Հայերենից անգլերեն թարգմանությունը պարզապես բառերի փոխարինումը չէ մի լեզվից մյուսով: Այն բարդ և ստեղծագործական գործընթաց է, որը պահանջում է երկու լեզուների քերականական կառուցվածքի, մշակութային առանձնահատկությունների և ոճական նրբությունների խորը իմացություն: Հայերենը՝ որպես հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի առանձին ճյուղ, և անգլերենը՝ որպես գերմանական լեզվախմբի ներկայացուցիչ, ունեն արմատապես տարբերվող կառուցվածքներ: Այս հոդվածում մենք կուսումնասիրենք հայերենից անգլերեն թարգմանության հիմնական մարտահրավերները, լեզվական նրբությունները և կներկայացնենք գործնական խորհուրդներ, որոնք կօգնեն ստանալ որակյալ և բնական հնչողությամբ թարգմանություններ:
Քերականական կառուցվածքների բախումը. Սինթետիկ լեզվից դեպի վերլուծական լեզու
Հայերենի և անգլերենի միջև ամենամեծ տարբերություններից մեկը նրանց քերականական տիպաբանությունն է: Հայերենը հիմնականում սինթետիկ (կամ կցական-թեքական) լեզու է, որտեղ բառերի հարաբերությունները նախադասության մեջ արտահայտվում են հոլովական վերջավորությունների, խոնարհման ձևերի և նախդիրների միջոցով: Անգլերենը, ընդհակառակը, վերլուծական (անալիտիկ) լեզու է, որտեղ հարաբերությունները հիմնականում կարգավորվում են բառերի կայուն դասավորությամբ (SVO - Subject-Verb-Object) և օժանդակ բառերի կիրառմամբ:
Այս տարբերությունը հանգեցնում է մի քանի կարևոր խնդիրների.
- Բառերի դասավորություն. Հայերենն ունի համեմատաբար ազատ բառերի դասավորություն: Կախված նրանից, թե որ բառն է տեղադրված նախադասության սկզբում կամ վերջում, կարող է փոխվել շեշտադրումը: Անգլերենում նախադասության կառուցվածքը խիստ է: Թարգմանիչը պետք է վերակառուցի հայերեն նախադասությունը՝ այն համապատասխանեցնելով անգլերենի «Ենթակա + Ստորոգյալ + Լրացում» կանոնին:
- Դերանունների կիրառում. Հայերենում բայի խոնարհումը հստակ ցույց է տալիս դեմքն ու թիվը, ինչի շնորհիվ ենթական հաճախ բաց է թողնվում (օրինակ՝ «Գնում եմ»): Անգլերենում ենթակայի առկայությունը պարտադիր է (օրինակ՝ "I am going"): Թարգմանելիս անհրաժեշտ է միշտ վերականգնել դերանունները կամ ենթակաները:
Հոլովական համակարգի փոխակերպումը և նախդիրների ընտրությունը
Հայերենն ունի յոթ հոլով (ուղղական, սեռական, տրական, հայցական, բացառական, գործիական, ներգոյական), որոնցից յուրաքանչյուրն արտահայտում է իմաստային լայն երանգներ: Անգլերենում հոլովական համակարգը գրեթե ամբողջությամբ վերացել է (պահպանվել է միայն ստացական հոլովը՝ 's):
Հայերենի հոլովական ձևերը անգլերեն թարգմանելիս փոխարինվում են նախդիրներով (օրինակ՝ of, to, from, by, with, in, at) կամ դիրքային հարաբերություններով:
Օրինակ՝
- Բացառական հոլով. «տանից» -> "from the house"
- Գործիական հոլով. «գրչով» -> "with a pen" կամ "by means of a pen"
- Ներգոյական հոլով. «սենյակում» -> "in the room"
Թարգմանչի հիմնական խնդիրն է ճիշտ ընկալել հայերեն հոլովի նրբերանգը և ընտրել անգլերենի համապատասխան նախդիրը, քանի որ սխալ նախդիրի ընտրությունը կարող է ամբողջությամբ փոխել նախադասության իմաստը կամ դարձնել այն անբնական:
Բայական համակարգերի տարբերությունները և ժամանակաձևերը
Հայերենի բայական համակարգը բավականին հարուստ է և ունի ուրույն կառուցվածք՝ սահմանական, հրամայական, ըղձական, ենթադրական և հարկադրական եղանակներով: Անգլերենի բայական համակարգը հայտնի է իր ժամանակային նուրբ հարաբերություններով (Simple, Continuous, Perfect, Perfect Continuous):
Հաճախ հայերենի մեկ ժամանակաձևը կարող է անգլերենում թարգմանվել մի քանի տարբեր ձևերով՝ կախված համատեքստից.
- «Նա գրում է» նախադասությունը կարող է թարգմանվել որպես "He writes" (եթե ընդհանուր սովորույթ է) կամ "He is writing" (եթե գործողությունը կատարվում է խոսելու պահին):
- Անցյալ կատարյալ դերբայով կազմված ձևերը (օրինակ՝ «գրել եմ») կարող են պահանջել Present Perfect ("I have written") կամ Past Simple ("I wrote")՝ կախված նրանից, թե արդյոք նշված է գործողության կատարման կոնկրետ ժամանակը:
Անգլերենում «ժամանակների համաձայնեցման» (Sequence of Tenses) կանոնը ևս մեկ կարևոր գործոն է, որը հայերենում չկա նույնությամբ: Օրինակ՝ «Նա ասաց, որ գալիս է» նախադասությունը պետք է թարգմանվի "He said that he was coming" (և ոչ թե "is coming"):
Մշակութային համատեքստ, դարձվածքներ և տեղայնացում
Լեզուն մշակույթի հայելին է, և հայերենն ունի բազմաթիվ յուրահատուկ արտահայտություններ ու դարձվածքներ, որոնց բառացի թարգմանությունը անգլերենի կհնչի անհեթեթ կամ անհասկանալի:
Օրինակ՝
- «Աչքդ լույս» – Բառացի թարգմանությունը ("May your eye be light") անիմաստ է: Ճիշտ թարգմանությունը պետք է լինի իրավիճակային՝ "Congratulations!" կամ "I'm so happy for you!":
- «Ցավդ տանեմ» – Սա հայկական մշակույթի ամենատարածված և էմոցիոնալ արտահայտություններից է: Անգլերենում չկա դրա ուղիղ համարժեքը: Կախված համատեքստից՝ այն կարող է թարգմանվել որպես մտերմիկ դիմելաձև ("my dear") կամ ընդհանրապես բաց թողնվել՝ փոխանցելով միայն խոսքի ընդհանուր տոնայնությունը:
- «Ջան» – Այս բառն արտահայտում է ջերմություն, սեր և հարգանք: Անգլերենում այն հաճախ թարգմանվում է որպես "dear" կամ փոխանցվում է ինտոնացիայի և բառընտրության միջոցով:
Թարգմանիչը պետք է կիրառի տեղայնացման (localization) մեթոդը, այսինքն՝ ոչ թե թարգմանի բառերը, այլ գտնի տվյալ իրավիճակում անգլախոս հասարակության մեջ ընդունված համարժեք արտահայտությունը:
Գործնական խորհուրդներ որակյալ թարգմանության համար
Հայերենից անգլերեն թարգմանության որակը բարձրացնելու համար հետևեք այս գործնական կանոններին.
- Խուսափեք բառացի թարգմանությունից. Միշտ կենտրոնացեք նախադասության կամ պարագրաֆի ընդհանուր իմաստի վրա: Փորձեք հասկանալ, թե ինչպես կձևակերպեր նույն միտքը անգլիախոս անձը:
- Ճիշտ կիրառեք որոշիչ և անորոշ հոդերը. Հայերենն ունի միայն որոշյալ հոդ («ն» կամ «ը»), մինչդեռ անգլերենն ունի և՛ որոշյալ (the), և՛ անորոշ (a/an) հոդեր: Հոդերի սխալ կիրառումը անգլերեն տեքստում անմիջապես մատնում է ոչ հարազատ խոսողին:
- Հարստացրեք ձեր բառապաշարը. Անգլերենն ունի հսկայական հոմանիշային շարքեր: Փոխանակ միշտ օգտագործելու պարզ բառեր (օրինակ՝ "good", "bad", "beautiful"), կիրառեք ավելի պատկերավոր և համատեքստին համապատասխան բառեր:
- Կատարեք ոճական խմբագրում. Թարգմանությունն ավարտելուց հետո կարդացեք անգլերեն տեքստը առանց հայերեն բնագրին նայելու: Սա կօգնի ձեզ նկատել անբնական հնչող նախադասությունները և կատարել անհրաժեշտ շտկումներ:
- Օգտագործեք մասնագիտական գործիքներ և բառարաններ. Բացի սովորական բառարաններից, օգտագործեք համատեքստային բառարաններ (օրինակ՝ Reverso Context, Linguee) և թարգմանչական հիշողության (TM) գործիքներ, որոնք կապահովեն տերմինաբանության միօրինակությունը:
Եզրակացություն
Հայերենից անգլերեն թարգմանությունը ստեղծագործական կամուրջ է երկու տարբեր մտածողությունների և մշակույթների միջև: Հաջողված թարգմանության գրավականը ոչ միայն բառերի ճշգրիտ փոխանցումն է, այլև տեքստի ոգու, տոնայնության և համատեքստի պահպանումը: Գիտակցելով քերականական կառուցվածքների տարբերությունները, խուսափելով բառացի թարգմանության թակարդներից և մշտապես կատարելագործելով լեզվական հմտությունները՝ կարելի է հասնել կատարյալ արդյունքի, որը կընկալվի բնական և հասկանալի ցանկացած անգլախոս ընթերցողի համար: