ייִדיש, אַ דזשערמאַנישע שפּראַך וואָס האָט זיך הונדערטער יאָרן ענטוויקלט אין מזרח־אייראָפּע, פֿאַרמאָגט אַן אייגנאַרטיקן סינטעז פֿון גערמאַנישע, לשון־קודשדיקע (העברעיִש־אַרמישע) און סלאַווישע עלעמענטן. פֿון דער אַנדערער זײַט, איז סלאָוועניש אַ דרום־סלאַווישע שפּראַך מיט אַן אויסגעצייכנטער און רײַכער פֿלעקטיווער מאָרפֿאָלאָגיע און גראַמאַטישע קאַטעגאָריעס וואָס זענען כּמעט אינגאַנצן פֿאַרשוווּנדן פֿון רובֿ מאָדערנע אינדאָ־אייראָפּעאישע שפּראַכן. די באַגעגעניש צווישן די צוויי וועלטן שטעלט פֿאָר באַזונדערע אַרויספֿאָדערונגען פֿאַרן איבערזעצער. דער פּראָצעס פֿון איבערזעצן פֿון ייִדיש צו סלאָוועניש פֿאָדערט ניט נאָר אַ טיפֿע קענטשאַפֿט פֿון די צוויי לעקסיקאָנס, נאָר אויך אַ סענסיטיווע פֿאַרשטענדעניש פֿון די סינטאַקטישע סטרוקטורן און קולטורעלע קאָנטעקסטן וואָס באַשטימען די באַדײַטונגען פֿון יעדער פֿראַזע. אָן אַ פֿאַרשטענדעניש פֿון די גראַמאַטישע יסודות קען די איבערזעצונג פֿאַרלירן איר אמתע כּוונה און סטיל.
די סטרוקטורעלע יסודות פֿון ייִדיש און סלאָוועניש
ייִדיש און סלאָוועניש געהערן צו צוויי גאָר פֿאַרשידענע שפּראַך־משפּחות. ייִדיש איז גערמאַניש אין איר יסוד, אָבער איר קאָנטאַקט מיט סלאַווישע שפּראַכן (ווי פּויליש, רוסיש און אוקראַיִניש) האָט טיף געענדערט איר מאָרפֿאָלאָגיע און סינטאַקס. סלאָוועניש, אַ סלאַווישע שפּראַך, האָט אָפּגעהיט אַ סך אַלטע גראַמאַטישע פֿאָרמען וואָס זענען פֿאַרלוירן געגאַנגען אין אַנדערע שפּראַכן. די גרעסטע שוועריקייט פֿאַרן איבערזעצער איז צו טראַנספֿאָרמירן די ייִדישע לאָגיק פֿון אַ גערמאַניש־סלאַווישן היבריד אין דעם קלאַסישן סלאַווישן פֿילטער פֿון סלאָוועניש. דאָס הייסט אַז מען מוז פֿאַרשטיין ניט נאָר די ווערטער, נאָר די טיפֿע מעטאַפֿאָרישע און סטרוקטורעלע פֿונקציעס פֿון ביידע שפּראַכן, כּדי צו שאַפֿן אַ טעקסט וואָס קלינגט נאַטורעל און פֿליסיק פֿאַר אַ סלאָווענישן לייענער.
דער סינטאַקטישער איבערבײַט: פֿון V2 צו סלאָווענישן וואָרט־סדר
איינע פֿון די גרעסטע אַרויספֿאָדערונגען פֿאַר אַן איבערזעצער ליגט אין דעם סינטאַקטישן קאַמף. ייִדיש געהערט צו די שפּראַכן וואָס פֿאָלגן דעם כלל פֿון "ווערב אויפֿן צווייטן אָרט" (Verb-Second אָדער V2). דאָס הייסט, אַז אין אַ הויפּטזאַץ מוז דער קאָניוגירטער ווערב שטענדיק שטיין אין דער צווייטער פּאָזיציע, צי דער סוביעקט שטייט פֿאַר אים צי ניט. סלאָוועניש, פֿון דער אַנדערער זײַט, נוצט אַ סך מער פֿלעקסיבלן וואָרט־סדר, אָבער זי האָט שטרענגע כללים לגבי דעם אָרט פֿון קליטיקס (clitics) – קורצע פּראָנאָמען און הילף־ווערבן, וואָס מוזן געוויינטלעך שטיין אין דער צווייטער פּאָזיציע פֿונעם זאַץ לויט דעם באַקאַנטן וואַקערנאַגעלס געזעץ.
בעת דעם איבערזעצונג־פּראָצעס, מוז דער מומחה אָפּטיילן דעם ייִדישן ווערב־סדר און אויפֿבויען דעם סלאָווענישן זאַץ אַזוי, אַז די קליטיקס (ווי "sem", "si", "ga", "se") זאָלן זיצן פּונקט אויפֿן ריכטיקן אָרט. אַ פּשוטער ייִדישער זאַץ ווי "נעכטן האָב איך געזען דעם מאַן" מוז איבערגעזעצט ווערן אויף סלאָוועניש ווי "Včeraj sem videl moškega" – וווּ דאָס הילף־ווערב "sem" (האָב/בין) שטייט גלײַך נאָך דעם ערשטן מיטגליד פֿונעם זאַץ. אויב מען האַנדלט מיט לאַנגע, מורכבדיקע זאַצן מיט צוגעבונדענע קלאַוזן און עטלעכע פּראָנאָמען, מוז דער איבערזעצער קאָנטראָלירן דעם סדר פֿון די קליטיקס מיט גרויס פּינקטלעכקייט, כּדי דער זאַץ זאָל ניט קלינגען פֿרעמד אָדער אומקלאָר.
דער גראַמאַטישער דואַל און זײַן רעזאָלוציע
איינער פֿון די מערסט בולטע און פֿאַסצינירנדיקע גראַמאַטישע שטריכן פֿון סלאָוועניש איז די אָנוועזנהייט פֿונעם "דואַל" (dvojina) – אַ גראַמאַטישער נומער וואָס באַצייכנט פּונקט צוויי פּערזאָנען אָדער חפֿצים. ייִדיש, ענלעך צו רובֿ מאָדערנע שפּראַכן, נוצט נאָר איינצאָל (singular) און מערצאָל (plural). ווען מען איבערזעצט פֿון ייִדיש, מוז דער איבערזעצער קאָנטעקסטועל אַנאַליזירן צי אַ באַשטימטע מערצאָל פֿראַזע באַציט זיך אויף צוויי מענטשן אָדער מער.
למשל, אויב דער ייִדישער טעקסט שרײַבט "די ברידער זענען געקומען", און דער קאָנטעקסט ווײַזט אַז עס האַנדלט זיך וועגן צוויי ברידער, מוז מען אויף סלאָוועניש נוצן די דואַל־פֿאָרם: "Brata sta prišla" (אין פֿאַרגלײַך מיט דער מערצאָל־פֿאָרם "Bratje so prišli", וואָס מיינט דרײַ אָדער מער ברידער). דאָס איגנאָרירן פֿונעם דואַל אין סלאָוועניש ווערט באַטראַכט ווי אַ גראָבער גראַמאַטישער פֿעלער און שעדיקט דעם נאַטורעלן פֿלוס פֿונעם טעקסט. דער איבערזעצער מוז דעריבער לייענען צווישן די שורות פֿונעם ייִדישן אָריגינעל כּדי צו אידענטיפֿיצירן די פּינקטלעכע צאָל פֿון די דיסקוטירטע אָביעקטן אָדער סוביעקטן.
נאַוויגירן דעם קאַסוס־סיסטעם און דעקלינאַציעס
סלאָוועניש פֿאַרמאָגט זעקס גראַמאַטישע קאַסוסן (nominativ, genitiv, dativ, akuzativ, lokativ און instrumental), וואָס קומען מיט דרײַ גראַמאַטישע מינים (זכר, נקבה, נייטראַל) און דרײַ נומערן. ייִדיש האָט, היסטאָריש, פֿאַרלוירן דעם געניטיוו (וואָס איז כּמעט אינגאַנצן פֿאַרביטן געוואָרן דורך דעם פּרעפּאָזיציאָנעלן "פֿון") און די איבערגעבליבענע קאַסוסן זענען מערסטנס קאָנצענטרירט אין די באַשטימטע אַרטיקלען און פּראָנאָמען, בעת די סובסטאַנטיוון גופֿא דעקלינירן זיך ווייניק. דאָס מיינט אַז דער איבערזעצער מוז שאַפֿן נייע מאָרפֿאָלאָגישע אינפֿאָרמאַציע בײַם איבערזעצונג־פּראָצעס צו סלאָוועניש.
אין דעם איבערזעצונג־פּראָצעס צו סלאָוועניש, מוז יעדער סובסטאַנטיוו, אַדיעקטיוו און פּראָנאָמען באַקומען די פּינקטלעכע ענדיקונג לויט זײַן סינטאַקטישער ראָלע. באַזונדערס אכטונג דאַרף מען געבן אויף דעם געניטיוו פֿון אָפּלייקענונג (genitiv zanikanja), וואָס עקזיסטירט אין סלאָוועניש אָבער ניט אין ייִדיש. אַ זאַץ ווי "איך האָב ניט דאָס בוך" (וווּ "דאָס בוך" שטייט אין אַקוזאַטיוו אין ייִדיש) ווערט אויף סלאָוועניש איבערגעזעצט מיט אַ געניטיוו: "Nimam knjige" (ניט "knjigo"). אָן די קאָרעקטע ענדיקונגען וועט דער טעקסט קלאַנגען אומפּראָפֿעסיאָנעל.
סלאַווישע קאָראַספּאָנדענצן און "פֿאַלשע פֿרײַנד"
היות ווי ייִדיש האָט זיך עטליכע יאָרהונדערטער ענטוויקלט אין אַ סלאַווישער סביבֿה, האָט זי אָנגענומען אַ באַדײַטנדיקע צאָל סלאַווישע ווערטער און גראַמאַטישע קאַנסטרוקציעס. דאָס קען מאַכן דעם רושם, אַז די איבערזעצונג צו סלאָוועניש וועט זײַן גרינגער. אָבער, דאָס קען אויך פֿירן צו געפֿערלעכע "פֿאַלשע פֿרײַנד" (false friends) – ווערטער וואָס זענען ענלעך אין קלאַנג אָבער האָבן גאָר פֿאַרשידענע באַדײַטונגען.
פֿאַרשידענע סלאַווישע וואָרצלען אין ייִדיש, וואָס קומען אָריגינעל פֿון פּויליש אָדער אוקראַיִניש, קענען האָבן אַן אַנדערע באַדײַטונג אָדער קאָנאָטאַציע אין סלאָוועניש. צום בײַשפּיל, דאָס ייִדישע וואָרט "טאַטע" (וואָס קומט פֿון גערמאַניש / קינדערישן מקור) איז ענלעך צו די סלאַווישע פֿאָרמען, אָבער סלאָוועניש נוצט "oče" אָדער "oče naš" אין פֿאַרשידענע רעגיסטערס. אַן אַנדער בײַשפּיל איז די נוצונג פֿון סלאַווישע פּרעפֿיקסן אין ייִדישע ווערבן (ווי "צושרײַבן", "איבערשרײַבן"), וואָס האָבן אַן ענלעכן מאָרפֿאָלאָגישן מוסטער אין סלאָוועניש אָבער פֿאָדערן אַ פּינקטלעכע סעמאַנטישע פּאַסונג צו די סלאָווענישע ווערב־אַספּעקטן (dovršni און nedovršni). די סלאָווענישע קאַטעגאָריע פֿון ווערבלעכן אַספּעקט (פֿולענדעט און אומפֿולענדעט) מוז אָפּגעשפּיגלט ווערן פּינקטלעך, כּדי אָפּצוהיטן די אָריגינעלע צײַט־באַדײַטונג פֿונעם ייִדישן אָריגינעל.
די העברעיִש־אַרמישע קאָמפּאָנענטן און זייער לאָקאַליזאַציע
ייִדיש איז באַקאַנט מיט איר הויכן פּראָצענט העברעיִש־אַרמישע ווערטער (די "לשון־קודש" שיכט), וואָס זענען טיף פֿאַרבונדן מיט דער ייִדישער רעליגיעזער און קולטורעלער וועלט־קוקונג. די דאָזיקע ווערטער האָבן ניט קיין דירעקטע עקוויוואַלענטן אין סלאָוועניש, וואָס האָט אַ היסטאָרישן קריסטלעך־קאַטוילישן הינטערגרונט. ווערטער וואָס באַשרײַבן ייִדישע רעליגיעזע מנהגים, פֿילאָסאָפֿיע אָדער טאָג־טעגלעכע באַגריפֿן מוזן אַנאַליזירן ווערן טיף.
ווערטער ווי "חוצפּה", "שלימזל", "נשמה", אָדער ספּעציפֿישע רעליגיעזע באַגריפֿן ווי "שבת", "מיצוה" און "תּפֿילה" מוזן איבערגעזעצט ווערן מיט גרויס באַדאַכטקייט. דער איבערזעצונג־מומחה קען אויסקלײַבן עטלעכע סטראַטעגיעס:
- דירעקטע טראַנסליטעראַציע: נוצן דאָס וואָרט אין סלאָווענישן טעקסט מיט אַ קורצן הסבֿר אָדער פֿוסנאָטע (למשל, "chucpa" אָדער "šabat"), וואָס איז פּאַסיק פֿאַר אַקאַדעמישע אָדער ליטעראַרישע טעקסטן.
- קאָנטעקסטועלע אַדאַפּטאַציע: נוצן מער אַלגעמיינע סלאָווענישע ווערטער וואָס טראָגן אַן ענלעכע באַדײַטונג (ווי "drznost" פֿאַר חוצפּה, אָדער "nesrečnik" פֿאַר שלימזל), כאָטש מען פֿאַרלירת דערבײַ עטלעכע קולטורעלע ניואַנסן.
- פֿרײַע איבערזעצונג: איבערגעבן דעם עמאָציאָנעלן טאָן פֿונעם זאַץ אָן דירעקטע רעליגיעזע באַציִונגען, כּדי צו מאַכן דעם טעקסט מער צוגענגלעך פֿאַרן ברייטן סלאָווענישן עולם.
די ברירה צווישן די סטראַטעגיעס ווענדט זיך אינעם כאַראַקטער פֿונעם טעקסט און אין די ערוואַרטונגען פֿון די לייענער.
פּראַקטישע עצות פֿאַר איבערזעצער פֿון ייִדיש צו סלאָוועניש
אויב איר אַרבעט אויף אַן איבערזעצונג־פּראָיעקט פֿון ייִדיש צו סלאָוועניש, זענען דאָ עטלעכע יסודותדיקע עצות וואָס קענען פֿאַרבעסערן די קוואַליטעט פֿון אײַער אַרבעט:
- שאַפֿט אַ קולטורעלן גלאָסאַר: איידער איר הייבט אָן שרײַבן, מאַכט אַ רשימה פֿון די העברעיִשע און קולטור־ספּעציפֿישע ייִדישע ווערטער און באַשטימט זייערע סלאָווענישע עקוויוואַלענטן לויטן קאָנטעקסט פֿונעם טעקסט.
- אַנאַליזירט די נומערן: געפֿינט יעדן סובסטאַנטיוו וואָס רעפּרעזענטירט צוויי זאַכן און פֿאַרזיכערט זיך צו נוצן דעם סלאָווענישן דואַל פּינקטלעך, כּדי אָפּצוהיטן די גראַמאַטישע קוואַליטעט.
- קאָנטראָלירט די ווערב־אַספּעקטן: זעט צו אַז די באַדײַטונגען פֿון די פֿאַרענדיקטע און אומפֿאַרענדיקטע אַקציעס אין ייִדיש ווערן ריכטיק איבערגעזעצט מיט די פּאַסיקע סלאָווענישע ווערב־פֿאָרמען (dovršnik / nedovršnik).
- לעקסיקאַלישע קאָנסיסטענץ: היט זיך פֿון די סלאַווישע ווערטער אין ייִדיש וואָס קענען אויסזען ווי סלאָווענישע ווערטער אָבער האָבן גאָר אַנדערע באַדײַטונגען אָדער מאָרפֿאָלאָגישע פֿונקציעס.
- פּינקטלעכקייט אין פּרעפּאָזיציעס: פּרעפּאָזיציעס אין ייִדיש (ווי "פֿון", "אין", "בײַ") פֿאָדערן פֿאַרשידענע קאַסוסן אין סלאָוועניש לויט די ווערבן און ריכטונגען. קאָנטראָלירט יעדן פֿאַל מיט אַ פֿאַרלאָזלעכן סלאָווענישן ווערטערבוך.