Լեզվաբանական համատեքստը և պատմամշակութային աղերսները
Հայերենից թուրքերեն թարգմանությունը ներկայացնում է բարդ, բազմաշերտ և չափազանց հետաքրքիր գործընթաց: Չնայած այն հանգամանքին, որ այս երկու լեզուները պատկանում են տարբեր լեզվաընտանիքների՝ հայերենը հնդեվրոպական, իսկ թուրքերենը՝ թյուրքական, դարավոր համակեցությունն ու մշակութային փոխազդեցությունները ստեղծել են բազմաթիվ ընդհանրություններ: Այս երևույթը լեզվաբանության մեջ հայտնի է որպես «լեզվական միություն» (Sprachbund), որտեղ աշխարհագրական հարևանության արդյունքում լեզուները ձեռք են բերում նմանատիպ կառուցվածքային հատկանիշներ:
Թարգմանչի համար առաջնային խնդիրն է հասկանալ ոչ միայն բառացի թարգմանության սկզբունքները, այլև այն խորքային պատմական կապերը, որոնք ազդել են երկու լեզուների մտածողության և արտահայտչամիջոցների վրա: Արևմտահայերենի և թուրքերենի փոխազդեցությունն պատմականորեն եղել է առավել ակնառու, սակայն արդի արևելահայերենից թուրքերեն թարգմանությունները նույնպես պահանջում են նուրբ լեզվաբանական զգացողություն և մշակութային կոդերի ճշգրիտ վերծանում: Ժամանակակից թարգմանիչը պետք է հաշվի առնի թիրախային լսարանի լեզվամտածողությունը՝ խուսափելով մեխանիկական փոխադրումներից:
Քերականական և կառուցվածքային մարտահրավերներ
Քերականական մակարդակում հայերենն ու թուրքերենն ունեն ինչպես զարմանալի նմանություններ, այնպես էլ սկզբունքային տարբերություններ, որոնց տիրապետումը որոշում է թարգմանության որակը: Ստորև ներկայացված են այն հիմնական քերականական խմբերը, որոնք պահանջում են հատուկ ուշադրություն:
1. Շարահյուսական կառուցվածք և բառերի դասավորություն
Երկու լեզուներում էլ հիմնական շարահյուսական կառույցը հետևում է «Ենթակա-Լրացում-Ստորոգյալ» (SOV) մոդելին: Սա մեծապես հեշտացնում է թարգմանությունը, քանի որ նախադասության կառուցման տրամաբանությունը հաճախ համընկնում է: Սակայն թուրքերենում այս կանոնն ավելի խիստ է կիրառվում, մինչդեռ հայերենում, շնորհիվ հոլովական ճկուն համակարգի, բառերի դասավորությունն ավելի ազատ է և կարող է փոխվել՝ կախված տրամաբանական շեշտադրումից: Թարգմանիչը պետք է կարողանա հայերեն նախադասության շեշտված բաղադրիչը ճիշտ տեղադրել թուրքերեն նախադասության մեջ՝ սովորաբար ստորոգյալից անմիջապես առաջ, քանի որ թուրքերենում տրամաբանական շեշտն ընկնում է բային նախորդող բառի վրա:
2. Կցականություն (Ագլյուտինացիա) և ձևաբանություն
Թուրքերենը դասական կցական լեզու է, որտեղ բառարմատին հաջորդաբար ավելանում են տարջեր քերականական իմաստներ կրող վերջածանցներ: Հայերենը, թեև հնդեվրոպական լեզու է, նույնպես ունի կցականության ուժեղ տարրեր, հատկապես հոլովման և խոնարհման համակարգերում: Օրինակ՝ հայերեն «տներումս» բառը թարգմանվում է թուրքերեն «evlerimde» (ev - տուն, -ler - հոգնակի, -im - իմ, -de - տեղական հոլով): Թարգմանչից պահանջվում է մաթեմատիկական ճշգրտությամբ վերլուծել հայերեն վերջավորությունների հաջորդականությունը և այն համապատասխանեցնել թուրքերենի վերջածանցների համակարգին՝ հետևելով ձայնավորների ներդաշնակության կանոններին:
3. Հոլովական համակարգի համադրում
Հայերենն ունի 7 հոլով, իսկ թուրքերենը՝ 6 հոլով: Չնայած քանակական նմանությանը, դրանց գործառույթները միշտ չէ, որ նույնական են:
- Հայցական հոլով. Թուրքերենում որոշյալ հայցականը (Belirtili nesne) ստանում է հատուկ վերջավորություն (-ı, -i, -u, -ü), մինչդեռ անորոշ հայցականը համընկնում է ուղղականին: Հայերենում նմանատիպ երևույթ կա իրանի և անձի դեպքում, ինչը պահանջում է ուշադիր զուգադրում:
- Գործիական հոլով. Թուրքերենում առանձին գործիական հոլով չկա. դրա դերը կատարում է «ile» կապը կամ դրա կրճատված տարբերակը (-la / -le): Օրինակ՝ «գրիչով» - «kalemle»:
- Բացառական հոլով. Հայերենի բացառականը (-ից) հիմնականում համապատասխանում է թուրքերենի Ablative հոլովին (-dan / -den / -tan / -ten):
4. Բայական համակարգ և ժամանակաձևեր
Բայական համակարգը թարգմանության ամենաբարդ ոլորտներից է: Թուրքերենում գոյություն ունի անուղղակի կամ հայտնողական անցյալ ժամանակաձևը (-miş-ով անցյալ), որն օգտագործվում է այն դեպքերում, երբ խոսողն ականատես չի եղել գործողությանը, այլ լսել է մեկ ուրիշից կամ ենթադրում է դա: Հայերենում այս իմաստն արտահայտվում է նկարագրական եղանակով (օրինակ՝ «եղել է», «ասում են, թե...») կամ վերլուծական կառույցներով: Ճիշտ ժամանակաձևի ընտրությունը թուրքերենում հաճախ կախված է նրանից, թե որքանով է թարգմանիչը հասկանում հայերեն բնագրի տեղեկատվության աղբյուրի վստահելիությունը:
Բառապաշարի և մշակութային տեղայնացման նրբությունները
Լեզուն մշակույթի հայելին է, և հայերենից թուրքերեն թարգմանելիս բառապաշարի ճիշտ ընտրությունը պահանջում է խորը պատմամշակութային գիտելիքներ:
Դարերի ընթացքում երկու լեզուներում էլ ձևավորվել է փոխառությունների հսկայական շերտ: Հատկապես կենցաղային, խոհանոցային, արհեստագործական և երաժշտական տերմիններում կան հարյուրավոր նույնարմատ բառեր: Սակայն ժամանակակից գրական լեզուներում տեղի է ունեցել լեզվական զտման գործընթաց. թուրքերենում 20-րդ դարում իրականացված լեզվական բարեփոխումները (Dil Devrimi) դուրս մղեցին արաբական և պարսկական բառերի զգալի մասը՝ դրանք փոխարինելով նորակազմ թյուրքական արմատներով: Հայերենում նույնպես կատարվել է օտարաբանությունների փոխարինում հայերեն համարժեքներով:
Այս համատեքստում թարգմանիչը պետք է խուսափի հնացած բառերի կամ ժարգոնային փոխառությունների անհարկի կիրառումից՝ պահպանելով թիրախ լեզվի ոճական մակարդակը: Օրինակ, եթե հայերեն տեքստում կիրառվում է «հարևան» բառը, թուրքերենում պետք է օգտագործել ժամանակակից «komşu» բառը, այլ ոչ թե ավելի հին կամ արաբախոս տարբերակներ, եթե դա չի պահանջվում տեքստի պատմական ոճավորման համար:
Դարձվածքների և ասացվածքների թարգմանության նրբությունները
Հայերենն ու թուրքերենը հարուստ են դարձվածքներով և պատկերավոր արտահայտություններով, որոնց մեծ մասն ունի ընդհանուր արմատներ կամ նմանատիպ փոխաբերական իմաստներ: Օրինակ՝ հայերեն «աչքդ լույս» արտահայտությունը թուրքերենում ունի իր ճշգրիտ համարժեքը՝ «gözün aydın»: Նմանապես՝ «ձեռք մեկնել» - «el uzatmak» (օգնել իմաստով), կամ «գլխիս վրա» - «başım üstüne»:
Այնուամենայնիվ, կան բազմաթիվ դեպքեր, երբ պատկերավոր համակարգը տարբերվում է: Օրինակ, երբ հայը ասում է «քիթը բարձր պահել» (ինքնահավան լինել), թուրքերենում կիրառվում է «burnu havada olmak» (քիթը օդում լինել) կամ «burnu büyümek»: Այս դեպքերում բառացի թարգմանությունը կարող է հասկանալի լինել, բայց ոչ բնական: Թարգմանչի խնդիրն է գտնել ոչ թե բառացի թարգմանությունը, այյ թիրախ լեզվում ընդունված համարժեք դարձվածքը, որը կփոխանցի նույն հուզական և իմաստային երանգը:
Գործնական խորհուրդներ թարգմանիչների համար
Հայերենից թուրքերեն թարգմանական աշխատանքների արդյունավետությունն ու ճշգրտությունը բարձրացնելու համար խորհուրդ է տրվում հետևել հետևյալ մասնագիտական կանոններին.
- Բնագրի ոճական վերլուծություն. Նախքան թարգմանությունը սկսելը, որոշեք տեքստի ոճական պատկանելությունը (գիտական, պաշտոնական, գեղարվեստական, հրապարակախոսական): Թուրքերենն ունի խիստ ձևակերպված պաշտոնական ոճ (resmi dil), որտեղ օգտագործվում են հատուկ կաղապարներ, որոնք էականորեն տարբերվում են հայերենի պաշտոնական ոճից:
- Ձայնավորների ներդաշնակության (Vowel Harmony) պահպանում. Թուրքերենում վերջածանցներ ավելացնելիս միշտ պետք է հետևել ձայնավորների համահնչյունության կանոնին: Սա մեխանիկական գործընթաց է, սակայն թարգմանչի կողմից անուշադրության մատնվելու դեպքում կարող է հանգեցնել կոպիտ ուղղագրական սխալների:
- Ենթատեքստի և դերանունների ճշգրտում. Թուրքերենում երրորդ դեմքի դերանունը («o») չունի սեռային տարբերակում (նշանակում է և՛ նա, և՛ այն): Հայերենից թարգմանելիս, որտեղ նույնպես սեռի քերականական կարգ չկա, երբեմն անհրաժեշտ է լինում թուրքերենում հստակեցնել ենթական՝ շփոթմունքից խուսափելու համար, հատկապես բարդ նախադասություններում:
- Ժամանակակից բառարանների և կորպուսների օգտագործում. Մշտապես օգտվեք Թուրքական լեզվաբանական ընկերության (Türk Dil Kurumu - TDK) պաշտոնական բառարանից՝ ստուգելու համար բառերի արդի կիրառությունն ու ուղղագրությունը:
Սխալների կանխարգելում և որակի վերահսկում
Հաճախ հանդիպող սխալներից է հայերենի «կրավորական» և «պատճառական» բայերի մեխանիկական փոխադրումը թուրքերեն: Թուրքերենն ունի բայական ածանցների շատ հարուստ համակարգ (օրինակ՝ edilgen, ettirgen), որոնց սխալ կիրառումը կարող է ամբողջությամբ փոխել նախադասության իմաստը: Որակի ապահովման լավագույն միջոցը պատրաստի թարգմանությունը թուրքերենը որպես մայրենի լեզու ունեցող մասնագետի (native speaker) կողմից սրբագրելն է:
Այսպիսով, հայերենից թուրքերեն հաջողված թարգմանությունը պահանջում է ոչ միայն երկու լեզուների քերականության կատարյալ տիրապետում, այլև լայնախոհություն, պատմական համատեքստի ըմբռնում և մշակութային զգացողություն: Միայն այս դեպքում է հնարավոր ստանալ տեքստ, որը թուրքալեզու ընթերցողի կողմից կընկալվի որպես բնական և հարազատ ստեղծագործություն: