Азыркы ааламдашуу заманында тилдер аралык байланыш жана котормо иши эл аралык мамилелерди, маданий алмашууну жана экономикалык кызматташтыкты өнүктүрүүнүн негизги куралы болуп саналат. Түрк тилдеринин үй-бүлөсүнө кирген кыргыз тилинен индоевропа тилдер үй-бүлөсүнүн иран тобуна кирген перс (фарс) тилине которуу процесси өзүнүн лингвистикалык, структуралык жана маданий өзгөчөлүктөрү менен айырмаланат. Бул эки тил тең тарыхый жактан тыгыз байланышта болуп, бири-бирине, өзгөчө лексикалык деңгээлде зор таасир тийгизсе да, алардын грамматикалык курулушу жана сүйлөм түзүү принциптери бири-биринен олуттуу айырмаланат. Бул макалада кыргыз-перс котормосунун негизги нюанстары, кыйынчылыктары жана котормочулар үчүн практикалык кеңештер каралат.
Тилдердин типологиялык жана түзүлүш өзгөчөлүктөрү
Кыргыз тили — агглютинативдик тил. Бул тилде сөз жасоо жана сөз өзгөртүү негизги сөзгө мүчөлөрдүн ырааттуу түрдө жалганышы аркылуу ишке ашат. Ал эми перс тили флективдүү-аналитикалык тилдердин катарына кирет. Анда аналитикалык курулуш басымдуулук кылып, предлогдор, жардамчы сөздөр жана сүйлөмдөгү сөздөрдүн тартиби чоң мааниге ээ. Бул эки башка лингвистикалык система котормо процессинде өзгөчө кылдаттыкты талап кылат.
Эң кызыктуу жагдай — эки тилдин тең синтаксисинде сүйлөм мүчөлөрүнүн негизги тартиби бирдей, тагыраак айтканда, SOV (Subject-Object-Verb / Ээ-Айкындооч-Баяндооч) үлгүсүндө болот. Кыргыз тилинде да, перс тилинде да баяндооч (этиш) адатта сүйлөмдүн аягында келет. Бирок бул окшоштукка карабастан, сүйлөм ичиндеги аныктоочтук байланыштар жана татаал сүйлөмдөрдүн түзүлүшү таптакыр башкача логикага таянат.
Синтаксистик айырмачылыктар: Изафеттик байланыш жана аныктоочтор
Перс тилинин эң мүнөздүү өзгөчөлүктөрүнүн бири — изафет (Ezafe) курулушу болуп саналат. Бул байланыш негизги сөзгө аныктоочту же ээлик кылуучу сөздү кыска "-е" же "-ye" тыбышы аркылуу кошуу менен түзүлөт. Мисалы, перс тилинде "досумдун китеби" деген сөз айкашы "китеп-и дос-и мен" (ketāb-e dust-e man) деп айтылат. Бул жерде аныкталуучу сөз биринчи келип, андан кийин аныктооч турат.
Кыргыз тилинде болсо тескерисинче, аныктооч дайыма аныкталуучу сөздүн алдында келет жана таандык мүчөлөр менен иликтенме жөндөмөсүнүн жардамы аркылуу байланышат ("менин досумдун китеби"). Котормо учурунда бул синтаксистик айырмачылык котормочудан сөздөрдүн тартибин толугу менен өзгөртүүнү жана эки тилдин тең ички логикасын сактоону талап кылат. Эгер бул эске алынбаса, котормо жасалма жана түшүнүксүз болуп калат.
Морфологиялык кыйынчылыктар: Предлогдор жана жөндөмөлөр
Кыргыз тилинде жөндөмө мүчөлөрү (иликтенме, барыш, табыш, жатыш, чыгыш, куралдык) абдан чоң роль ойнойт. Алар сүйлөмдөгү сөздөрдүн байланышын камсыз кылат. Перс тилинде болсо классикалык маанидеги жөндөмө мүчөлөрү жокко эсе. Алардын кызматын ар кандай предлогдор (дар, бе, аз, ба, бар ж.б.) жана сүйлөмдөгү сөздөрдүн өз ара жайгашуу тартиби аткарат. Табыш жөндөмөсүнүн ролун гана белгилүү зат атоочтордон кийин келе турган "ра" (rā) бөлүкчөсү аткарышы мүмкүн.
Мисалы, кыргыз тилиндеги "тоого кетти" (барыш жөндөмөсү) деген сүйлөм перс тилине "бе кух рафт" (be kuh raft) деп которулып, "бе" предлогу багытты көрсөтөт. Котормочу кыргыз тилиндеги жөндөмө мүчөлөрүн перс тилинин предлогдоруна туура дал келтирүүдө адашпашы керек. Тескери багытта которгондо да, перс тилиндеги предлогдордун контексттик маанисин туура таап, кыргызча тиешелүү жөндөмө же жандоочторду тандап алуу зарыл.
Этиш системасы жана чактардын шайкештиги
Этиш категориясы да эки тилде олуттуу айырмачылыктарга ээ. Кыргыз тилинде этиштин татаал формалары, чактары жана өзгөчө мамиле (залог) формалары абдан бай. Жардамчы этиштер аркылуу кыймыл-аракеттин мүнөзүн берүү (мисалы, "жазып ийди", "окуп чыкты", "бара жатат") кыргыз тилине мүнөздүү.
Перс тилинде да татаал этиштер абдан көп кездешет (мисалы, "кардан" — кылуу, "шудан" — болуу этиштеринин жардамы менен жасалган этиштер). Бирок чактардын маанилик нюанстары жана алардын колдонулушу кыргыз тилинен айырмаланат. Перс тилинде өткөн чактын бир нече түрү бар (өнүккөн өткөн чак, натыйжалуу өткөн чак ж.б.), аларды кыргыз тилине которууда кыргызча тийиштүү өткөн чактын формасын же кошумча тактоочторду колдонуу керек болот. Сүйлөмдүн конъюнктиви (каалоо-тилек, шарттуу маанай) перс тилинде "союбъюнктив" (Subjunctive) деп аталган атайын этиштик форма аркылуу берилет, бул кыргыз тилиндеги "-са/-се" мүчөсүнө же "керек", "мүмкүн" деген сөздөр катышкан курулуштарга туура келет.
Лексикалык деңгээл: Жалпы мурас жана "жалган достор"
Кыргыз жана перс тилдери кылымдар бою маданий байланышта болгондуктан, кыргыз тилинде перс тилинен кирген сөздөрдүн катмары абдан калың. Билим, маданият, дин, тиричилик жана адабиятка тиешелүү жүздөгөн сөздөр перс тилинен кабыл алынган. Мисалы: "базар" (bāzār), "нан" (nān), "дос" (dust), "душман" (doshman), "күнөө" (gonāh), "пайда" (fāyede), "зыян" (ziyān) жана башка ушул сыяктуу сөздөр эки тилде тең колдонулат.
Бирах бул жерде котормочу үчүн кооптуу жагдай бар. Тил илиминде бул кубулушту "котормочунун жалган достору" деп аташат. Кээ бир сөздөр перс тилинен кыргыз тилине киргенде маанисин өзгөртүп жиберген же эки тилде ар башка маанилик нюанстарга ээ болуп калган. Мисалы, кыргыз тилиндеги айрым сөздөрдүн перс тилиндеги баштапкы же азыркы мааниси кыйла айырмаланышы мүмкүн. Ошондуктан, сырткы окшоштукка ишенип которуу олуттуу каталарга алып келет. Котормочу ар бир сөздүн контексттик маанисин сөздүк аркылуу тактап турушу шарт.
Маданий контекст жана идиомаларды локализациялоо
Тил — бул маданияттын күзгүсү. Кыргыз эли көчмөн турмушка, мал чарбачылыгына жана тоолуу жаратылышка байланышкан бай оозеки чыгармачылыкка ээ болсо, перс маданияты отурукташкан дыйканчылык, байыркы шаар маданияты жана классикалык поэзия менен мүнөздөлөт. Бул айырмачылыктар туруктуу сөз айкаштарында, макал-лакаптарда жана идиомаларда ачык көрүнөт.
Кыргыз тилиндеги идиомаларды перс тилине түзмө-түз которуу маанисиз болуп калат. Маселен, "ат токуу" же "колу-колуна тийбөө" сыяктуу фразеологизмдерди перс тилиндеги маанилик эквиваленттери менен алмаштыруу зарыл. Перс тилинде да абдан сылыктыкка негизделген "таароф" (Ta'arof) деп аталган маданий кубулуш бар. Бул күнүмдүк сүйлөшүүдө, сылыктык фразаларында жана расмий тилде өтө маанилүү орунду ээлейт. Кыргыз тилине которгондо бул сылыктык фразаларын кыргыз тилинин маданий нормаларына ылайыкташтырып, өтө жасалма угулгудай кылбай, орточо алтын ортолукту табуу керек.
Котормочулар үчүн практикалык кеңештер
- Синтаксистик кайра курууну өздөштүрүңүз: Эки тилде тең этиш сүйлөмдүн аягында келгени менен, сүйлөмдүн ичиндеги аныктоочтук байланыштардын тартиби ар башка. Ошондуктан, сүйлөмдү бөлүк-бөлүгү менен эмес, толук маанисине карап синтаксистик жактан толук өзгөртүп которуңуз.
- Предлогдор менен жөндөмөлөрдүн шайкештигин изилдеңиз: Кыргызча жөндөмө мүчөлөрүнүн перс тилиндеги предлогдук эквиваленттерин ар бир контекстке жараша тандаңыз.
- Лексикалык окшоштуктарга этият болуңуз: Эки тилде тең колдонулган араб-перс кирме сөздөрүнүн маанисин ар дайым текшериңиз. Сөздүн кыргызча мааниси персче азыркы маанисинен айырмаланышы мүмкүн.
- Маданий өзгөчөлүктөрдү эске алыңыз: Перс тилиндеги сылыктык формаларын (таароф) жана кыргыз тилиндеги маданий реалийлерди которууда түзмө-түз которуудан качыңыз, маанилик эквиваленттерди колдонуңуз.
- Заманбап сөздүктөрдү жана куралдарды колдонуңуз: Котормо процессинде контексттик сөздүктөр жана эки тилдүү корпустар терминдерди туура тандоого көмөктөшөт.
Кыргыз тилинен перс тилине которуу — бул жөн гана сөздөрдү алмаштыруу эмес, эки чоң маданияттын, тарыхын жана лингвистикалык системанын ортосунда көпүрө куруу болуп саналат. Котормочудан эки тилдин тең терең теориялык грамматикасын билүү менен бирге, алардын маданий өзгөчөлүктөрүн сезе билүү да талап кылынат. Жогоруда айтылган лингвистикалык нюанстарды эске алуу котормонун сапатын жогорулатууга жана эки элдин ортосундагы өз ара түшүнүшүүнү бекемдөөгө өбөлгө түзөт.