кана"-ро нигоҳ доштааст, аммо талаффуз ва навишти он хусусияти туркӣ гирифтааст.
- Азиз: Дар тоҷикӣ ин калима ба маънои "дӯстдошта, гаронбаҳо" истифода мешавад, аммо дар қирғизӣ он метавонад сояҳои маъноии дигар, аз ҷумла "муқаддас" ё "баландмартаба"-ро низ ифода кунад.
Аз ин рӯ, тарҷумон набояд танҳо ба шабоҳати зоҳирии калимаҳо такя кунад, балки бояд контекстро пурра таҳлил намуда, маънои аслии калимаҳоро дар фарҳанги ҳадаф муайян созад.
Тавсияҳои амалӣ барои тарҷумонҳои тоҷикӣ-қирғизӣ
Барои ба даст овардани тарҷумаи баландсифат, риояи тавсияҳои зерин аз ҷониби мутахассисон зарур дониста мешавад:
- Омӯзиши амиқи фразеологизмҳо ва маталҳо: Забони қирғизӣ аз мақолҳо ва ибораҳои маҷозӣ бой аст, ки аксари онҳо решаҳои кӯчманчигӣ доранд ва муодили мустақими онҳо дар забони тоҷикӣ вуҷуд надорад. Барои ин, истифодаи луғатҳои фразеологӣ ва фарҳангҳои дузабона зарур аст.
- Таҳлили контексти фарҳангӣ (Локализатсия): Муҳити фарҳангӣ ва таърихии қирғизҳо (кӯчманчигӣ, чорводорӣ, зиндагӣ дар кӯҳистон) дар забони онҳо нақши бузург дорад. Ҳангоми тарҷумаи матнҳои бадеӣ ва публисистӣ бояд воқеиятҳои фарҳангӣ (реалияҳо) дуруст мутобиқ ва шарҳ дода шаванд.
- Риояи услуби матн ва истилоҳот: Матнҳои расмӣ-коргузорӣ ва илмӣ дар забони қирғизӣ аз сохторҳои муайяни қолабӣ иборат мебошанд, ки истифодаи калимаҳои мушаххасро талаб мекунанд. Дар солҳои охир дар забони қирғизӣ раванди иваз кардани иқтибосҳои русӣ ба калимаҳои соҳавии қадимии туркӣ ва арабию форсӣ мушоҳида мешавад, ки тарҷумон бояд аз ин тағйиротҳо бохабар бошад.
- Таҳрири ниҳоӣ аз ҷониби сухангӯи аслӣ (Native Speaker): Пас аз анҷоми тарҷума, матн ҳатман бояд аз ҷониби муҳаррири қирғиззабон, ки забони модариаш қирғизӣ аст ва ба нозукиҳои забони тоҷикӣ низ ошноӣ дорад, таҳрир карда шавад. Ин барои беҳтар кардани равонии матн ва ошкор кардани иштибоҳоти ноаён кӯмак мерасонад.
Хулоса ва дурнамои ҳамкориҳои забонӣ
Тарҷума аз забони тоҷикӣ ба қирғизӣ на танҳо як амали техникӣ, балки пули иртиботи фарҳангӣ ва иҷтимоӣ байни ду халқи ҳамсоя ва таърихан алоқаманди Осиёи Марказӣ мебошад. Бо назардошти афзоиши равобити иқтисодию фарҳангӣ ва тиҷоратӣ дар минтақа, талабот ба тарҷумонҳои касбии ин самт рӯз ба рӯз зиёд мешавад. Омӯзиши пайвастаи хусусиятҳои синтаксисӣ, морфологӣ ва фарҳангии ҳарду забон калиди муваффақияти ҳар як тарҷумон дар ин соҳаи душвор ва шарафнок аст.