ගෝලීයකරණය සහ විවිධ සංස්කෘතීන් අතර අන්තර් ක්රියාකාරිත්වය වර්ධනය වීමත් සමඟ විවිධ මහාද්වීපවල භාෂාවන් අතර සන්නිවේදනය අත්යවශ්ය වී ඇත. ආසියාවේ ශ්රී ලංකාවට ආවේණික වූ සිංහල භාෂාව (Sinhala) සහ අප්රිකාවේ දකුණු දෙසින් පිහිටි ලෙසතෝ රාජ්යය හා දකුණු අප්රිකාවේ බහුලව භාවිත වන සෙසෝතෝ (Sesotho) හෙවත් සූතු (Sotho) භාෂාව අතර පරිවර්තනය කිරීම මෙවැනි සුවිශේෂී සහ අභියෝගාත්මක ක්ෂේත්රයකි. ඉන්දු-ආර්ය භාෂා පවුලට අයත් සිංහල භාෂාව සහ බන්ටු (Bantu) භාෂා පවුලට අයත් සෙසෝතෝ භාෂාව අතර ව්යුහාත්මක, සංස්කෘතික සහ ව්යාකරණමය වශයෙන් පවතින වෙනස්කම් හේතුවෙන් මෙම පරිවර්තන ක්රියාවලිය ඉතා සංකීර්ණ වේ. මෙම ලිපිය මඟින් සිංහල සිට සෙසෝතෝ භාෂාවට නිවැරදිව හා ගුණාත්මකව පරිවර්තනය කිරීමේදී අවධානය යොමු කළ යුතු ප්රධාන කරුණු, ව්යාකරණමය අභියෝග සහ ඒ සඳහා වන වෘත්තීය උපදෙස් දීර්ඝව සාකච්ඡා කෙරේ.
වාක්ය ව්යුහය සහ පද සම්බන්ධයෙහි ඇති වෙනස්කම් (Word Order and Sentence Structure)
සිංහල සහ සෙසෝතෝ භාෂා අතර පවතින මූලිකම වෙනසක් වන්නේ වාක්යයක පද සැකැස්ම හෙවත් වාක්ය රටාවයි. සිංහල භාෂාව මූලික වශයෙන් 'කර්තෘ-කර්ම-ක්රියා' (Subject-Object-Verb - SOV) වාක්ය රටාවක් අනුගමනය කරයි. උදාහරණයක් ලෙස, "මම පොතක් කියවමි" යන වාක්යයේ ක්රියා පදය ("කියවමි") පැමිණෙන්නේ වාක්යයේ අවසානයටය. නමුත් සෙසෝතෝ භාෂාව 'කර්තෘ-ක්රියා-කර්ම' (Subject-Verb-Object - SVO) වාක්ය රටාව භාවිතා කරයි. එය ඉංග්රීසි භාෂාවේ වාක්ය රටාවට සමාන වේ. සෙසෝතෝ භාෂාවෙන් එම වාක්යය පරිවර්තනය වන විට ක්රියා පදය කර්තෘට පසුවද, කර්මයට පෙරද යෙදේ.
මෙම මූලික ව්යුහාත්මක වෙනස නිසා සෘජු වචනයෙන් වචනයට පරිවර්තනය කිරීම සම්පූර්ණයෙන්ම අසාර්ථක වේ. පරිවර්තකයෙකු විසින් මුල් සිංහල වාක්යයේ අර්ථය සම්පූර්ණයෙන් තේරුම් ගෙන, සෙසෝතෝ භාෂාවේ පවතින පද අනුපිළිවෙලට අනුව අදහස නැවත ගොඩනැඟිය යුතුය. එසේ නොවුණහොත් ලැබෙන ප්රතිදානය සෙසෝතෝ භාෂාව කතා කරන්නන්ට කියවීමට අපහසු සහ තේරුම් ගැනීමට නොහැකි එකක් වනු ඇත.
සෙසෝතෝ නාම පද පන්ති ක්රමය (Sesotho Noun Class System)
බන්ටු භාෂාවලට ආවේණික වූ සුවිශේෂීම සහ සංකීර්ණතම ලක්ෂණයක් වන්නේ නාම පද පන්ති ක්රමයයි (Noun Classes). සෙසෝතෝ භාෂාවේද නාම පද පන්ති 18ක් පමණ පවතී. මෙම පන්ති මඟින් මිනිසුන්, සතුන්, ශාක, මෙවලම් සහ වියුක්ත අදහස් ආදී වශයෙන් නාම පද වර්ගීකරණය කරනු ලබයි. සෑම නාම පද පන්තියකටම ඊට ආවේණික වූ උපසර්ගයක් (Prefix) පවතී. උදාහරණයක් ලෙස, මිනිසුන් හැඟවීමට 'mo-' (ඒක වචන) සහ 'ba-' (බහු වචන) උපසර්ග භාවිතා වේ (උදා: Motho - පුද්ගලයා, Batho - පුද්ගලයන්).
සිංහල භාෂාවේදී නාම පද සප්රාණික/අප්රාණික හෝ ස්ත්රී/පුරුෂ වශයෙන් බෙදා දැක්වුවද, සෙසෝතෝ භාෂාවේ මෙන් පුළුල් නාම පද පන්ති ක්රමයක් දක්නට නොලැබේ. සිංහලෙන් සෙසෝතෝ භාෂාවට පරිවර්තනය කිරීමේදී, නාම පදයකට අදාළ වන නිවැරදි පන්තිය තෝරා ගැනීම අතිශය තීරණාත්මක වේ. මන්දයත්, වාක්යයේ ඇති ක්රියා පද, විශේෂණ පද සහ සර්වනාම පද සියල්ලම මෙම නාම පද පන්තියේ උපසර්ගය සමඟ එකඟතාවයකට (Agreement Concord) පැමිණිය යුතු බැවිනි. උදාහරණයක් ලෙස, සෙසෝතෝ භාෂාවේ 'le-' උපසර්ගයෙන් ආරම්භ වන නාම පද බහු වචන බවට පත් වන්නේ 'ma-' උපසර්ගයෙනි (උදා: leisu - ඇස, maisu - ඇස්). සිංහල පරිවර්තකයා මුල් සිංහල වචනයේ ඒක වචන/බහු වචන ස්වරූපය නිවැරදිව හඳුනාගෙන, ඊට අනුරූප සෙසෝතෝ නාම පද පන්තියේ නිවැරදි උපසර්ගය යෙදිය යුතුය.
ප්රත්යය සහ උපසර්ග හැසිරවීම (Suffixes vs Prefixes)
සිංහල භාෂාව යනු ප්රත්යය බහුලව භාවිත වන භාෂාවකි (Suffix-heavy language). විභක්ති ප්රත්යය, කාල භේදය සහ වචන සම්බන්ධතාවය දැක්වීමට සිංහලයේදී වචනයක අගට ප්රත්යයන් එකතු කරනු ලබයි (උදා: "ගෙදර-ට", "පොත-ෙන්", "පාසල-ට"). නමුත් සෙසෝතෝ භාෂාව යනු අතිශයින්ම උපසර්ග මත පදනම් වූ භාෂාවකි (Prefix-heavy / Agglutinative language). ව්යාකරණමය සබඳතා දැක්වීමට වචනවල මුලට විවිධ ව්යාකරණමය කොටස් එකතු කිරීම සෙසෝතෝ භාෂාවේ ස්වභාවයයි.
මේ නිසා, සිංහල වාක්යයක අගට එකතු වන ප්රත්යයන්ගෙන් ජනිත වන අර්ථය සෙසෝතෝ භාෂාවට නැඟීමේදී වචනවල මුලට එකතු වන උපසර්ග බවට පරිවර්තනය කිරීමට සිදු වේ. මෙම ක්රියාවලිය සඳහා පරිවර්තකයාට භාෂා දෙකෙහිම රූපවිද්යාව (Morphology) පිළිබඳ ගැඹුරු වෘත්තීය අවබෝධයක් තිබීම අත්යවශ්ය වේ.
ක්රියා පද සහ කාල භේදය පරිවර්තනය (Verbs and Tenses)
සිංහල ක්රියා පද සකස් වන්නේ කර්තෘගේ ලිංගය, වචනය (ඒක වචන/බහු වචන) සහ පුරුෂය (ප්රථම, මධ්යම, උත්තම) අනුවය. සෙසෝතෝ භාෂාවේ ක්රියා පද සැකසෙන්නේ ඉහත සඳහන් කළ නාම පද පන්තියට අදාළ ක්රියා සහායක උපසර්ග (Subject Concords) මඟිනි. එමෙන්ම සෙසෝතෝ භාෂාව සතුව අතීත, වර්තමාන සහ අනාගත කාලවලට අමතරව විවිධ ක්රියා ස්වරූප (Aspects) සහ මාදිලි (Moods) ගණනාවක් පවතී.
සෙසෝතෝ භාෂාවේ ක්රියා පදවල පවතින 'සංයෝජන රටාවන්' (Conjugations) සිංහල භාෂාවට වඩා බෙහෙවින් වෙනස් වේ. සිංහල භාෂාවේදී ක්රියා පදයේ ධාතුවට ප්රත්ය එකතු කිරීමෙන් කාලය දක්වන අතර (උදා: "කෑවා", "කනවා", "කන්නම්"), සෙසෝතෝ භාෂාවේදී කාලය දැක්වීම සඳහා ක්රියා පදයට පෙර වෙනම කාල සලකුණු (Tense markers) සහ සහායක ක්රියා පද (Auxiliary verbs) භාවිත කෙරේ. මීට අමතරව, සිංහල භාෂාව ලිඛිත සහ කථන වශයෙන් ප්රධාන ද්විරූපතාවයකින් (Diglossia) යුක්ත වන බැවින්, මුල් ලේඛනය ලිඛිත සිංහලෙන් තිබේද නැතහොත් කථන සිංහලෙන් තිබේද යන්න හඳුනාගෙන, සෙසෝතෝ භාෂාවට පරිවර්තනය කිරීමේදී නිවැරදි විධිමත්භාවය (Register) පවත්වා ගත යුතුය.
සංස්කෘතික ප්රාදේශීයකරණය සහ ගෞරව සම්ප්රදායන් (Cultural Localization and Honorifics)
භාෂා පරිවර්තනය යනු හුදෙක් වචන වෙනස් කිරීමක් නොව සංස්කෘතීන් දෙකක් අතර පාලමක් තැනීමකි. ශ්රී ලාංකික සංස්කෘතිය තුළ ගෞරවය දැක්වීම සඳහා සුවිශේෂී නාම සහ ක්රියා ප්රත්යයන් රැසක් පවතී (උදාහරණයක් ලෙස සර්වනාමවල "ඔබ", "ඔබතුමා" සහ ක්රියා පදවල "කරනවා", "කරන සේක" වැනි වෙනස්කම්). සෙසෝතෝ සංස්කෘතියේද වැඩිහිටියන්ට සහ ගෞරවනීය පුද්ගලයන්ට ගරු කිරීම උදෙසා විශේෂිත සම්ප්රදායන් පවතී. උදාහරණයක් ලෙස, සෙසෝතෝ භාෂාවේදී පිරිමින් ඇමතීමට 'Ntate' (පියා) සහ කාන්තාවන් ඇමතීමට 'Mme' (මව) යන පද ගෞරව දැක්වීම සඳහා බහුලව භාවිත වේ.
සිංහල ලිපියක ඇති ගෞරවවාචී ස්වරූපය සෙසෝතෝ පාඨකයාට ගැළපෙන පරිදි පරිවර්තනය කිරීමේදී, සෙසෝතෝ සමාජයේ පවතින සන්නිවේදන ශිෂ්ටාචාරයට අනුව හැඩගැස්වීම (Localization) අත්යවශ්ය වේ. එසේ නොමැති වුවහොත් පරිවර්තිත ලේඛනය රළු හෝ අශීලාචාර ස්වරූපයක් ගත හැකිය.
සිංහල-සෙසෝතෝ පරිවර්තන මෙවලම් සහ ශබ්දකෝෂ භාවිතය (Translation Tools and Dictionaries)
දැනට වෙළඳපොළේ පවතින බොහෝ ස්වයංක්රීය පරිවර්තන මෙවලම් (Machine Translation) සිංහල සහ සෙසෝතෝ වැනි අඩු සම්පත් සහිත භාෂා (Low-resource languages) සඳහා ඉහළ නිරවද්යතාවක් ලබා නොදේ. එබැවින් වෘත්තීය පරිවර්තකයෙකු විසින් මානුෂීය පරිවර්තනය (Human Translation) කෙරෙහි වැඩි නැඹුරුවක් දැක්විය යුතුය. දකුණු අප්රිකානු බන්ටු භාෂා පිළිබඳ විශේෂිත ශබ්දකෝෂ සහ සිංහල ව්යාකරණ පොත් පරිශීලනය කිරීම මෙහිදී අතිශය වැදගත් වේ. පරිවර්තන මෘදුකාංග (CAT Tools) භාවිත කරන විටදී පද ගැලපුම් මතකය (Translation Memory) ක්රමවත්ව සකස් කර ගැනීම දිගුකාලීන ව්යාපෘති සඳහා බෙහෙවින් උපකාරී වේ.
වෘත්තීය සිංහල-සෙසෝතෝ පරිවර්තකයන් සඳහා ප්රායෝගික උපදෙස් (Practical Tips for Translators)
- සන්දර්භය තේරුම් ගන්න: පරිවර්තනය ආරම්භ කිරීමට පෙර මුළු ලේඛනයම කියවා එහි මූලික අරමුණ, ඉලක්කගත පාඨක පිරිස සහ ස්වරය (formal or informal) හඳුනා ගන්න.
- වාක්ය කෙටි කරන්න: සිංහල භාෂාවේ දිගු සහ සංකීර්ණ වාක්ය ලිවීමේ ප්රවණතාවක් පවතී. සෙසෝතෝ භාෂාවට හැරවීමේදී මෙම දිගු වාක්ය සරල, කෙටි වාක්ය කිහිපයකට කඩා පරිවර්තනය කිරීමෙන් පැහැදිලි බව වැඩි කර ගත හැක.
- නාම පද පන්ති නැවත පරීක්ෂා කරන්න: සෙසෝතෝ වාක්යයක ඇති සෑම නාම පදයකටම අදාළ ක්රියා පද සහ විශේෂණ පද නිසි පරිදි ගැලපී ඇත්දැයි තහවුරු කර ගන්න.
- ප්රාදේශීය ව්යවහාරයන් ගැන සැලකිලිමත් වන්න: ලෙසතෝ රාජ්යයේ භාවිත වන සෙසෝතෝ භාෂාව සහ දකුණු අප්රිකාවේ භාවිත වන සෙසෝතෝ භාෂාව අතර ඇතැම් වචන මට්ටමින් සුළු වෙනස්කම් පැවතිය හැක. ලේඛනය භාවිත වන කලාපය අනුව ගැළපෙන වචන තෝරා ගන්න.
- ද්විත්ව කියවීම (Proofreading): පරිවර්තනය අවසන් වූ පසු, මව් භාෂාව සෙසෝතෝ වූ පරිවර්තකයෙකු ලවා ලේඛනය පරීක්ෂා කරවා ගැනීම (Back-translation / Proofreading) මඟින් ගුණාත්මකභාවය උපරිම මට්ටමකට ගෙන ආ හැක.
නිගමනය (Summary and Final Words)
සිංහල සිට සෙසෝතෝ දක්වා සිදු කෙරෙන පරිවර්තන, සංස්කෘතීන් සහ ව්යාකරණ ව්යුහයන් අතර පවතින වෙනස්කම් හේතුවෙන් අභියෝගාත්මක කාර්යයකි. කෙසේ වුවද, භාෂා ද්විත්වයේම පවතින සුවිශේෂී ලක්ෂණ හඳුනා ගනිමින්, නිවැරදි ව්යාකරණ නීති සහ සංස්කෘතික ගැළපීම් සිදු කිරීම මඟින් සාර්ථක පරිවර්තනයක් සිදු කළ හැකිය. ඉහත සඳහන් කළ ව්යාකරණමය කරුණු සහ ප්රායෝගික උපදෙස් අනුගමනය කිරීමෙන් ඔබේ පරිවර්තන ව්යාපෘති වඩාත් සාර්ථක හා වෘත්තීය මට්ටමකට ඔසවා තැබීමට හැකි වනු ඇත.