Mae cyfieithu testun o'r Gymraeg i'r Islandeg yn cynrychioli pont ieithyddol hynod ddiddorol ond cymhleth iawn. Er bod y ddwy iaith yn perthyn i'r teulu Indo-Ewropeaidd, maent yn dod o ganghennau gwahanol iawn: mae'r Gymraeg yn iaith Geltaidd Gynhenid, tra bod yr Islandeg yn iaith Germanaidd Gogleddol sydd wedi cadw strwythur morffolegol hynafol sy'n debyg iawn i'r Hen Norseg. Mae hyn yn golygu bod yn rhaid i gyfieithwyr lywio gwahaniaethau dwys mewn cystrawen, ffurfdroadau enwol, systemau cenedl, a hyd yn oed agweddau diwylliannol ar ddatblygiad geirfa. Nod y canllaw cynhwysfawr hwn yw dadansoddi'r heriau hyn a darparu strategaethau ymarferol ar gyfer sicrhau cyfieithiadau cywir ac naturiol o'r Gymraeg i'r Islandeg.
1. Strwythur Brawddegol a Chystrawen: VSO yn erbyn SVO
Un o'r gwahaniaethau amlycaf a mwyaf sylfaenol rhwng y Gymraeg a'r Islandeg yw trefn y geiriau mewn brawddeg ddatganiadol safonol. Mae'r Gymraeg yn dilyn y drefn Berf-Goddrych-Gwrthrych (VSO). Er enghraifft, yn y frawddeg "Darllenodd y bachgen y llyfr", y ferf "Darllenodd" sy'n dod gyntaf, ac yna'r goddrych ac yna'r gwrthrych.
Ar y llaw arall, mae'r Islandeg yn dilyn y drefn Goddrych-Berf-Gwrthrych (SVO) fel rheol gyffredinol, er enghraifft: "Strákurinn las bókina" (Y bachgen las y llyfr). Fodd bynnag, mae gan yr Islandeg system "V2" (Verb-Second), sy'n golygu bod yn rhaid i'r ferf fod yn yr ail safle yn y frawddeg hyd yn oed os caiff elfen arall ei rhoi ar y dechrau ar gyfer pwyslais. Er enghraifft, os yw'r frawddeg yn dechrau gydag adferf amser fel "Doe" (Í gær): "Doe las y bachgen y llyfr" -> "Í gær las strákurinn bókina". Rhaid i gyfieithwyr o'r Gymraeg fod yn hynod wyliadwrus wrth ad-drefnu'r cystrawennau hyn er mwyn osgoi brawddegau anhydrin neu anghywir yn yr Islandeg.
2. System yr Achosion yn yr Islandeg (Ffurfdroadau)
Mae'r Gymraeg fodern wedi colli ei system achosion enwol bron yn gyfan gwbl, gan ddibynnu yn lle hynny ar arddodiaid a threfn geiriau i ddangos perthynas syntactig. Fodd bynnag, mae'r Islandeg yn parhai i fod yn iaith hynod ffurfdroëdig gyda phedwar achos gramadegol i enwau, rhagenwau, ansoddeiriau a rhifolion:
- Nefnafall (Achos Enwol): Defnyddir ar gyfer goddrych y frawddeg neu gyplad.
- Þolfall (Achos Gwrthrychol/Gwrthrych Uniongyrchol): Defnyddir ar gyfer gwrthrych uniongyrchol ac ar ôl rhai arddodiaid sy'n dynodi symudiad.
- Þágufall (Achos Derbyniol/Dadiol): Defnyddir ar gyfer gwrthrych anuniongyrchol ac ar ôl arddodiaid sy'n dynodi lleoliad statig neu berthynas benodol.
- Eignarfall (Achos Genidol): Defnyddir i ddangos perthynas feddiannol neu feintiol.
Wrth cyfieithu o'r Gymraeg, lle y dylid mynegi perthynas fel "i'r dyn" neu "gan y ferch" trwy arddodiaid ("i", "gan"), yn yr Islandeg rhaid dewis yr arddodiad cyfatebol sydd wedyn yn rheoli achos penodol y gair dilynol. Er enghraifft, mae'r arddodiad Islandeg "með" (gyda) fel arser yn gofyn am yr achos derbyniol (þágufall) neu'r achos gwrthrychol (þolfall) yn dibynnu ar ystyr y weithred. Mae hyn yn gofyn am wybodaeth fanwl iawn o reolau llywodraethu achosion yn yr Islandeg.
3. Cenedl Ramadegol ac Anian yr Enwau
Yn y Gymraeg, rhennir enwau yn ddwy genhedl: gwrywaidd a benywaidd. Mae hyn yn effeithio ar dreigladau a chytundeb ansoddeiriau. Mewn cyferbyniad, mae gan yr Islandeg dair cenedl ramadegol: gwrywaidd (karlkyn), benywaidd (kvenkyn), a diryw (hvorugkyn).
Rhaid i gyfieithwyr gofio nad yw cenedl enw yn y Gymraeg yn golygu y bydd gan y gair cyfatebol yr un genhedl yn yr Islandeg. Er enghraifft, mae "pont" yn y Gymraeg yn fenywaidd ("y bont"), ac mae'r gair Islandeg am bont, "brú", hefyd yn fenywaidd. Fodd bynnag, mae "llyfr" yn wrywaidd yn y Gymraeg ("y llyfr"), ond yn yr Islandeg mae "bók" yn fenywaidd. Gall y diffyg cyfatebiaeth hwn greu dryswch wrth addasu cytundeb ansoddeiriau a rhagenwau, yn enwedig wrth ddelio ag enwau diryw yn yr Islandeg nad oes ganddynt gyfatebiaeth uniongyrchol yn system ddeuol y Gymraeg.
4. Treigladau Dechreuol yn erbyn Ffurfdroadau Mewnol
Mae'r Gymraeg yn adnabyddus am ei system o dreigladau dechreuol (treiglad meddal, trwynol, a llaes), lle mae cytsain gyntaf gair yn newid yn seiliedig ar y cyd-destun gramadegol (megis ar ôl rhai arddodiaid, ar ôl y fannod, neu wrth ddangos perthynas feddiannol). Nid oes gan yr Islandeg ddim byd tebyg i dreigladau dechreuol.
Yn hytrach, mae'r Islandeg yn defnyddio ffurfdroadau mewnol a therfyniadau cymhleth i fynegi'r un math o wybodaeth ramadegol. Mae hyn yn cynnwys newidiadau i lafariaid mewnol (a elwir yn U-hljóðvarp ac I-hljóðvarp). Wrth ddarllen y testun ffynhonnell yn y Gymraeg, rhaid i'r cyfieithydd allu adnabod y ffurf sylfaenol ar draws y treigladau cyn gallu chwilio am y cyfieithiad cyfatebol a chymhwyso'r rheolau ffurfdroi Islandeg cywir yn y testun terfynol.
5. Y Fannod Ddiffiniol a Strwythur Enwol
Nid oes gan y ddwy iaith fannod amhendant (megis "a" neu "an" yn y Saesneg). Fodd bynnag, mae eu defnydd o'r fannod ddiffiniol yn wahanol iawn:
- Y Gymraeg: Defnyddir y fannod "y", "yr", neu "-'r" o flaen yr enw (ee., "y tŷ", "yr afon").
- Yr Islandeg: Yn aml, nid yw'r fannod yn air ar wahân cyn yr enw. Yn lle hynny, mae'n cael ei hatodi fel ôl-ddodiad i ddiwedd yr enw (a elwir yn greinir). Er enghraifft, mae "hús" (tŷ) yn dod yn "húsið" (y tŷ), a "á" (afon) yn dod yn "áin" (yr afon).
Wrth gyfieithu enwau diffiniol, rhaid i'r cyfieithydd ymdrin â'r ôl-ddodiaid hyn yn gywir gan gofio bod y ffurf ar y fannod atodedig yn newid yn ôl cenedl, rhif, ac achos yr enw y mae'n ymdoddi ag ef.
6. Lleoleiddio, Neolegiau a Phurdeb Ieithyddol
Nodwedd ddiwylliannol ac ieithyddol eithriadol yn yr Islandeg yw "purdeb ieithyddol" (málhreinsun). Tra bod y Gymraeg wedi mabwysiadu nifer o eiriau benthyg o'r Saesneg dros y canrifoedd (er bod yna ymdrechion i greu termau Cymraeg brodorol), mae gan yr Islandeg bolisi llym iawn o wrthod geiriau benthyg o ieithoedd eraill. Yn hytrach, mae pwyllgorau iaith swyddogol yn yr Wlad yr Iâ yn creu geiriau newydd (neolegiau) yn seiliedig ar wreiddiau Hen Norseg er mwyn disgrifio cysyniadau modern (fel "tölva" am gyfrifiadur, sy'n cyfuno "tala" - rhif, a "völva" - gweledydd).
Wrth gyfieithu testunau technegol neu fodern o'r Gymraeg, lle y gallai geiriau fel "ffôn", "cyfrifiadur" neu "rhyngrwyd" fod yn gyffredin, rhaid i'r cyfieithydd fod yn hynod ofalus i ddefnyddio'r termau Islandeg swyddogol a phriodol yn hytrach na thrawslythrennu geiriau benthyg neu ddefnyddio termau Saesneg.
7. Awgrymiadau Ymarferol ar gyfer y Cyfieithydd
I sicrhau cyfieithiad o ansawdd uchel o'r Gymraeg i'r Islandeg, dilynwch yr awgrymiadau ymarferol hyn:
- Dadansoddwch y ferf-enw: Mae'r Gymraeg yn defnyddio berf-enwau (berfenwau) yn aml iawn gyda'r ferf "bod" i greu agweddau parhaus (ee., "Rwy'n darllen"). Wrth gyfieithu i'r Islandeg, penderfynwch a yw'r weithred yn gofyn am amser presennol syml neu a ddylid defnyddio adeiladwaith parhaus Islandeg (fel "vera að" + berfenw, ee., "Ég er að lesa").
- Tiriogaeth yr arddodiaid: Peidiwch byth â cyfieithu arddodiaid yn llythrennol. Mapia arddodiaid y ddwy iaith yn wahanol iawn, a rhaid i bob arddodiad Islandeg gael ei baru â'r achos enwol cywir ar gyfer yr enw dilynol.
- Defnyddiwch Eiriaduron Arbenigol: Defnyddiwch adnoddau fel Geiriadur Prifysgol Cymru ar gyfer deall manylion y testun ffynhonnell, a phyrth ieithyddol Islandeg fel "Málið.is" neu eiriadur sefydliad Árni Magnússon ar gyfer gwirio ffurfdroadau ac ystyron geiriau Islandeg.
- Cadwch y naws yn briodol: Mae gan yr Islandeg lefel uchel o gydraddoldeb cymdeithasol yn ei hiaith (nid oes ffurf ffurfiol ar gyfer "chi" mwyach mewn defnydd bob dydd, gan fod pawb yn defnyddio "þú" - ti). Fodd bynnag, mae'r iaith ysgrifenedig yn dal i allu bod yn hynod ffurfiol a chyfoethog ei strwythur.
Trwy feistroli'r gwahaniaethau cystrawennol a morffolegol hyn, gall cyfieithwyr greu pontydd ieithyddol cadarn a pharchu cyfoeth unigryw'r Gymraeg a'r Islandeg fel ei gilydd.