Ka Pilina Kūpuna o nā ʻŌlelo ʻElua: Ka ʻOhana ʻAukulonekia
He mea kupaianaha ka unuhi ʻana ma waena o ka ʻōlelo Hawaiʻi a me ka ʻōlelo ʻInidonesia (Bahasa Indonesia). ʻOiai he mau tausani mile ke kaʻawale ʻana o ke Keʻena Nui o Polenekia mai ka pae ʻāina nui ʻo ʻInidonesia, pili loa kēia mau ʻōlelo ʻelua ma o ko lākou kumu kumu like mai ka wā kahiko. No loko mai lāua ʻelua o ka ʻohana nui hoʻokahi i kapa ʻia ʻo ka ʻohana ʻōlelo ʻAukulonekia (Austronesian language family). No laila, ʻaʻole like ka unuhi ʻana ma waena o kēia mau ʻōlelo me ke kūkulu ʻana i kekahi alahaka ma waena o ʻelua ao ʻokoʻa loa, akā he ʻano hui hou ʻana kēia o ʻelua lālā o ka ʻohana hoʻokahi i ulu kaʻawale i ka holo ʻana o nā kenekulia he nui.
Ma muli o kēia pilina mōʻaukala, loaʻa i ka mea unuhi kekahi mau pōmaikaʻi kūikawā. Aia kekahi mau huaʻōlelo i like loa ka puana ʻana a me ka manaʻo maoli. Ke ʻike ka mea unuhi i kēia mau pilina kumu, hiki iā ia ke hoʻomaopopo hohonu i ka manaʻo o ka kikokikona kumu a me ke ʻano o ka lawe ʻana i ia manaʻo me ka mālama ʻana i ka ʻuhane o ka ʻōlelo. Ma kēia ʻatikala, e nānā kākou i nā ʻanuʻu koʻikoʻi, nā pilikia piliolelo, a me nā meheu moʻomeheu e pono ai kēlā me kēia mea unuhi e nānā ai no ka hana ʻana i kahi unuhi pono a pololei.
Nā Huaʻōlelo Like (Cognates) a me ka Hulihua ʻana
ʻO kekahi o nā mea hoihoi loa i ka unuhi ʻana mai ka ʻōlelo Hawaiʻi a i ka ʻōlelo ʻInidonesia, ʻo ia ka ʻike ʻana i nā huaʻōlelo pili mai ka wā kahiko loa mai. Ua kapa ʻia kēia mau huaʻōlelo pili he mau "cognate." E nānā kākou i kekahi mau laʻana kumu e hōʻike ana i kēia pilina kūpuna:
- Maka (Hawaiʻi) a me Mata (ʻInidonesia): He like loa ka manaʻo kumu, ʻo ia hoʻi ka mea e ʻike ai ke kanaka, a me ka manaʻo metaphorical kekahi no ke poʻo a i ʻole ke kikowaena o kekahi mea.
- Lima (Hawaiʻi) a me Lima (ʻInidonesia): Ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, ʻo ka "lima" ka lālā o ke kino, a ʻo ia hoʻi ka helu ʻelima. Ma ka ʻōlelo ʻInidonesia, ʻo ka "lima" ka helu ʻelima wale nō (a ʻo ka lima o ke kino ʻo ia ʻo "tangan"). Pili pū kēia i ka hoʻohana ʻana i nā manamana lima no ka helu ʻana.
- Iʻa (Hawaiʻi) a me Ikan (ʻInidonesia): Ma muli o nā loli kani i ka holo ʻana o ka manawa, ua liso ke kani "k" a me "n" o ka ʻōlelo ʻAukulonekia kahiko he ʻokina a nalowale ke kani hope ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, akā paʻa mau ka pilina o ka iʻa me ke ikan.
- Ua (Hawaiʻi) a me Hujan (ʻInidonesia): ʻO ka wai e hāʻule ana mai ka lani mai. Hiki ke ʻike ʻia ka meheu o ke kani "u" a me "a" ma ke ʻano he kumu like ma waena o lāua ʻelua.
No ka mea unuhi, he kōkua nui kēia mau pilina e hoʻomaopopo ai i ka manaʻo kumu o kekahi māhele kikokikona, akā naʻe, he pakui wale nō kēia. ʻAʻole hiki ke hilinaʻi wale ma luna o kēia mau huaʻōlelo like, no ka mea, ua loli ke ʻano o ka hoʻohana ʻana a me ke ʻano o ka nohona o nā lāhui ʻelua i ka holo ʻana o nā au o ka mōʻaukala.
Nā ʻInoʻino a me nā ʻInoʻino ʻole o ke Analula (Syntax a me ka Piliolelo)
ʻOiai aia he pilina kahiko ma waena o nā ʻōlelo ʻelua, ʻokoʻa loa ka hoʻonohonoho ʻana o nā huaʻōlelo ma ka hopunaʻōlelo. Ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, hoʻohana pinepine ʻia ke analula VSO (Painu - Piko - ʻAwe), kahi e hele mua ai ka hana (painu), a laila ka mea nāna ka hana (piko), a ma hope ka mea e hana ʻia nei a i ʻole nā ʻike ʻē aʻe. No ka laʻana:
"Ua ʻai ke keiki i ka iʻa." (Hana: ʻai, Piko: ke keiki, ʻAwe: i ka iʻa).
Ma ka ʻōlelo ʻInidonesia, ʻo ka hoʻonohonoho maʻamau ʻo ia ka SVO (Subject - Verb - Object), e like me ka ʻōlelo Pelekania. No laila, ʻo ka hopunaʻōlelo ma luna, e unuhi ʻia penei:
"Anak itu memakan ikan." (Subject: Anak itu, Verb: memakan, Object: ikan).
Eia kekahi mau mea koʻikoʻi e nānā ai ka mea unuhi:
- Nā Kaʻina Hukihuki: Pono e wāwahi mua i ka hopunaʻōlelo Hawaiʻi i hiki ke ʻike pono ʻia ke piko, ka painu, a me nā kāhulu, a laila e kūkulu hou ia hopunaʻōlelo ma ke ʻano kūpono o ka ʻōlelo ʻInidonesia me ka nalowale ʻole o ka manaʻo kumu.
- Nā Paniinoa (Pronouns): Loaʻa i ka ʻōlelo Hawaiʻi nā paniinoa kikoʻī loa me ka hoʻokaʻawale ʻana ma waena o ke kāhulu inclusive a me ke kāhulu exclusive (kākou vs. mākou, kāua vs. māua). Ma ka ʻōlelo ʻInidonesia, aia nō kēia ʻano hoʻokaʻawale (kita no ka inclusive, kami no ka exclusive), no laila he mea maʻalahi ia ma kēia ʻaoʻao ma mua o ka unuhi ʻana i nā ʻōlelo ʻē aʻe e like me ka ʻōlelo Pelekania a i ʻole ka ʻōlelo Palani. Eia naʻe, pono ka akahele i ka koho ʻana i ka paniinoa kūpono e like me ka pilina o ka poʻe e kamaʻilio nei.
- Nā Hōʻailona Manawa (Tense Markers): ʻAʻole hoʻololi ka ʻōlelo Hawaiʻi a me ka ʻōlelo ʻInidonesia i nā hana (verbs) e hōʻike i ka manawa (conjugation). Hoʻohana lāua ʻelua i nā hōʻailona kūikawā (e like me "ua", "e... ana", "ke... nei" ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, a me "sudah", "sedang", "akan" ma ka ʻōlelo ʻInidonesia). He wahi like koʻikoʻi kēia e kōkua ana i ka mea unuhi e hoʻomaopopo i ka manawa o ka hana me ka maʻalahi a me ka wikiwiki.
Ka Lawe ʻana i ke Kaona a me ka Moʻomeheu
ʻO ka paʻakikī nui loa o kēlā me kēia unuhi ʻana, ʻo ia ka mālama ʻana i nā manaʻo hohonu ʻaʻole i hōʻike pololei ʻia ma ke ʻano huaʻōlelo wale nō, akā ma o ka moʻomeheu a me ka pōʻaiapili. Ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, kapa ʻia kēia ʻo ke "kaona" — he manaʻo hūnā ʻia a i ʻole he manaʻo pālua e hoʻonani ana i ka haʻiʻōlelo a i ʻole ka haku mele ʻana. Aia kekahi manaʻo like ma ka ʻōlelo ʻInidonesia i kapa ʻia ʻo "makna tersirat" a i ʻole "ka kikoʻī moʻomeheu" e pili ana i nā loina o kēlā me kēia wahi ma ka pae ʻāina.
E nānā kākou i ka huaʻōlelo kaulana ʻo Aloha. Inā unuhi wale ʻia kēia ma ke ʻano he "salam" (hello/goodbye) a i ʻole "cinta" (love), e nalo ana ka nui o kona manaʻo hohonu no ke aloha, ka mālama, ka lokomaikaʻi, a me ke kaʻana ʻana i ka hanu o ke ola. Ma kahi e pono ai, e hoʻohana paha ka mea unuhi i ka huaʻōlelo "kasih sayang" a i ʻole e hoʻohui i kekahi wehewehe pōkole inā he mea koʻikoʻi ke ʻano piha o ka manaʻo no ka kikokikona.
Pēlā nō hoʻi me ka huaʻōlelo ʻĀina. ʻAʻole ia he "tanah" (land/dirt) wale nō. He pili uhane ko ka poʻe Hawaiʻi me ka ʻāina e hānai ana iā lākou. Ma ka ʻōlelo ʻInidonesia, ʻo ka huaʻōlelo kokoke loa paha ʻo "ibu pertiwi" a i ʻole "tanah air" (homeland/motherland) e hōʻike ana i ka pili hohonu o ke kanaka me ka honua i hānau ʻia ai ʻo ia a me ka ʻāina e hānai ana i ka poʻe.
Ke Koʻikoʻi o ka Pono o ke Kākau ʻana ma ka Kikokikona Kumu
Ma mua o ka hoʻomaka ʻana o ka unuhi ʻana, pono ka mea unuhi e hōʻoia i ka pololei o ka kikokikona Hawaiʻi kumu. ʻO ka hoʻohana ʻana i ke kahakō (macron) a me ka ʻokina (glottal stop) ka mea e hoʻoholo ai i ka manaʻo maoli o ka huaʻōlelo. ʻO ka nele o kēia mau hōʻailona hiki ke alakaʻi i ka unuhi hewa ʻana a me ke kuhihewa nui:
- Kala (kekahi ʻano iʻa a i ʻole ke kālā) vs. Kalā (kēlā lā) vs. Kālā (kālā kālā) vs. Kaula (he kaula e hana ai).
- Ala (he ala e hele ai) vs. ʻAla (ka ʻaʻala o ka pua) vs. Alā (he ʻano pōhaku).
He kuleana koʻikoʻi ko ka mea unuhi e hoʻopololei i ka kikokikona kumu ma mua o ka hoʻāʻo ʻana e hoʻololi iā ia i ka ʻōlelo ʻInidonesia. ʻO ka hoʻomaopopo hewa ʻana i kekahi huaʻōlelo ma muli o ke kākau hewa ʻia ʻana e hoʻololi loa ia i ka manaʻo o ka hopunaʻōlelo holoʻokoʻa ma ka ʻōlelo ʻInidonesia.
Nā Manaʻo Kōkua Kūpono no nā Unuhi ʻŌlelo
No ka loaʻa ʻana o kahi unuhi maikaʻi a kiʻekiʻe mai ka ʻōlelo Hawaiʻi a i ka ʻōlelo ʻInidonesia, e hahai i kēia mau rula gula:
- E hoʻomaopopo i ka Pōʻaiapili (Context): Ma muli o ke kaona o ka ʻōlelo Hawaiʻi, he mea nui ka nānā ʻana i ka pōʻaiapili holoʻokoʻa o ka palapala. Mai unuhi i kēlā me kēia huaʻōlelo me ka noʻonoʻo ʻole i ka pilina ma waena o nā māhele like ʻole.
- E hoʻohana i nā Punawai Pono: E kūkākūkā me nā puke wehewehe ʻōlelo kūhelu e like me ko Pukui me Elbert, a e ʻimi pū i nā puke wehewehe ʻōlelo ʻInidonesia kaulana e like me ka KBBI (Kamus Besar Bahasa Indonesia) no ka loaʻa ʻana o nā huaʻōlelo kūpono loa no kēlā me kēia pōʻaiapili.
- E mālama i ke Kāhua (Tone) o ka Kikokikona: Inā he haʻiʻōlelo kūhelu (formal speech) a i ʻole he mele (poetry) ka kikokikona kumu, pono e ʻimi i ke kāhua kūpono ma ka ʻōlelo ʻInidonesia (Bahasa Baku vs. Bahasa Santai/Kolokial).
- E hana pū me ke Kaukaʻi Moʻomeheu: Inā hiki, e noi i kekahi kanaka mākaukau i ka moʻomeheu Hawaiʻi a me ka moʻomeheu ʻInidonesia e heluhelu hou i kāu hana. Kōkua kēia i ka hōʻoia ʻana ʻaʻole i hana ʻia kekahi hewa moʻomeheu e hōʻeha a hoʻohaʻahaʻa paha i kekahi ʻaoʻao.
Ma o ka hahai ʻana i kēia mau manaʻo kōkua a me ka mālama ʻana i ka mahalo i nā ʻaoʻao ʻelua, hiki i ka mea unuhi ke hoʻolaha i ka ʻike a me ka nani o ka moʻomeheu Hawaiʻi i ka honua nui o ʻInidonesia me ka ʻoiaʻiʻo a me ka hanohano.