Häkirki wagtda dünýäniň globallaşmagy we dürli ýurtlaryň arasyndaky ykdysady, medeni hem-de bilim gatnaşyklarynyň ösmegi netijesinde, sebit we milli dilleriň arasyndaky terjime hyzmatlaryna bolan isleg barha artýar. Şolaryň biri hem türkmen dilinden şwed diline terjime etmekdir. Türkmen we şwed dilleri düýbünden başga dil maşgalalaryna degişli bolup, olaryň gurluşynda, grammatikasynda hem-de söz baýlygynda uly tapawutlar bardyr. Bu makalada türkmen dilinden şwed diline terjime etmegiň esasy aýratynlyklaryny, kynçylyklaryny we professional terjimeçiler üçin peýdaly maslahatlary göz öňünde tutarys.
Sintaktiki Tapawutlar: Söz Tertibiniň Üýtgemegi
Türkmen dili türki diller maşgalasyna degişli bolup, sintaktik taýdan SOV (Eýe-Doldurjy-Habar) gurluşyna eýedir. Diýmek, adaty türkmen sözleminde işlik (habar) hemişe sözlemiň ahyrynda gelýär. Şwed dili bolsa german dilleri maşgalasyna degişli bolup, ol SVO (Eýe-Habar-Doldurjy) gurluşyny ulanýar. Mundan başga-da, şwed dilinde meşhur "V2 düzgüni" bar, ýagny habar hemişe habar beriji sözlemleriň ikinji ýerinde durmalydyr.
Bu tapawut terjimeçiden diňe bir sözleri terjime etmegi däl, eýsem sözlemiň gurluşyny düýbünden üýtgetmegi talap edýär. Meselem, "Men ertir şähere gitmekçi" diýen sözlem şwed diline terjime edilende, "Ertir" sözi başda gelse, işlik hökman ikinji ýerde durmalydyr: "Imorgon ska jag åka till stan" (Ertir gitjek men şähere). Bu ýerde sözleriň orunlaryny dogry goýmak, sözlemiň tebigy we düşnükli bolmagyny üpjün edýän esasy şertdir.
Agglýutinatiw Dilden Analitik Dile Geçiş
Türkmen dili agglýutinatiw dildir. Bu bolsa söz köküne dürli goşulmalary (goşulma arkaly söz ýasalyşy we üýtgedilişi) goşmak arkaly täze many we grammatik baglanyşyk döretmegi aňladýar. Meselem, "kitaphanamyzda" sözi "kitap" (kök), "-hana" (söz ýasajy goşulma), "-myz" (degişlilik goşulmasy), "-da" (wagt-orun ýöneliş goşulmasy) ýaly böleklerden ybaratdyr we munuň özi ýekeje sözde uly bir magamaty berýär.
Şwed dili bolsa has analitik dildir. Şwed dilinde goşulmalardan has uly derejede kömekçi sözler, prepozisiýalar (sözöňler) we artikller ulanylýar. Ýokardaky mysaly şwed diline terjime etsek, ol "i vårt bibliotek" görnüşinde bolar. Terjimeçi türkmen dilindäki ýekeje söze birikdirilen grammatik manylary şwed dilindäki aýry-aýry sözleriň üsti bilen bermegi başarmalydyr. Bu bolsa prepozisiýalaryň we artiklleriň şwed dilindäki ulanylyş kadalaryny kemsiz bilmegi talap edýär.
Artikller we Grammatik Jynslar
Türkmen dilinde grammatik jyns ýokdur, şonuň ýaly-da belli ýa-da näbelli artikller ulanylmaýar. Şwed dilinde bolsa islendik at (adym) iki sany grammatik jynsa bölünýär: utrum (en-sözler) we neutrum (ett-sözler). Şeýle-de, atlar belli we näbelli formalarda bolup bilýär. Mysal üçin, näbelli at "en bok" (bir kitap) bolup, belli görnüşde ol "boken" (şol kitap) bolýar.
Türkmen dilinden şwed diline terjime edilende, haýsy sözüň belli görnüşde, haýsysynyň bolsa näbelli görnüşde berilmelidigini anyklamak kontekste baglydyr. Türkmen dilinde bu tapawut köplenç "bir" kömekçi sözi ýa-da sözlemiň umumy akymy arkaly berilýär. Şwed dilinde bolsa bu kadalaryň dogry berilmezligi sözlemiň grammatik taýdan säwlikli görünmegine eltýär.
Işlik Gurluşlary we Wagtlaryň Aňladylyşy
Türkmen dilinde işlikler örän baý we çylşyrymly goşulmalar ulgamy arkaly üýtgeýär. Işligiň ýönelişi, görnüşi, wagty we şahsy goşulmalar arkaly aňladylýar. Meselem, "ýazdyryp bilmersiňiz" sözi özünde birnäçe manyny saklaýar: "ýaz" (kök), "-dyr" (zähmet görnüşi), "-yp bil" (başarnyk görnüşi), "-mer" (inkärlik), "-siňiz" (şahs-san goşulmasy). Bu gurluşy şwed diline terjime etmek üçin birnäçe modal işlikleri we kömekçi sözleri ulanmak gerek bolýar.
Şwed dilinde işlikler şahsa we sana görä üýtgemeýär, emma olaryň özboluşly wagt we görnüş aýratynlyklary bardyr. Mysal üçin, şwed dilinde geljek wagt köplenç "ska" ýa-da "kommer att" kömekçi işlikleri arkaly aňladylýar. Şeýle-de, pasiw (gulluk) görnüşini aňlatmak üçin işligiň yzyna "-s" goşulmasynyň goşulmagy (meselem, "skrivs" - ýazylýar) ýaly aýratynlyklar bar. Terjimeçi türkmen işliklerindäki çylşyrymly manylary şwed diliniň modal işlikler we passiw gurluşlar ulgamy arkaly takyk bermelidir.
Medeni Kontekst we Frazeologizmler
Diliň diňe bir sözlükden ybarat däldigi, eýsem şol halkyň medeniýetiniň, taryhynyň we dünýägaraşynyň şöhratlandyrmasydygy hemmelere mälimdir. Türkmen dilindäki nakyllar, atalar sözi we frazeologik aňlatmalar şwed medeniýetinde gabat gelmeýän maglumatlary öz içine alyp biler. Mysal üçin, myhmansöýerlik we maşgala gatnaşyklary bilen bagly milli aňlatmalar göni terjime edilende şwed okyjysyna düýbünden düşnüksiz bolup biler.
Şwed dilinde "lagom" (çendenaşa köp däl, az hem däl, edil gerekli mukdarda) ýaly milli aňy aňladýan ýörite sözler bar. Türkmen dilinden terjime edilende, şwed diliniň medeni aýratynlyklaryna laýyk gelýän ekwiwalentleri tapmak uly çeperçilik başarnygyny talap edýär. Dogry adaptasiýa (laýyklaşdyrma) terjimäniň hilini ýokarlandyrýan esasy elementdir. Şeýle-de, şwed jemgyýetinde "du-reformen" diýlip atlandyrylýan we hemmelere (patşa maşgalasyndan başga) "du" (sen) diýip ýüzlenmek kadasy bar, türkmen dilinde bolsa hormat ýüzlenmesi bolan "Siz" sözi örän möhümdir. Terjimeçi bu medeni inçelikleri hemişe göz öňünde tutmalydyr.
Professional Terjimeçiler üçin Esasy Maslahatlar
- Sözüň göni terjimesinden gaça duruň: Sözleri ýekeme-ýeke terjime etmän, eýsem tutuş sözlemiň manysyny düşündirmäge çalyşyň. Bu, şwed diliniň tebigy akymyny saklamaga kömek eder.
- Prepozisiýalaryň ulanylyşyna üns beriň: Şwed dilinde prepozisiýalar (på, i, till, för, under we ş.m.) uly rol oýnaýar we olaryň ýalňyş ulanylmagy manyny üýtgedip biler.
- Sözlükleri we terminologiýany yzygiderli barlaň: Hususan-da resmi, lukmançylyk ýa-da tehniki terjimelerde Şwesiýanyň degişli edaralarynyň ulanýan resmi terminlerini ulanmak zerurdyr.
- Teksti şwed dilinde gürleýän hünärmene barladyň: Terjime tamamlanandan soň, ony redaktirlemek we korrektura etmek üçin ene dili şwed dili bolan professional redaktora bermek maslahat berilýär.
Netijede, türkmen dilinden şwed diline terjime etmek örän çylşyrymly, emma gyzykly prosesdir. Dilleriň arasyndaky gurluş we medeni tapawutlary dogry seljermek professional terjimeçiniň işiniň şowlulygyny kepillendirýär. Grammatik we leksik kadalara berk eýerilmegi, okalşy ýeňil we many taýdan takyk şwed tekstiniň döredilmegine ýol açýar.