Í vaxandi alþjóðavæðingu og með auknum viðskipta- og menningartengslum á milli Íslands og Indlands hefur þörfin fyrir hágæða þýðingar á milli íslensku og hindí farið vaxandi. Þótt bæði málin tilheyri hinni stóru indóevrópsku málaætt eru þau afar ólík innbyrðis. Íslenska er norðurgermanskt tungumál sem hefur varðveitt forna beygingaruppbyggingu, á meðan hindí er indóarískt tungumál með flókna orðaskipan og sérstakt ritkerfi. Þessi grein fjallar ítarlega um þær áskoranir sem þýðendur mæta og veitir hagnýt ráð til að tryggja nákvæmni og náttúrulegt flæði í þýðingum.
Málfræðilegur munur: Frá SVO til SOV
Einn stærsti munurinn á íslensku og hindí lýtur að orðaröð og setningagerð. Íslenska styðst almennt við SVO-orðaröð (frumlag - sögn - andlag), þótt hún sé nokkuð sveigjanleg vegna ríks beygingakerfis. Hindí notar aftur á móti SOV-orðaröð (frumlag - andlag - sögn). Fyrir þýðanda þýðir þetta að endurskipuleggja þarf setningar algjörlega til að þær hljómi náttúrulega á hindí.
Hér eru nokkur dæmi um málfræðilegar áskoranir:
- Sagnbeygingar og tíðir: Íslenskar sagnir beygjast í persónum, tölu, hætti og tíðum. Hindí hefur einnig flókið sagnakerfi þar sem sagnir beygjast ekki aðeins eftir persónu og tölu heldur einnig eftir kyni frumlagsins eða andlagsins, allt eftir því hvaða sagnbeygingarkerfi (t.d. germynd eða þolmynd) er notað.
- Forsetningar vs. eftirtengingar: Í íslensku stýra forsetningar falli (t.d. „á borðinu“, „til landsins“). Í hindí er notast við eftirtengingar (postpositions), sem koma á eftir nafnorðinu (t.d. „borðinu á“, „landi til“). Þetta krefst mikillar athygli við flutning á merkinu á milli mála.
- Fallbeyging: Íslenska hefur fjögur föll (nefnifall, þolfall, þágufall og eignarfall) sem breyta formi nafnorða og lýsingarorða. Hindí hefur einfaldara fallakerfi (aðalfall, aukafall og ávarpsfall), en notkun aukafallsins er nátengd eftirtengingum og krefst þess að nafnorðið breyti um form áður en eftirtengingin fylgir.
Ritkerfið Devanagari og áskoranir við umritun
Íslenska notar latneskt stafróf með séríslenskum bókstöfum (þ, ð, æ, ö) á meðan hindí er skrifað með Devanagari-ritkerfinu (देवनागरी). Þessi munur skapar sérstakar áskoranir þegar kemur að því að þýða eiginnöfn, staðheiti og tæknileg hugtök.
Þegar íslensk nöfn eru þýdd yfir á hindí verður þýðandinn oft að styðjast við hljóðritaða umritun (transliteration). Þar sem hljóðkerfi íslensku og hindí eru ólík getur verið erfitt að finna nákvæm samsvörun fyrir ákveðin hljóð. Til dæmis er íslenska hljóðið „þ“ ekki til í hindí á sama hátt og erfitt getur verið að tákna blæbrigði eins og aðblástur eða raddað lokhljóð rétt. Þýðendur verða að sýna mikla næmni til að tryggja að framburður nafna haldist sem næst upprunanum þegar þeir eru skrifaðir með hindí-táknum.
Kurteisisstig og félagslegur munur
Íslenskt samfélag er þekkt fyrir að vera mjög jafnréttissinnað og óformlegt. Á Íslandi er nánast alltaf notast við persónufornafnið „þú“ (þérun er nánast horfin úr málinu). Í hindí er félagslegt stigveldi og kurteisi hins vegar djúpt innbyggt í tungumálið.
Hindí býður upp á þrjú mismunandi stig fyrir persónufornafnið „þú“:
- Aap (आप): Notað til að sýna virðingu, gagnvart eldra fólki, yfirmönnum, ókunnugum eða í formlegum samskiptum.
- Tum (तुम): Notað á milli vina, jafningja eða í óformlegri aðstæðum.
- Tu (तू): Notað í mjög náregnum samböndum eða gagnvart börnum, en getur talist móðgandi ef það er notað rangt.
Þegar texti er þýddur úr íslensku yfir á hindí verður þýðandinn að greina samhengið vel til að ákveða hvaða kurteisisstig á við. Rangar ákvarðanir hér geta valdið misskilningi eða jafnvel móðgað lesandann.
Staðfæring og menningarleg hugtök
Íslensk náttúra, veðurfar og menning endurspeglast sterkt í tungumálinu. Hugtök eins og „gluggaveður“, „sólarkaffi“ eða „snjór“ (sem á sér fjölmörg mismunandi heiti á íslensku) eiga sér enga einfalda samsvörun á hindí, þar sem loftslag og menning á Indlandi er allt önnur. Á sama hátt eru mörg hugtök í hindí tengd fjölskyldutengslum (þar sem mismunandi orð eru notuð um föðurbróður og móðurbróður) eða trúarbrögðum sem getur verið snúið að útskýra á íslensku.
Góður þýðandi þarf því ekki aðeins að þýða orðin aur heldur einnig að staðfæra (localize) innihaldið. Þetta þýðir stundum að nota þarf útskýrandi þýðingar eða finna menningarlega jafngildishugtök sem indverskur lesandi skilur án þess að missa upprunalegu merkinguna.
Fimm hagnýt ráð fyrir þýðendur
- Skildu samhengið og markhópinn: Áður en þú byrjar skaltu greina hvort textinn krefst formlegs (Aap) eða óformlegs (Tum) máls á hindí.
- Varastu beina þýðingu: Vegna ólíkrar orðaraðar (SVO vs. SOV) mun bein orð-fyrir-orð þýðing leiða til óskiljanlegs texta. Endurbyggðu setningarnar frá grunni.
- Gefðu gaum að kyni nafnorða: Í hindí hafa öll nafnorð málfræðilegt kyn (karlkyn eða kvenkyn), og þetta hefur áhrif á lýsingarorð og sagnir. Gakktu úr skugga um að samræmi sé rétt.
- Notaðu áreiðanleg hjálpartæki: Styðst við viðurkenndar orðabækur og láttu innfæddan hindímælandi yfirfara lokatextann til að tryggja náttúrulegt flæði og málkennd.
- Hafðu menningarlega næmni að leiðarljósi: Ef hugtak er séríslenskt skaltu útskýra það stuttlega í stað þess að reyna að þvinga fram ónákvæma þýðingu.
Að lokum er þýðing á milli íslensku og hindí brú á milli tveggja heima. Með því að huga vel að málfræðilegum sérkennum, menningarlegum blæbrigðum og réttri staðfæringu er hægt að tryggja að boðskapurinn komist skýrt og áhrifaríkt til skila.