Müasir dövrdə qloballaşma və beynəlxalq əlaqələrin genişlənməsi, bir-birindən coğrafi və linqvistik cəhətdən uzaq olan dillər arasında tərcümə xidmətlərinə ehtiyac yaradır. Belə nadir və mürəkkəb kombinasiyalardan biri də Azərbaycan dilindən Malaqas (Madaqaskar) dilinə tərcümə prosesidir. Azərbaycan dili Türk dil ailəsinə, Malaqas dili isə Austroneziya (Malay-Polineziya) dil ailəsinə mənsubdur. Bu iki dil arasındakı struktur, morfoloji və sintaktik fərqlər tərcüməçilərdən yüksək peşəkarlıq və xüsusi yanaşma tələb edir. Bu yazıda Azərbaycan-Malaqas tərcümə prosesinin əsas çətinliklərini, linqvistik nüanslarını və uğurlu tərcümə üçün vacib olan praktiki məsləhətləri araşdıracağıq.
Sintaktik Quruluş və Söz Sırası: SOV və VOS Fərqi
Azərbaycan dilində standart cümlə quruluşu subyekt-obyekt-fel (SOV) ardıcıllığına əsaslanır. Cümlədə işi görən şəxs (mübtəda) adətən əvvəldə, icra olunan hərəkət (xəbər) isə cümlənin sonunda yerləşir. Malaqas dilində isə dünya dillərinin yalnız çox az hissəsinə xas olan fel-obyekt-subyekt (VOS) söz sırası hakimdir. Bu quruluşda hərəkət cümlənin ən başında gəlir, işi görən subyekt isə cümlənin ən sonuna yerləşdirilir.
Bu sintaktik fərqi əyani şəkildə görmək üçün aşağıdakı nümunəyə diqqət yetirək:
- Azərbaycan dilində: "Tərcüməçi mətni redaktə edir." (Mübtəda + Tamamlıq + Fel)
- Malaqas dilində: "Manitsy ny lahatsoratra ny mpandika teny." (Hərfi mənası: Redaktə edir mətni tərcüməçi - Fel + Tamamlıq + Mübtəda)
Azərbaycan dilindən Malaqas dilinə tərcümə edərkən cümlə strukturunu tamamilə dəyişmək və fikri Malaqas dilinin təbii ahənginə uyğunlaşdırmaq lazımdır. Sözbəsöz tərcümə etmək mətni tamamilə anlaşılmaz və qeyri-təbii edəcəkdir.
Felin Fokus (Triqger) Sistemi
Malaqas dilinin ən özünəməxsus qrammatik xüsusiyyətlərindən biri onun fokus və ya triqger sistemidir. Azərbaycan dilində felin məlum, məchul, qayıdış və digər qrammatik məna növləri şəkilçilər vasitəsilə düzəlsə də, Malaqas dilində sistem daha fərqlidir. Burada üç əsas fokus növü fərqləndirilir: subyekt fokusu (actor-focus), obyekt fokusu (goal-focus) və şərait/vasitə fokusu (circumstantial-focus).
Tərcüməçi orijinal Azərbaycan mətni ilə işləyərkən cümlədə hansı hissənin vurğulandığını diqqətlə müəyyən etməlidir:
- Əgər vurğu hərəkəti edən şəxsə yönəlibsə, subyekt fokusu seçilir.
- Əgər vurğu hərəkətin təsir etdiyi əşyaya yönəlibsə, obyekt fokusu tətbiq olunur.
- Əgər hərəkətin icra edildiyi məkan, zaman və ya alət ön plana çəkilirsə, vasitə fokusu istifadə edilir.
Bu sistem, Azərbaycan dilindəki "vasitəli tamamlıq" və ya "zərflik" kimi çıxış edən üzvlərin Malaqas dilində cümlənin əsas mübtədasına çevrilməsinə səbəb olur ki, bu da tərcüməçidən yüksək linqvistik çeviklik tələb edir.
Zaman və Tərz Prefiksləri
Morfologiya baxımından hər iki dil şəkilçilərdən istifadə etsə də, bu şəkilçilərin tətbiq yeri fərqlidir. Azərbaycan dili sırf sonşəkilçili (suffiksial) dildir; yəni bütün qrammatik göstəricilər felin sonuna artırılır. Malaqas dilində isə fellər şəxsə və kəmiyyətə görə dəyişmir, lakin zaman göstəriciləri felin əvvəlinə artırılan prefikslər (ön şəkilçilər) vasitəsilə ifadə olunur. Məsələn:
- miasa — işləyir (indiki zaman, "m-" prefiksi)
- niasa — işlədi (keçmiş zaman, "n-" prefiksi)
- hiasa — işləyəcək (gələcək zaman, "h-" prefiksi)
Azərbaycan dilindəki müxtəlif keçmiş və gələcək zaman formalarının (məsələn, şühudi keçmiş, nəqli keçmiş, qəti gələcək, qeyri-qəti gələcək) incə məna çalarlarını Malaqas dilinə köçürmək üçün tərcüməçi mətnə zaman zərfləri (dünən, indicə, gələcəkdə və s.) əlavə etməli və ya cümlənin kontekstindən yararlanmalıdır.
Əvəzliklərdə İnklüzivlik və Eksklüzivlik
Azərbaycan dilində "biz" əvəzliyi universal xarakter daşıyır. Lakin Malaqas dilində "biz" əvəzliyini tərcümə edərkən böyük diqqət yetirmək lazımdır, çünki burada iki fərqli forma mövcuddur:
- Isika (İnklüziv "biz"): Bu əvəzlik həm danışanı, həm də dinləyicini əhatə edir. Yəni "mən, sən və digərləri" mənasını verir.
- Izahay (Eksklüziv "biz"): Bu əvəzlik danışan şəxsi və onun qrupunu əhatə edir, lakin qarşı tərəfi (dinləyicini) istisna edir. Yəni "biz (amma sən yox)" mənasındadır.
Yanlış əvəzlik seçimi mətndə tamamilə fərqli bir məna yarada bilər. Bu səbəbdən orijinal mətndəki dialoqların və müraciətlərin kimə yönəldiyini dəqiq analiz etmək həyati əhəmiyyət kəsb edir.
Məkan münasibətləri və İşarə Sistemləri
Malaqas dili obyektlərin məkandakı yerini göstərən işarə əvəzlikləri (deiksis) baxımından son dərəcə zəngindir. Azərbaycan dilində sadəcə "bu", "o", "bura", "ora" kimi anlayışlar kifayət etdiyi halda, Malaqas dilində işarə əvəzlikləri obyektin danışana olan məsafəsinə, onun gözlə görünən olub-olmamasına və təklik/cəmlik kateqoriyasına görə yeddi səviyyədə təsnif edilir. Tərcüməçi bədii və ya hüquqi mətni tərcümə edərkən təsvir edilən obyektin fiziki olaraq harada yerləşdiyini təsəvvür etməli və müvafiq işarə sözünü seçməlidir.
Mədəni Adaptasiya və "Fihavanana" Konsepti
Uğurlu tərcümə həm də mədəniyyətlərarası körpüdür. Azərbaycan və Madaqaskar mədəniyyətləri fərqli coğrafi və tarixi mühitlərdə formalaşmışdır. Madaqaskarın endemik təbiətinə aid anlayışlar, habelə yerli fəlsəfə və adətlər Azərbaycan mühiti üçün tamamilə yenidir. Məsələn, Malaqas cəmiyyətində icma həmrəyliyini, qarşılıqlı etimadı və qohumluq münasibətlərini ifadə edən "Fihavanana" anlayışı və əcdadların ruhuna ehtiramı göstərən "Razana" konsepti xüsusi məna yükünə malikdir. Bu növ milli-mədəni reallıqların (realilərin) tərcüməsində təsviri tərcümədən, kontekstual izahlardan və ya səhifəaltı qeydlərdən istifadə edilməsi qaçılmazdır.
Tərcüməçilər üçün Praktiki Məsləhətlər
Azərbaycan dilindən Malaqas dilinə keyfiyyətli tərcümə mətnləri hazırlamaq üçün aşağıdakı praktik addımları izləmək faydalıdır:
- Sözbəsöz tərcümədən çəkinin: Hər iki dilin qrammatik strukturları fərqli olduğundan, orijinal cümləni əvvəlcə məna vahidlərinə bölün, daha sonra Malaqas dilinin sintaktik qəliblərinə uyğun olaraq sıfırdan qurun.
- Körpü dillərdən istifadə edin: Azərbaycan və Malaqas dilləri arasında birbaşa lüğət bazası zəif olduğundan, ingilis və ya fransız dillərindən vasitəçi dil kimi istifadə edərək terminlərin dəqiqliyini yoxlayın.
- Mətnin hədəf kütləsini müəyyənləşdirin: İnklüziv və eksklüziv əvəzliklərdən düzgün istifadə etmək üçün mətnin kim tərəfindən və kimə ünvanlandığını aydınlaşdırın.
- Mədəni konteksti öyrənin: Malaqas dilindəki xüsusi mədəni terminlər və ifadələr qarşınıza çıxdıqda, hədəf oxucuya yad gəlməyəcək izahlı tərcümə metodlarına üstünlük verin.
Azərbaycan dilindən Malaqas dilinə tərcümə etmək təkcə iki fərqli dil qaydasını bilmək deyil, həm də iki tamamilə fərqli dünya görüşünü uzlaşdırmaq sənətidir. Bu linqvistik və mədəni fərqlilikləri dərindən dərk etmək, tərcüməçiyə həm dəqiq, həm də oxunaqlı mətnlər yaratmağa imkan verəcəkdir.