မြန်မာဘာသာစကားနှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံ၏ အဓိကဘာသာစကားတစ်ခုဖြစ်သော မာရသီ (Marathi) ဘာသာစကားတို့အကြား ဘာသာပြန်ဆိုခြင်းသည် စိတ်ဝင်စားဖွယ်ကောင်းပြီး ထူးခြားသော စိန်ခေါ်မှုများရှိသည့် လုပ်ငန်းစဉ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ မြန်မာဘာသာစကားသည် တရုတ်-တိဗက် (Sino-Tibetan) ဘာသာစကားမိသားစုတွင် ပါဝင်ပြီး မာရသီဘာသာစကားသည် အင်ဒို-အာရိယန် (Indo-Aryan) ဘာသာစကားမိသားစုတွင် ပါဝင်သည်။ ဤဘာသာစကားနှစ်ခုသည် ကွဲပြားခြားနားသော မျိုးနွယ်စုများဖြစ်ကြသော်လည်း ဘာသာရေး၊ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ပါဠိ၊ သက္ကတစကားလုံးများ၏ လွှမ်းမိုးမှုတို့ကြောင့် အပြန်အလှန် ဆက်နွယ်မှုများ ရှိနေကြသည်။ ဤဆောင်းပါးတွင် မြန်မာဘာသာမှ မာရသီဘာသာသို့ ဘာသာပြန်ရာတွင် ကြုံတွေ့ရမည့် သဒ္ဒါဖွဲ့စည်းပုံဆိုင်ရာ ကွဲပြားမှုများ၊ စိန်ခေါ်မှုများနှင့် အောင်မြင်သော ဘာသာပြန်လုပ်ငန်းအတွက် အဓိကကျသော အကြံပြုချက်များကို အသေးစိတ် ဖော်ပြပေးသွားမည်ဖြစ်သည်။
၁။ ဝါကျဖွဲ့စည်းပုံနှင့် သဒ္ဒါစနစ် နှိုင်းယှဉ်ချက် (Syntactic and Grammatical Comparison)
မြန်မာဘာသာစကားနှင့် မာရသီဘာသာစကားနှစ်ခုလုံးသည် ဝါကျဖွဲ့စည်းပုံတွင် ကတ္တား၊ ကံ၊ ကြိယာ (Subject-Object-Verb - SOV) ပုံစံကို အသုံးပြုကြသည်။ ဤတူညီချက်သည် ဘာသာပြန်ဆိုသူများအတွက် ကြီးမားသောအထောက်အပံ့ ဖြစ်စေသည်။ သို့သော်လည်း အသေးစိတ် သဒ္ဒါစနစ်များတွင် ကွဲပြားခြားနားမှုများ ရှိနေသည်ကို သတိပြုရမည်။
- ကိရိယာဝိဘတ်များနှင့် နောက်ဆက်တွဲများ (Case Markers and Postpositions): မြန်မာဘာသာစကားတွင် ဝါကျတစ်ခု၏ ကတ္တား သို့မဟုတ် ကံကို ခွဲခြားရန် "က"၊ "သည်"၊ "ကို"၊ "သို့" စသည့် ဝိဘတ်များကို အသုံးပြုသကဲ့သို့ မာရသီဘာသာစကားတွင်လည်း Vibhakti Pratyaya ဟုခေါ်သော နောက်ဆက်တွဲများကို နာမ်များ၏ နောက်တွင် တွဲစပ်အသုံးပြုသည်။ သို့သော် မာရသီဘာသာစကားရှိ နောက်ဆက်တွဲများသည် နာမ်၏ ပုံသဏ္ဌာန်ကို ပြောင်းလဲစေတတ်သဖြင့် (Oblique case) ဘာသာပြန်ရာတွင် ဂရုစိုက်ရမည်။
- လိင်နှင့် ကိန်း သဘောတရား (Grammatical Gender and Number): မြန်မာဘာသာစကားတွင် သဒ္ဒါနည်းအရ အမျိုးသား၊ အမျိုးသမီး ခွဲခြားမှု မရှိသလောက်ဖြစ်ပြီး နာမ်များကို အနက်အဓိပ္ပာယ်အရသာ ခွဲခြားသည်။ မာရသီဘာသာစကားတွင်မူ နာမ်အားလုံး၌ ပုလ္လိင် (Masculine)၊ ဣတ္ထိလိင် (Feminine) နှင့် နပုလ္လိင် (Neuter) ဟူ၍ သဒ္ဒါဆိုင်ရာ လိင်သုံးမျိုး ရှိသည်။ ထို့အပြင် ကြိယာများသည် ကတ္တား၏ လိင်နှင့် ကိန်း (ပုဂ္ဂလ၊ ဗဟုဝုစ်) အလိုက် ပုံစံပြောင်းလဲရသဖြင့် မြန်မာမှ မာရသီသို့ ပြန်ဆိုရာတွင် ကတ္တား၏ အခြေအနေကို သေချာစွာ စိစစ်ရန် လိုအပ်သည်။
အထူးသဖြင့် မာရသီဘာသာစကားတွင် အသုံးပြုသော Passive voice (ကံဆွဲဝါကျ) နှင့် Ergative case (ကာတုကံပြောင်းစနစ်) တို့သည် မြန်မာဘာသာပြန်ဆိုသူများအတွက် ခေါင်းခဲစရာ ဖြစ်စေတတ်သည်။ မြန်မာစကားတွင် ကတ္တားကို အလေးပေးလေ့ရှိသော်လည်း မာရသီတွင်မူ အတိတ်ကာလ ကြိယာများ၌ ကတ္တားနောက်တွင် ဝိဘတ်တစ်ခု ထည့်သွင်းပြီး ကြိယာကို ကံ၏ လိင်နှင့် ကိန်းအလိုက် ညှိနှိုင်းရသည့် စနစ် (Ergativity) ရှိသည်။ ထိုစနစ်ကို သတိမပြုမိပါက ဘာသာပြန်စာသားသည် သဘာဝမကျဘဲ ဖတ်ရခက်ခဲစေမည် ဖြစ်သည်။
၂။ ပါဠိနှင့် သက္ကတစကားလုံးများ၏ လွှမ်းမိုးမှု (Influence of Pali and Sanskrit)
မြန်မာဘာသာစကားသည် ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ၏ လွှမ်းမိုးမှုကြောင့် ပါဠိ (Pali) ဘာသာစကားမှ မွေးစားစကားလုံး အမြောက်အမြားကို အသုံးပြုသည်။ အလားတူပင် မာရသီဘာသာစကားသည် သက္ကတ (Sanskrit) ဘာသာစကားမှ ဆင်းသက်လာသော စကားလုံးများစွာ ရှိသည်။ ပါဠိနှင့် သက္ကတသည် မူလရင်းမြစ်ချင်း နီးစပ်သဖြင့် ဘာသာစကားနှစ်ခုလုံးတွင် ရုပ်ချင်းတူ သို့မဟုတ် အနက်အဓိပ္ပာယ်ချင်း ဆင်တူသော စကားလုံးများ ရှိနေတတ်သည်။
ဥပမာအားဖြင့် မေတ္တာ (Metta)၊ ကံ (Kamma/Karma)၊ ပညာ (Panna/Pradnya) စသည့် စကားလုံးများသည် ဘာသာစကားနှစ်ခုလုံးတွင် အပြန်အလှန် နားလည်နိုင်သော အခြေခံသဘောတရားများ ဖြစ်ကြသည်။ သို့သော် ၎င်းတို့ကို သုံးစွဲပုံနှင့် လူမှုရေးဆိုင်ရာ နောက်ခံအခြေအနေများ ကွဲပြားနိုင်သဖြင့် စကားလုံးချင်း တိုက်ရိုက်ပြန်ဆိုရုံမျှမက ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ရှုထောင့်မှလည်း ချိန်ဆရန် လိုအပ်သည်။
ထို့အပြင် ဘာသာစကားနှစ်ခုလုံးတွင် ဗုဒ္ဓဘာသာ သို့မဟုတ် ဟိန္ဒူဘာသာရေးဆိုင်ရာ အခေါ်အဝေါ်များအပြင် နေ့စဉ်သုံး လူမှုရေးဆက်ဆံရေးဆိုင်ရာ စကားလုံးများတွင်လည်း ဆင်တူယိုးမှားများ ရှိသည်။ ဥပမာအားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံရှိ လောက၊ ဓမ္မ၊ မင်္ဂလာ စသည့် စကားလုံးများသည် မာရသီဘာသာစကားတွင်လည်း Loka, Dhamma, Mangal ဟု သုံးနှုန်းကြသည်။ သို့သော် မြန်မာဘာသာစကားရှိ ပါဠိစကားလုံးများသည် သံပြောင်းသံလွဲများ ရှိသကဲ့သို့ မာရသီစကားလုံးများသည်လည်း အသံထွက်ပိုင်းဆိုင်ရာ ဒေသအလိုက် ကွဲပြားမှုများ ရှိသဖြင့် စာလုံးပေါင်းသတ်ပုံနှင့် အသံထွက်များကို အထူးဂရုပြုရန် လိုအပ်သည်။
၃။ လူမှုရေးအဆင့်အတန်းနှင့် ရိုသေသမှုဆိုင်ရာ စကားလုံးများ (Honorifics and Social Registers)
မြန်မာလူ့အဖွဲ့အစည်းကဲ့သို့ပင် မာရသီလူ့အဖွဲ့အစည်းသည်လည်း သက်ကြီးဝါကြီးသူများ၊ ရဟန်းသံဃာများနှင့် အရာရှိကြီးများကို လေးစားသမှုပြသသော ယဉ်ကျေးမှု ရှိသည်။ မြန်မာစကားတွင် "ဦး"၊ "ဒေါ်"၊ "ရှင်"၊ "ခင်ဗျာ" စသည့် စကားလုံးများဖြင့် စကားပြောဆိုသူ၏ အဆင့်အတန်းနှင့် ရိုသေသမှုကို ဖော်ပြသကဲ့သို့ မာရသီတွင်လည်း ဒုတိယနာမ်စားများ ဖြစ်ကြသော 'Tu' (အလွတ်သဘော)၊ 'Tumhi' (ယဉ်ကျေးသောပုံစံ) နှင့် 'Aapan' (အလွန်ရိုသေသောပုံစံ) ဟူ၍ ခွဲခြားသုံးစွဲသည်။
ဘာသာပြန်ဆိုသူတစ်ဦးအနေဖြင့် မူရင်းစာသား၏ လေသံ၊ ပြောဆိုသူနှင့် နားထောင်သူတို့၏ ဆက်ဆံရေးကို သေချာစွာ နားလည်ပြီးမှသာ မာရသီဘာသာစကားရှိ သင့်လျော်သော ရိုသေမှုအဆင့်အတန်းကို ရွေးချယ်အသုံးပြုရမည်ဖြစ်သည်။ လွဲမှားစွာ ပြန်ဆိုမိပါက မူရင်းစာသား၏ ရည်ရွယ်ချက် ပျက်ပြားသွားနိုင်ရုံမျှမက ဖတ်ရှုသူအတွက် မယဉ်ကျေးသကဲ့သို့ ခံစားရစေနိုင်သည်။
နောက်ထပ် အရေးကြီးသောအချက်မှာ အမျိုးသမီးများနှင့် အမျိုးသားများအကြား ပြောဆိုသော လေသံနှင့် နောက်ဆက်တွဲ စကားလုံးများ ဖြစ်သည်။ မာရသီဘာသာစကားတွင် ပြောဆိုသူ၏ လိင်အလိုက် သို့မဟုတ် နားထောင်သူ၏ လိင်အလိုက် ကြိယာအဆုံးသတ်များ ပြောင်းလဲသွားတတ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အမျိုးသားတစ်ဦးက "ကျွန်တော် သွားသည်" ကို မာရသီဖြင့် ပြောပါက 'Mi jato' ဟု ဆိုရသော်လည်း အမျိုးသမီးတစ်ဦးက ပြောပါက 'Mi jate' ဟု ပြောင်းလဲသွားသည်။ မြန်မာဘာသာစကားတွင် ဤကဲ့သို့ လိင်အလိုက် ကြိယာပြောင်းလဲမှုမရှိဘဲ နာမ်စားအနည်းငယ်သာ (ကျွန်တော်/ကျွန်မ) ကွဲပြားသဖြင့် ဘာသာပြန်သူအနေဖြင့် မူရင်းစာသား၏ ပြောဆိုသူ မည်သူမည်ဝါဖြစ်သည်ကို ရှင်းလင်းစွာ သိရှိရန် လိုအပ်သည်။
သတိပြုရန် အချက် - မာရသီဘာသာစကားဖြင့် ပြန်ဆိုရာတွင် ယဉ်ကျေးပျူငှာမှုဆိုင်ရာ ကြိယာနောက်ဆက်တွဲများ (Plural for respect) ကို မှန်ကန်စွာ အသုံးပြုရန်မှာ စာသား၏ ဂုဏ်သိက္ခာအတွက် အလွန်အရေးကြီးပါသည်။
၄။ မြန်မာမှ မာရသီသို့ ပြန်ဆိုရာတွင် ကြုံတွေ့ရလေ့ရှိသော စိန်ခေါ်မှုများ (Common Challenges)
ဘာသာစကားနှစ်ခုလုံး၏ ထူးခြားချက်များကြောင့် ဘာသာပြန်ရာတွင် အောက်ပါစိန်ခေါ်မှုများကို ရင်ဆိုင်ရလေ့ရှိသည်။
- ကြိယာနောက်ဆက်တွဲများ၏ ရှုပ်ထွေးမှု (Complex Verb Inflections): မြန်မာဘာသာစကားတွင် ကြိယာများကို "တယ်"၊ "သည်"၊ "ခဲ့တယ်"၊ "ဦးမည်" စသည့် စကားလုံးများဖြင့် ပြောင်းလဲသည်။ မာရသီတွင်မူ ကြိယာများသည် အချိန်ကာလ (Tense)၊ ကတ္တား၏ လိင် (Gender) နှင့် ကိန်း (Number) တို့အပေါ် မူတည်ပြီး အလွန်ရှုပ်ထွေးသော ပုံစံပြောင်းလဲမှုများ ရှိသဖြင့် စနစ်တကျ လေ့လာထားရန် လိုအပ်သည်။
- သွယ်ဝိုက်သောအနက်နှင့် ဆိုရိုးစကားများ (Idioms and Metaphors): မြန်မာစကားပုံများနှင့် ဆိုရိုးစကားများကို မာရသီဘာသာစကားသို့ တိုက်ရိုက်ဘာသာပြန်ပါက နားလည်ရခက်ခဲသွားတတ်သည်။ ထို့ကြောင့် မာရသီယဉ်ကျေးမှုတွင် အလားတူအဓိပ္ပာယ်ဆောင်သော ဆိုရိုးစကားများကို ရှာဖွေအစားထိုးရန် လိုအပ်သည်။
- ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ တင်စားမှုများ (Cultural Metaphors and Expressions): မြန်မာယဉ်ကျေးမှုရှိ "ဖိုးသူတော်"၊ "ဘီလူး" သို့မဟုတ် "နတ်" စသည့် သဘောတရားများကို မာရသီဘာသာစကားသို့ တိုက်ရိုက်ပြန်ဆိုရန် ခက်ခဲသည်။ မာရသီဘာသာစကားရှိ ဆင်တူသော ဒဏ္ဍာရီလာ သတ္တဝါများ သို့မဟုတ် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အယူအဆများနှင့် အစားထိုးရန် သို့မဟုတ် စာဖတ်သူ နားလည်စေရန် ကွင်းစကွင်းပိတ်ဖြင့် ရှင်းလင်းချက် ထည့်သွင်းပေးရန် လိုအပ်သည်။
- အသုံးအနှုန်း ကွဲပြားမှု (Regional Dialects): မာရသီဘာသာစကားတွင် ပန်ဂျာဘီ၊ ကွန်ကဏီ သို့မဟုတ် ဒေသအလိုက် ပြောဆိုပုံစံ ကွဲပြားမှုများ ရှိသကဲ့သို့ မြန်မာဘာသာတွင်လည်း ဒေသအလိုက် ပြောဆိုမှုများ ရှိသည်။ ဘာသာပြန်ဆိုမည့် ပစ်မှတ်စာဖတ်သူအုပ်စု (Target Audience) ကို ရှင်းလင်းစွာ သိရှိရန် အရေးကြီးသည်။
၅။ ဘာသာပြန် အရည်အသွေး မြှင့်တင်ရန် လက်တွေ့ကျသော အကြံပြုချက်များ (Practical Tips)
မြန်မာ-မာရသီ ဘာသာပြန်လုပ်ငန်းတွင် ထူးချွန်သော ဘာသာပြန်ဆိုသူတစ်ဦး ဖြစ်လာစေရန် အောက်ပါအချက်များကို လိုက်နာဆောင်ရွက်သင့်သည်။
- ဘာသာစကားနှစ်ခုလုံး၏ သဒ္ဒါဖွဲ့စည်းပုံကို အခြေခံကျကျ လေ့လာပါ- အထူးသဖြင့် မာရသီဘာသာစကား၏ နာမ်လိင်ခွဲခြားမှုစနစ် (Noun Gender System) နှင့် ဝိဘတ်ပြောင်းလဲမှုပုံစံများကို ကျွမ်းကျင်စွာ နားလည်ထားရပါမည်။
- အကြောင်းအရာ နောက်ခံကို စိစစ်ပါ- ဘာသာမပြန်မီ မူရင်းစာသား၏ ဆိုလိုရင်း၊ နောက်ခံသမိုင်းနှင့် ရည်ရွယ်ချက်ကို သေချာစွာ ဖတ်ရှုဆန်းစစ်ပါ။
- အဘိဓာန်များနှင့် နည်းပညာသုံး ကိရိယာများကို ထိရောက်စွာ သုံးစွဲပါ- အရည်အသွေးမြင့်မားသော အဘိဓာန်များ၊ အွန်လိုင်းဘာသာပြန်စနစ်များနှင့် စက်ဘာသာပြန် (Machine Translation) ကိရိယာများကို တည်းဖြတ်မှု (Post-editing) ပြုလုပ်ရန် အကူအညီအဖြစ် အသုံးပြုပါ။
- ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ဗဟုသုတများကို စုဆောင်းပါ- မြန်မာနှင့် မဟာရဋ္ဌာ (Maharashtra) ဒေသတို့၏ ရိုးရာဓလေ့များ၊ ပွဲတော်များနှင့် နေ့စဉ်လူမှုဘဝများကို လေ့လာထားခြင်းက ဘာသာပြန်ဆိုမှုကို ပိုမိုသဘာဝကျစေသည်။
နိဂုံး
အချုပ်အားဖြင့်ဆိုရသော် မြန်မာဘာသာစကားမှ မာရသီဘာသာစကားသို့ ဘာသာပြန်ဆိုခြင်းသည် စကားလုံးချင်း တိုက်ရိုက်လဲလှယ်ရုံမျှမကဘဲ ဘာသာစကားနှစ်ခု၏ သဒ္ဒါစနစ်များ၊ ယဉ်ကျေးမှုနောက်ခံများနှင့် ပြောဆိုသုံးစွဲပုံ အနုစိတ်များကို ပေါင်းကူးပေးရသော အနုပညာတစ်ရပ်ဖြစ်သည်။ သဒ္ဒါဖွဲ့စည်းပုံ၏ တူညီချက်များကို အမိအရအသုံးချပြီး ခြားနားချက်များကို အသေးစိတ် ညှိနှိုင်းဆောင်ရွက်ခြင်းဖြင့် အရည်အသွေးအကောင်းဆုံးနှင့် ဖတ်ရှုသူအတွက် အဆင်ပြေဆုံးဖြစ်စေမည့် ဘာသာပြန်စာသားများကို ဖန်တီးနိုင်မည်ဖြစ်သည်။