Häzirki wagtda dünýä medeniýetleriniň we ykdysadyýetleriniň biri-biri bilen ysnyşykly gatnaşyk etmegi netijesinde, seýrek we dürli dil maşgalalaryna degişli dilleriň arasyndaky terjime hyzmatlaryna bolan isleg barha artýar. Şeýle ugurlaryň biri hem türki diller maşgalasyna degişli bolan türkmen dili bilen german diller toparyna degişli bolan afrikaans dili arasyndaky terjimedir. Bu iki diliň grammatik gurluşy, sintaksisi we medeni konteksti örän tapawutlydyr. Şonuň üçin hem türkmen dilinden afrikaans diline terjime etmek diňe bir sözleri çalşyrmak däl, eýsem uly ylmy we amaly taýýarlygy talap edýän çetyn işdir.
Iki Diliň Tipologiki Gurluşy we Esasy Tapawutlary
Türkmen dili agglyutinatiw (goşulma kabul ediji) dil bolup, onda söz ýasalyşy we söz üýtgedilişi kökleriň yzyna yzygiderli goşulýan goşulmalar arkaly amala aşyrylýar. Afrikaans dili bolsa analitik dil bolup, grammatik gatnaşyklar köplenç kömekçi sözler, predloglar we sözleriň sözlemdäki tertibi arkaly aňladylýar. Bu esasy tapawut terjimeçiden sözlemi bütinleý üýtgedip gurnamagy talap edýär.
- Türkmen dili: Agglyutinatiw gurluş. Meselem, "öýlerimizde" sözi "öý" (kök), "-ler" (köplük sany), "-imiz" (degişlilik goşulmasy) we "-de" (wagt-orun ýönelişi) ýaly böleklerden ybaratdyr.
- Afrikaans dili: Analitik gurluş. Ýokardaky düşündiriş afrikaans dilinde "in ons huise" (biziň öýlerimizde) görnüşinde aňladylýar we bu ýerde her bir grammatik kategoriýa aýratyn sözler arkaly görkezilýär.
Sintaksis we Söz Tertibi: SOV we SVO Tapawutlary
Terjime wagtynda iň uly kynçylyklaryň biri hem sözlem gurluşydyr. Türkmen dilinde adaty söz tertibi Subýekt (Eýe) - Obyekt (Doldurjy) - Işlik (Verb) ýagny SOV hasaplanýar. Afrikaans dilinde bolsa söz tertibi has çylşyrymly bolup, ol esasan Subýekt (Eýe) - Işlik (Verb) - Obyekt (Doldurjy) (SVO) gurluşyna eýerýär, ýöne goşma sözlemlerde we kömekçi işlikler ulanylanda işlik sözlemiň ahyryna geçip bilýär (V2 ýörelgesi).
Meselem, türkmençe "Men kitaby okadym" diýen sözlemde işlik ahyryndadyr. Afrikaans dilinde bolsa ol "Ek het die boek gelees" (sözme-söz: "Men bar kitaby okap") görnüşinde bolar, bu ýerde kömekçi işlik "het" ikinji ýerde, esasy işlik "gelees" bolsa sözlemiň ahyrynda durýar. Terjimeçi sözlemiň many aýratynlygyny ýitirmezden, bu gurluşy dogry guramagy başarmalydyr.
Grammatik Kategoriýalaryň we Düşümleriň Terjimesi
Türkmen dilinde 6 sany düşüm bar bolup, olar sözüň yzyna goşulýan goşulmalar arkaly aňladylýar. Afrikaans dilinde bolsa düşüm goşulmalary ýok diýerlikdir. Ähli gatnaşyklar predloglar (preposisiyalar) arkaly amala aşyrylýar. Bu ýerde terjimeçiniň üns bermeli esasy ugurlary şulardyr:
- Gönümel we gytaklaýyn predloglar: Türkmen dilindäki "-dan/-den" (çykyş düşümi) goşulmasy afrikaans dilinde köplenç "vanaf" ýa-da "van" predloglary bilen terjime edilýär.
- Ýöneliş we wagt: Türkmençe "-a/-e" (ýöneliş düşümi) afrikaans dilinde "na" ýa-da "toe" predlogy arkaly aňladylýar.
- Eýelik gatnaşygy: Türkmen dilindäki eýelik goşulmalary afrikaans dilinde "van" predlogy ýa-da degişli at çalşyrmalary (my, jou, sy, haar, ons, julle, hul) arkaly aňladylýar.
Işlik Aýratynlyklary we Zamanlar
Afrikaans dili özüň çeýeligi we işlik gurluşynyň ýönekeýligi bilen tapawutlanýar. Bu dilde işlikleriň şahsa we sana görä üýtgemegi (konýugasiýasy) ýokdur. Türkmen dilinde bolsa işlikler şahsa, sana, zamana we derejelere görä örän çylşyrymly görnüşde üýtgeýär. Afrikaans dilinde geçmiş zamany aňlatmak üçün köplenç "ge-" prefiksi we "het" kömekçi işligi ulanylýar. Geljek zaman bolsa "sal" kömekçi işligi arkaly görkezilýär.
Terjimeçi türkmen dilindäki köp sanly modal işlikleriň, henekleriň we ýagdaýlaryň afrikaans dilindäki modal işlikler (soos kan, moet, wil, mag, sal) arkaly neneňsi takyk aňladylmalydygyny bilmelidir. Sözüň inçe many öwüşginlerini ýitirmezlik üçün kontekste örän uly ýylylyk we üns berilmelidir.
Medeni we Idiomatik Terjime Nuanslary
Dilleriň medeni geçmişi hem terjimede möhüm orun tutýar. Türkmen dili köp asyrlyk göçme durmuş, yslam medeniýeti we Gündogar edebiýaty bilen baýlaşan bolsa, afrikaans dili XVII asyrda Günbatar Ýewropadan Günorta Afrika göçüp baran gollandlaryň dilinden gözbaş alyp, ýerli afrika dilleriniň (koýsan, bantu) hem-dä malaziýa dilleriniň täsirini siňdirendir. Şonuň üçün medeni düşünjeleri we idiomalary sözme-söz terjime etmek uly ýalňyşlyklara getirer.
Meselem, türkmen dilindäki "göz degmek" ýa-da "aşgazanyna od çökmek" ýaly frazeologizmleri afrikaans diline terjime edilende, olaryň afrikaans dilindäki ekwiwalentlerini tapmak ýa-da düşündirişli terjime usulyndan peýdalanmak zerurdyr. Afrikaans dilindäki idiomalary hem şeýle usul bilen türkmençeleşdirmeli bolýar.
Terjimeçiler üçin Netijeli Maslahatlar we Usullar
Türkmen dilinden afrikaans diline professional derejede terjime etmek we bu ugurda ýokary netijeleri gazanmak üçin aşakdaky maslahatlara eýermek maslahat berilýär:
- Kontekstual Terjime Usuly: Sözleri aýratynlykda däl-de, olaryň duran sözlemindäki we abzasyndaky manysyny göz öňünde tutup terjime ediň.
- Zaman we Şahs utgaşmasy: Afrikaans dilinde işlikleriň üýtgemeýändigini göz öňünde tutup, sözlemdäki subýektiň (baş agzanyň) kimdigini anyk görkeziň, sebäbi işligiň özi şahsy aňlatmaýar.
- Kompýuter Terjime Gurallaryny (CAT) ulanmak: Häzirki zaman terjime gurallary we ýat binýatlary seýrek dil jübütleri bilen işlenilende wagt tygşytlamaga kömek edýär. Emma awtomatik terjimäniň netijelerini hemişe ymykly redaktirläň.
- Sözlükler bilen işlemek: Göni türkmençe-afrikaansça sözlükler örän az bolandygy sebäpli, terjime işinde köplenç iňlis ýa-da rus dilleri aralyk dil hökmünde ulanylýar. Bu ýagdaýda goşa terjime ýalňyşlyklaryndan gaça durmak üçin terminleriň manysyny iki gezek barlamaly.
Netijede, türkmen dilinden afrikaans diline terjime etmek hünärmenden diňe bir iki diliň leksikasyny bilmegi däl, eýsem olaryň sintaktik, grammatik we medeni aýratynlyklaryny çuňňur aňlamagy talap edýär. Şeýle çeýe we professional çemeleşme terjime edilýän tekstiň asyl nusga laýyk we düşnükli bolmagyny üpjün eder.