ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ဆက်သွယ်ရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ဖလှယ်မှုများ ပိုမိုကျယ်ပြန့်လာသည်နှင့်အမျှ ကွဲပြားခြားနားသော ဘာသာစကား မိစုဝင်များအကြား တိုက်ရိုက် ဘာသာပြန်ဆိုမှုသည် ပိုမိုအရေးကြီးလာသည်။ တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစု (Sino-Tibetan) ဝင် ဖြစ်သော မြန်မာဘာသာစကားနှင့် နိုင်ဂျာ-ကွန်ဂို ဘာသာစကားမိသားစု (Niger-Congo) ဝင် ဘန်တူ (Bantu) မျိုးနွယ်စုဝင်ဖြစ်သော ဆွာနာဘာသာစကား (Setswana) အကြား ဘာသာပြန်ဆိုခြင်းသည် အလွန်ထူးခြားပြီး စိန်ခေါ်မှုများပြည့်နှက်နေသည့် လုပ်ငန်းစဉ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဆွာနာဘာသာစကားသည် ဘော့ဆွာနာနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံတော်ဘာသာစကားဖြစ်ပြီး တောင်အာဖရိကနိုင်ငံတွင်လည်း တရားဝင်ဘာသာစကားတစ်ခုအဖြစ် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် အသုံးပြုလျက်ရှိသည်။ ဤဆောင်းပါးတွင် မြန်မာဘာသာစကားမှ ဆွာနာဘာသာစကားသို့ ဘာသာပြန်ဆိုရာ၌ သတိပြုရမည့် အခြေခံသဒ္ဒါကွဲပြားမှုများ၊ အသွင်သဏ္ဍာန်ပြောင်းလဲမှုများနှင့် လက်တွေ့အသုံးချနိုင်မည့် အကြံပြုချက်များကို အသေးစိတ် ရှင်းလင်းတင်ပြသွားမည် ဖြစ်သည်။
၁။ ဝါကျတည်ဆောက်ပုံ သတ်မှတ်ချက် ကွဲပြားခြင်း (Syntax differences: SOV vs. SVO)
မြန်မာဘာသာနှင့် ဆွာနာဘာသာတို့အကြား အခြေခံအကျဆုံး ကွဲပြားခြားနားချက်မှာ ဝါကျတည်ဆောက်ပုံစနစ် (Sentence Structure) ဖြစ်သည်။ မြန်မာဘာသာစကားသည် ကတ္တား-ကံ-ကြိယာ (Subject-Object-Verb: SOV) စနစ်ကို အသုံးပြုပြီး ကြိယာကို ဝါကျ၏ အဆုံးတွင်သာ အမြဲတမ်း နေရာချလေ့ရှိသည်။ ဥပမာအားဖြင့် "ကျောင်းသားသည် စာအုပ်ကို ဖတ်သည်" ဟူသော ဝါကျတွင် "ဖတ်သည်" ဟူသော ကြိယာသည် ဝါကျအဆုံးတွင် တည်ရှိသည်။
ဆန့်ကျင်ဘက်အနေဖြင့် ဆွာနာဘာသာစကားသည် ကတ္တား-ကြိယာ-ကံ (Subject-Verb-Object: SVO) စနစ်ကို အခြေခံသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ဆွာနာဘာသာစကားဖြင့် "Moithuti o bala buka" ဟု ရေးသားပြီး "Moithuti" (ကျောင်းသား)၊ "o bala" (ဖတ်သည်) နှင့် "buka" (စာအုပ်) ဟူ၍ အစဉ်လိုက် တည်ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် မြန်မာဘာသာမှ ဆွာနာဘာသာသို့ ဘာသာပြန်ဆိုရာတွင် ဝါကျတစ်ခုလုံး၏ တည်ဆောက်ပုံကို ပြောင်းပြန်လှန်ပြီး စနစ်တကျ ပြန်လည်ပြင်ဆင်ရန် လိုအပ်သည်။ ဤသို့ ပြန်လည်တည်ဆောက်ရာတွင် အဓိပ္ပာယ် အနက်ဖွင့်ဆိုမှုများ မလွဲချော်စေရန် ကြိယာနှင့် ကံ၏ ဆက်စပ်မှုကို သေချာစွာ စိစစ်ရမည် ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် နာမဝိသေသနများ၏ တည်နေရာသည်လည်း ကွဲပြားရာ မြန်မာဘာသာတွင် နာမ်၏ ရှေ့တွင် နာမဝိသေသန တည်ရှိသော်လည်း ဆွာနာဘာသာတွင် နာမ်၏ နောက်တွင်သာ ကပ်၍ လိုက်ပါရလေ့ရှိသည်။
၂။ ဆွာနာဘာသာစကား၏ နာမ်အုပ်စုစနစ် (Noun Class System) နှင့် သဘောတူညီမှုစနစ်
ဘန်တူဘာသာစကားများ၏ ထူးခြားချက်မှာ အလွန်ရှုပ်ထွေးပြီး စနစ်ကျသော နာမ်အုပ်စုခွဲခြားခြင်းစနစ် (Noun Class System) ရှိခြင်းဖြစ်သည်။ ဆွာနာဘာသာစကားတွင် နာမ်များကို ၎င်းတို့၏ ရှေ့ဆက်ပစ္စည်းများ (Prefixes) ပေါ်မူတည်၍ အုပ်စုပေါင်း ၁၈ စုခန့်အဖြစ် ခွဲခြားထားသည်။ ဤနာမ်အုပ်စုများသည် လူပုဂ္ဂိုလ်၊ တိရစ္ဆာန်၊ အပင်၊ ဒြပ်မဲ့သဘောတရား စသည်ဖြင့် ကွဲပြားကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် လူပုဂ္ဂိုလ်ပြ နာမ်များအတွက် ရှေ့ဆက် "Mo-" (အနည်းကိန်း) နှင့် "Ba-" (အများကိန်း) ကို သုံးပြီး (Motho = လူ၊ Batho = လူများ) ဟု ဖြစ်လာသည်။
ပိုမိုရှုပ်ထွေးသည်မှာ နာမ်တစ်ခု၏ အုပ်စုသတ်မှတ်ချက်သည် ၎င်းနှင့် ဆက်စပ်နေသော နာမဝိသေသနများ၊ နာမ်စားများနှင့် ဝါကျအတွင်းရှိ ကြိယာများကိုပါ သက်ဆိုင်ရာ ရှေ့ဆက်ပစ္စည်းများဖြင့် လိုက်ဖော်ပြရသည့် သဘောတူညီမှုစနစ် (Agreement/Concord) ရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ မြန်မာဘာသာစကားတွင်မူ နာမ်များကို ရေတွက်ရန်အတွက် ကောင်၊ ယောက်၊ ခု၊ စင်း စသည့် ပစ္စည်းစကားလုံးများ (Classifiers) ကိုသာ အသုံးပြုပြီး ဝါကျအတွင်းရှိ အခြားစကားလုံးများ ပြောင်းလဲခြင်း မရှိပေ။ ထို့ကြောင့် ဆွာနာဘာသာသို့ ပြန်ဆိုရာတွင် မူရင်းမြန်မာနာမ်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်နှင့် ကိုက်ညီမည့် ဆွာနာနာမ်အုပ်စုကို မှန်ကန်စွာရွေးချယ်ပြီး ဝါကျအတွင်းရှိ အခြားစကားလုံးများကိုပါ သဒ္ဒါနည်းကျ ပေါင်းစပ်ပေးရမည် ဖြစ်သည်။
၃။ ကြိယာပုံသဏ္ဍာန် ပြောင်းလဲခြင်းနှင့် ကာလပြစနစ်များ (Verb Conjugation and Tense Markers)
မြန်မာဘာသာစကားသည် ကာလ၊ အသွင်နှင့် စိတ်နေသဘောထားများကို ဖော်ပြရန်အတွက် ကြိယာ၏ နောက်တွင် နောက်ဆက်တွဲပစ္စည်းများ (ဥပမာ- ခဲ့၊ နေ၊ ပြီ၊ လိမ့်မည်) ကို ကပ်၍ အသုံးပြုသည်။ ကြိယာကိုယ်တိုင်၏ ပုံသဏ္ဍာန်သည် ပြောင်းလဲခြင်း မရှိပေ။ ဥပမာ "သွားခဲ့သည်"၊ "သွားနေသည်"၊ "သွားလိမ့်မည်" စသည်ဖြင့် ကြိယာ "သွား" မှာ ပြောင်းလဲမှု မရှိဘဲ နောက်ဆက်ပစ္စည်းများသာ ပြောင်းလဲသွားသည်။
သို့သော် ဆွာနာဘာသာစကားသည် အလွန်အမင်း စုစည်းကပ်တွယ်တတ်သော ဘာသာစကား (Agglutinating Language) ဖြစ်သည်။ ကြိယာများ၏ ရှေ့တွင် ကတ္တားဆိုင်ရာ သဘောတူညီချက်များ၊ အချိန်ကာလပြပစ္စည်းများ (Tense Markers) နှင့် အနုတ်လက္ခဏာပြပစ္စည်းများ (Negative Markers) ကို ရှေ့ဆက် (Prefix) သို့မဟုတ် ကြားညှပ် (Infix) အဖြစ် ပေါင်းစပ်အသုံးပြုသည်။ ၎င်းအပြင် ကြိယာ၏ နောက်ဆက်တွဲများကို ပြောင်းလဲခြင်းဖြင့် အပြုခံဝါကျ (Passive Voice)၊ အကျိုးပြုဝါကျ (Applied/Benefactive Form) နှင့် အပြန်အလှန်သက်ရောက်မှုများကို ဖော်ပြနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် မြန်မာဝါကျတစ်ကြောင်းတွင် ပါဝင်သော ကာလပြပစ္စည်းများနှင့် ကြိယာတွဲဖက်မှုများကို ဆွာနာဘာသာစကား၏ ရှုပ်ထွေးလှသော ကြိယာတွဲဖက်စနစ်အတွင်းသို့ မှန်ကန်စွာ ပေါင်းစပ်ကပ်တွယ်ပေးနိုင်ရန် ဘာသာပြန်သူ၏ သဒ္ဒါကျွမ်းကျင်မှုသည် အလွန်အရေးကြီးသည်။
၄။ ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အသုံးအနှုန်းများနှင့် အပြန်အလှန် လေးစားမှုစနစ် (Politeness and Honorifics)
မြန်မာယဉ်ကျေးမှုတွင် လူမှုရေးအဆင့်အတန်း၊ အသက်အရွယ်နှင့် ရင်းနှီးမှုအပေါ် မူတည်၍ သုံးနှုန်းသော လေးစားသမှုပြ စကားလုံးများ (Honorifics) နှင့် နာမ်စားများ (ဥပမာ- ဆရာ၊ ဒေါ်၊ ဦး, ရှင်၊ ခင်ဗျာ) အလွန်ကြွယ်ဝသည်။ ဤစကားလုံးများသည် လူမှုဆက်ဆံရေးကို ပြသရာတွင် အဓိကကျသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်သည်။
ဆွာနာယဉ်ကျေးမှုတွင်လည်း လူကြီးသူမများနှင့် စကားပြောဆိုရာတွင် အထူးလေးစားမှုပြသသော နာမ်စားများနှင့် ရှေ့ဆက်ပစ္စည်းများ (ဥပမာ- "Go-" သို့မဟုတ် အများကိန်းသုံး နာမ်စားများကို တစ်ဦးတည်းအတွက် လေးစားသမှုဖြင့် သုံးခြင်း) ရှိသည်။ ထို့အပြင် နှုတ်ခွန်းဆက်သရာတွင်လည်း "Dumela rra" (မင်္ဂလာပါ ခင်ဗျာ/ဦးလေး) သို့မဟုတ် "Dumela mma" (မင်္ဂလာပါ ရှင်/ဒေါ်ဒေါ်) စသည့် ጾတာနှင့် အရွယ်အစားလိုက်၍ လေးစားမှုကို သေချာစွာ ဖော်ပြလေ့ရှိသည်။ မြန်မာဘာသာမှ ဆွာနာဘာသာသို့ ပြန်ဆိုရာတွင် ဤယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ နူးညံ့သိမ်မွေ့မှုများကို တိုက်ရိုက်ဘာသာပြန်ရုံမျှဖြင့် မလုံလောက်ဘဲ ဆွာနာလူ့အဖွဲ့အစည်း၏ လေးစားမှုပြသသည့် ယဉ်ကျေးမှုစနစ်နှင့်အညီ ဆီလျော်အောင် ဒေသန္တရပြု (Localize) ပေးရန် လိုအပ်သည်။
၅။ အသံထွက်နှင့် အက္ခရာဖလှယ်ခြင်းဆိုင်ရာ စိန်ခေါ်မှုများ (Phonetics and Transliteration Challenges)
မြန်မာဘာသာစကားသည် အသံသုံးဆင့် (နိမ့်၊ တက်၊ သက်) ရှိသော အသံထွက်စနစ် (Tonal Language) ဖြစ်ပြီး မြန်မာအက္ခရာဖြင့် ရေးသားသည်။ ဆွာနာဘာသာစကားသည်လည်း အသံအနိမ့်အမြင့် ကွဲပြားမှုရှိသော ဘာသာစကား ဖြစ်သော်လည်း ရေးသားရာတွင်မူ လာတင်အက္ခရာ (Latin Alphabet) ကို အသုံးပြုသည်။ ဆွာနာဘာသာစကားတွင် မြန်မာဘာသာစကား၌ မရှိသော ဗျည်းတွဲသံများ (ဥပမာ- "kg", "tsh", "tl") နှင့် အာခေါင်သံ၊ သွားရိုက်သံများ ပါဝင်သည်။
ထို့ကြောင့် တစ်ဦးချင်းစီ၏ အမည်များ၊ မြို့ရွာဒေသအမည်များနှင့် အခြားသတ်မှတ်နာမ်များ (Proper Nouns) ကို ဘာသာပြန်ဆိုရာတွင် အသံဖလှယ်ခြင်း (Transliteration) စိန်ခေါ်မှုကို ကြုံတွေ့ရသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ဆွာနာအမည် "Seretse" ကို မြန်မာဘာသာဖြင့် "ဆီရက်ဆီ" ဟု ရေးသားရာတွင်လည်းကောင်း၊ မြန်မာအမည် "အောင်ကျော်" ကို ဆွာနာအက္ခရာဖြင့် "Aung Kyaw" သို့မဟုတ် အသံထွက်အတိုင်း "Aung Jo" ဟု အနီးစပ်ဆုံး ဖလှယ်ရေးသားရာတွင်လည်းကောင်း မူရင်းအသံထွက် မပျက်ယွင်းစေရန်အတွက် အထူးဂရုပြုရမည် ဖြစ်သည်။ ဤနေရာတွင် ဘာသာစကားနှစ်ခုလုံး၏ ဗျည်း၊ သရ ပေါင်းစပ်ပုံများကို စနစ်တကျ လေ့လာထားရန် လိုအပ်သည်။
၆။ ပထဝီဝင်နှင့် ပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ တင်စားချက်များ (Metaphors and Environmental Nuances)
မြန်မာနိုင်ငံသည် မုတ်သုံရာသီဥတုရှိပြီး မြစ်ချောင်းများ ပေါများကာ စိုက်ပျိုးရေးကို အခြေခံသော နိုင်ငံဖြစ်သဖြင့် မြန်မာ့ဆိုရိုးစကားများနှင့် တင်စားချက်များသည် ရေ၊ စပါးနှင့် ဆန်တို့အပေါ်တွင် အများဆုံး အခြေခံထားသည်။ ဆန့်ကျင်ဘက်အနေဖြင့် ဆွာနာလူမျိုးများ နေထိုင်ရာ တောင်ဘက်အာဖရိကဒေသသည် ခြောက်သွေ့သော ကာလဟာရီ သဲကန္တာရနှင့် နီးကပ်ပြီး မိုးခေါင်ရေရှားမှုနှင့် ရင်ဆိုင်ရလေ့ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ဆွာနာယဉ်ကျေးမှုတွင် "မိုး" (Pula) သည် ကောင်းချီးမင်္ဂလာ၊ ငွေကြေး သို့မဟုတ် အလွန်တန်ဖိုးရှိသော အရာအဖြစ် တင်စားလေ့ရှိပြီး နိုင်ငံတော်ငွေကြေးယူနစ်ကိုပင် "Pula" ဟု အမည်ပေးထားသည်။
မြန်မာဘာသာစကားရှိ ရေနှင့် ပတ်သက်သော တင်စားချက်များ (ဥပမာ- "ရေလိုက်ငါးလိုက်"၊ "ရေစုန်မျှော") ကို ဆွာနာဘာသာသို့ ပြန်ဆိုရာတွင် ၎င်းတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုနောက်ခံနှင့် ပထဝီဝင်အနေအထားအရ အဓိပ္ပာယ်ချင်း ကိုက်ညီမည့် တင်စားချက်များ (သို့မဟုတ်) တိရစ္ဆာန်များနှင့် မိုးလေဝသအပေါ် အခြေခံသည့် ဆိုရိုးစကားများဖြင့် အစားထိုး ပြန်ဆိုခြင်းက ပိုမိုထိရောက်ပြီး သဘာဝကျသော ဘာသာပြန်မှုကို ရရှိစေမည် ဖြစ်သည်။
၇။ လက်တွေ့ ဘာသာပြန်ဆိုသူများအတွက် အသုံးချနည်းဗျူဟာများနှင့် အကြံပြုချက်များ
- တိုက်ရိုက်ပြန်ဆိုခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ပါ- စကားလုံးချင်း တိုက်ရိုက်ပြန်ဆိုခြင်း (Literal Translation) သည် ဝါကျတည်ဆောက်ပုံ လုံးဝကွဲပြားခြားနားမှုကြောင့် သဘာဝမကျသော သို့မဟုတ် နားလည်ရခက်သော ဆွာနာဝါကျများကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် အဓိပ္ပာယ်ကိုသာ ဦးစားပေးပြန်ဆိုရမည်။
- နာမ်အုပ်စု သဘောတူညီမှုကို ဂရုစိုက်ပါ- ဆွာနာဘာသာစကားသို့ ပြန်ဆိုပြီးနောက် ဝါကျအတွင်းရှိ နာမ်နှင့် ကြိယာ၊ နာမဝိသေသနများအကြား ကိန်း (Singular/Plural) နှင့် နာမ်အုပ်စု ညီညွတ်မှုရှိမရှိကို အမြဲတစေ ပြန်လည်စစ်ဆေးပါ။
- ဆိုရိုးစကားများနှင့် တင်စားချက်များကို သတိပြုပါ- မြန်မာဘာသာစကားရှိ ဥပမာပေး တင်စားချက်များ (Idioms) ကို ဆွာနာဘာသာစကားရှိ အနီးစပ်ဆုံး တူညီသော ဆိုရိုးစကားများ သို့မဟုတ် ရိုးရှင်းသော အနက်အဓိပ္ပာယ်များဖြင့် အစားထိုး ပြန်ဆိုပါ။
- နည်းပညာသုံး ကိရိယာများနှင့် ကိုးကားချက်များကို အသုံးချပါ- မြန်မာ-ဆွာနာ တိုက်ရိုက်အဘိဓာန်များ ရှားပါးသဖြင့် အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားကို ကြားခံ (Pivot Language) အဖြစ် အသုံးပြုပြီး ဘာသာပြန်ဆိုမှုကို ပိုမိုတိကျစေရန် စိစစ်ညှိနှိုင်းဆောင်ရွက်ပါ။
မြန်မာဘာသာစကားမှ ဆွာနာဘာသာစကားသို့ ဘာသာပြန်ဆိုခြင်းသည် ကွဲပြားခြားနားသော ကမ္ဘာနှစ်ခုကို ချိတ်ဆက်ပေးခြင်း ဖြစ်သည်။ ဘာသာစကားနှစ်ခုလုံး၏ သဒ္ဒါတည်ဆောက်ပုံ၊ အသွင်သဏ္ဍာန်ပြောင်းလဲမှုများနှင့် ယဉ်ကျေးမှုနောက်ခံများကို စနစ်တကျ နားလည်သဘောပေါက်ခြင်းဖြင့်သာ တိကျပြီး သဘာဝကျသော၊ ဖတ်ရှုသူများ လွယ်ကူစွာ နားလည်နိုင်သော အရည်အသွေးမြင့် ဘာသာပြန်ဆိုမှုများကို ဖန်တီးနိုင်မည် ဖြစ်သည်။