Қазіргі жаһандану дәуірінде мәдениетаралық және мемлекетаралық байланыстардың артуы аударма ісінің маңыздылығын арттыра түсті. Осындай ерекше бағыттардың бірі – қазақ тілінен македон тіліне аудару процесі. Қазақ тілі түркі тілдері отбасына жататын, жалғамалы (агглютинативті) тіл болса, македон тілі үндіеуропалық тілдер жанұясының славян тобына жататын, аналитикалық құрылымды тіл болып табылады. Бұл екі тілдің құрылымдық, грамматикалық және синтаксистік айырмашылықтары аудармашыдан тек тілдік білімді ғана емес, сонымен бірге терең лингвистикалық талдау дағдыларын да талап етеді. Төменде қазақ-македон аудармасының негізгі нюанстары, қиындықтары мен тиімді кеңестері жан-жақты қарастырылады.
Синтаксистік құрылымдағы алшақтықтар және оларды еңсеру жолдары
Қазақ және македон тілдерінің арасындағы ең басты айырмашылық сөйлемдегі сөздердің орын тәртібіне байланысты. Қазақ тілінде стандартты сөз реті SOV (Бастауыш – Тұрлаусыз мүше – Баяндауыш) үлгісіне бағынады. Яғни, сөйлемнің негізгі ойын түйіндейтін етістік (баяндауыш) әрдайым сөйлемнің соңында орналасады. Ал македон тілінде сөз реті негізінен SVO (Бастауыш – Баяндауыш – Тұрлаусыз мүше) құрылымына негізделген. Бұл аударма барысында сөйлем мүшелерін толықтай қайта топтастыруды қажет етеді.
Мысалы, қазақ тіліндегі "Мен кітапты оқып отырмын" деген сөйлемді македон тіліне сөзбе-сөз аударсақ, сөйлемнің мағынасы бұзылады. Македон тілінде бұл құрылым "Јас ја читам книгата" (Мен оқимын кітапты) ретімен берілуі тиіс. Аудармашы қазақша мәтінді оқу барысында алдымен сөйлем соңындағы етістікті анықтап, македон тіліне аудару кезінде оны бастауыштан кейін бірден орналастыруды дағдыға айналдыруы қажет. Синтаксистік трансформацияны дұрыс жасамау мәтіннің табиғилығын жойып, оны оқуды қиындатады.
Грамматикалық категориялардың айырмашылығы және локализация
Екі тілдің грамматикалық жүйесі мүлдем екі түрлі қағидаларға негізделген. Аударма процесінде келесі маңызды грамматикалық аспектілерді ескеру қажет:
- Септік жүйесі және предлогтар (көмекші сөздер): Қазақ тілінде 7 септік бар және олар сөзге жалғаулар (септік жалғаулары) арқылы жалғанады. Ал македон тілінде дәстүрлі септік жүйесі жойылған (аналитизм тән). Септік мағыналары македон тілінде арнайы предлогтар (мысалы, на, со, за, од, во және т.б.) арқылы беріледі. Аудармашы қазақ тіліндегі барыс, шығыс немесе көмектес септіктерінің мағынасын македон тіліндегі сәйкес предлогтармен дұрыс алмастыра білуі керек.
- Тек (род) категориясы: Қазақ тілінде грамматикалық тек (ер, әйел немесе ортақ род) түсінігі мүлдем жоқ. Есімдіктер мен зат есімдер жынысқа бөлінбейді. Македон тілінде болса, зат есімдер, сын есімдер және есімдіктер ер (машки), әйел (женски) және ортақ (среден) текке бөлінеді. Қазақша мәтіндегі кейіпкердің жынысы мәнмәтіннен (контекст) белгісіз болған жағдайда, аудармашы македон тіліндегі дұрыс форманы таңдау үшін қосымша зерттеу жүргізуге немесе жалпылама нейтралды қолданыстарды іздеуге мәжбүр болады.
- Артикльдер (анықталғандық категориясы): Македон тілінің славян тілдері арасындағы ерекшелігі – онда кейінгі артық жалғанатын анықталғандық артикльдерінің (постпозитивті артикльдер) болуы. Зат есімнің соңына оның қашықтығы мен белгілілігіне қарай -от/-та/-то (жақын маңдағы), -ов/-ва/-во (сөйлеушіге жақын) немесе -он/-на/-но (алыстағы) жалғаулары жалғанады. Қазақ тіліндегі анықталғандық мағынасы табыс септігі немесе "бұл", "сол" сілтеу есімдіктері арқылы берілсе, македон тілінде оны осы артикльдердің көмегімен дәл көрсету қажет.
Етістік шақтары мен түрлерінің сәйкес келуі
Қазақ тіліндегі етістік жүйесі бай әрі күрделі. Мұнда көсемшелер мен есімшелердің көмегімен жасалатын аналитикалық етістіктер жиі кездеседі. Македон тілінде де етістіктің шақтары мен түрлері (аспектілері) өте күрделі құрылымға ие. Македон тілінде етістіктер аяқталған (свршени) және аяқталмаған (несвршени) болып бөлінеді.
Қазақ тіліндегі іс-әрекеттің ұзақтығын немесе жиілігін білдіретін етістік формаларын македон тіліне аударғанда, етістіктің аспектісін дұрыс таңдау маңызды. Қазақ тіліндегі өткен шақ мағыналары македон тіліндегі минато определено немесе минато неопределено шақтарымен сәйкестендіріледі. Бұл ретте аудармашы сөйлемдегі іс-әрекеттің нәтижесіне немесе оның процесіне назар аударуы қажет.
Мәдени және лексикалық локализация ерекшеліктері
Аударма Тіл байлығын арттыру ғана емес, ол екі мәдениетті тоғыстыру процесі. Қазақ мәдениеті мен тұрмысына тән реалийлерді (мысалы, "шаңырақ", "төр", "қымыз", "сүйінші", "асар") македон тіліне тікелей аудару мүмкін емес. Бұл сөздер македон мәдениетінде баламасы жоқ ұғымдар болып табылады.
Мұндай жағдайда аудармашы келесі әдістерді қолдана алады:
- Транслитерация немесе транскрипция: Сөздің дыбысталуын сақтай отырып, македон кириллицасымен жазу (мысалы, "бешбармақ" – "бешбармак") және мәтін ішінде немесе сілтемеде оның мағынасын түсіндіріп кету.
- Сипаттамалы аударма: Ұғымның мағынасын македон тілінде бірнеше сөзбен сипаттап түсіндіру (мысалы, "шаңырақ" сөзін "күмбез тәріздес киіз үйдің төбесі" деп сипаттау).
- Жақын баламасын таңдау: Мәтін сипатына қарай македон мәдениетіндегі ең жақын функционалды ұғымды пайдалану, бірақ бұл әдіс мәдени бояуды әлсіретуі мүмкін.
Аударма сапасын арттыруға арналған практикалық кеңестер
Қазақ тілінен македон тіліне сапалы аударма жасау үшін келесі кәсіби кеңестерді есте сақтаған жөн:
- Контекстті толық түсіну: Сөйлемді жеке-жеке емес, тұтас абзац немесе мәтін деңгейінде оқып, авторының негізгі ойын түсініп барып аудару қажет. Бұл әсіресе қазақ тіліндегі көп мағыналы сөздердің мағынасын дәл табуға көмектеседі.
- Сөздік қормен жұмыс: Екі тілдің арасында тікелей үлкен академиялық сөздіктердің тапшылығын ескере отырып, аралық тілдерді (мысалы, орыс немесе ағылшын тілдерін) қосымша құрал ретінде пайдалану тиімді. Алайда, екіжақты аударма қателіктерін болдырмау үшін терминдердің мағынасын македон тіліндегі түсіндірме сөздіктер арқылы тексеріп отыру қажет.
- Синтаксисті жеңілдету: Қазақ тіліндегі көсемшелі орамдармен күрделенген ұзын сөйлемдерді македон тіліне аударғанда, оларды бірнеше қысқа, мағынасы анық сөйлемдерге бөліп жіберген дұрыс. Бұл мәтіннің оқылуын жеңілдетеді.
- Редакциялау және түзету: Дайын болған аударма мәтінін македон тілінің ана тілі ретінде сөйлейтін маманына (редакторға) тексерту ұсынылады. Бұл мәтіндегі стилистикалық қателер мен табиғи емес тіркестерді жоюға мүмкіндік береді.
Қорыта айтқанда, қазақ тілінен македон тіліне аудару – бұл үлкен жауапкершілік пен терең білімді қажет ететін лингвистикалық өнер. Тілдердің құрылымдық ерекшеліктерін түсіну және оларды аудармада дұрыс қолдана білу кәсіби деңгейдегі сапалы нәтижеге қол жеткізудің бірден-бір кепілі болып табылады.