Terjimeçilik diňe bir sözleri bir dilden başga dile geçirmek bolman, eýsem iki sany medeniýetiň we dünýägaraşyň arasynda köpri gurmakdyr. Gündogar oguz gurluşly türkmen dili bilen latyn asylly rumyn diliniň arasyndaky terjime prosesi uly gyzyklanma we şol bir wagtda professional jogapkärçiligi talap edýär. Türkmen dili agglutinatiw (goşulmaly) häsiýete eýe bolsa, rumyn dili flektiw (söz üýtgeýän) diller maşgalasyna degişlidir. Bu tapawut grammatikadan başlap, leksika çenli örän çuňňur kynçylyklary ýüze çykarýar. Bu makalada türkmen dilinden rumyn diline terjime etmegiň inçe syrlary, ýüze çykýan sintaktik hem-de morfologik bärden gaýtmalary we terjimeçileriň ulanmaly esasy tilleri barada giňişleýin söhbet açarys.
Sintaktik Tapawutlar: SOV we SVO Düzgünleriniň Kadalaşdyrylmagy
Sözlem gurluşy dilleriň iň düýpli aýratynlyklarynyň biridir. Türkmen dilinde sözlem agzalarynyň adaty ýerleşiş tertibi Eýe-Doldurgyç-Habar (Subject-Object-Verb - SOV) görnüşindedir. Ýagny, işlik hemişe diýen ýaly sözlemiň ahyrynda gelýär. Mysal üçin: "Myrat şu gün täze maşyn satyn aldy." Rumyn dilinde bolsa tersine, kadaly söz düzümi Eýe-Habar-Doldurgyç (Subject-Verb-Object - SVO) tertibindedir: "Mihai a cumpărat o mașină nouă astăzi."
Terjimeçi türkmençe mətni rumyn diline geçirende, söz tertibini doly üýtgetmelidir. Eger söz tertibine göni eýerilse, rumyn dilinde düşnüksiz ýa-da tebigy bolmadyk sözlemler emele geler. Şeýle-de, rumyn dilinde söz tertibi has çeýedir we stilistik maksatlar üçin üýtgedilip bilner, ýöne standard ýazuw dilinde SVO tertibini berjaý etmek esasy şertdir. Sözlemiň sintaktik agzalarynyň dogry ýerleşdirilmegi mətniň okalyşyny we düşnükliligini ýokarlandyrýar.
Morfologik Kynçylyklar: Agglyutinatiwligiň we Flektiwligiň Gapma-Garşylygy
Türkmen dili agglyutinatiw dil bolup, söz ýasamak we grammatiki gatnaşyklary aňlatmak üçin söz köküne yzygiderli we üýtgemeýän goşulmalar (suffiksler) goşulýar. Rumyn dili bolsa flektiw dil bolup, bir goşulma birnäçe grammatiki manyny (mysal üçin, şahsy, sany, wagty we ýönelişi) bir wagtda aňladyp bilýär we kökleriň özünde hem ses üýtgemeleri (alternanțe fonetice) ýüze çykyp bilýär.
Bu tapawut şu aşakdaky ugurlarda has aýdyň görünýär:
- Grammatiki jyns (genul): Türkmen dilinde jyns kategoriýasy ýokdur. Rumyn dilinde bolsa atlar erkek (masculin), aýal (feminin) we bitarap (neutral) jynslara bölünýär. Bu bolsa sypatlaryň, sanlaryň we käbir işlikleriň hem şol atlara laýyklykda jynsyny üýtgetmegini talap edýär.
- Artikller (articolele): Rumyn dilinde atlar kesgitli ýa-da kesgitsiz artikller bilen ulanylýar. Türkmen dilinde bolsa bu gatnaşyklar köplenç düşüm goşulmalary (mysal üçin, ýöneliş ýa-da kömekçi sözler) arkaly aňladylýar. Meselem, "kitap" (o carte - kesgitsiz) we "kitaby" (cartea - kesgitli).
- Düşümler (cazurile): Türkmen dilinde 6 sany düşüm bar we olar ýörite goşulmalar bilen aňladylýar. Rumyn dilinde bolsa 5 sany düşüm (nominativ, genitiv, dativ, acuzativ, vocativ) bolup, olaryň arasyndaky tapawutlar köplenç predloglar we ýörite artikl formalary (mysal üçin, genitiw we datiw üçin "al", "a", "lor") arkaly kesgitlenýär.
Işlik Ulgamynyň Öwüşginleri we Wagt Formallarynyň Meňzeşligi
Rumyn dilinde işlik ulgamy örän çylşyrymlydyr. Işlikler 4 sany uly topara bölünýär we her bir topar özboluşly üýtgeýiş kadalaryna eýedir. Düzgünden daşary (işlikleriň aýratyn formalary) işlikleriň sany hem örän köpdür. Türkmen dilindäki işlik wagtlaryny rumyn dilindäki meňzeşlikleri bilen laýyklaşdyrmak uly ussatlygy talap edýär.
Mysal üçin, türkmen dilindäki öten zamanyň tapawutly görnüşleri (gelipdir, geldi, gelipdi) rumyn dilinde "Perfect compus", "Imperfect" ýa-da "Mai mult ca perfect" wagtlary bilen takyk berilmelidir. Eger geçmişde dowam eden dowamly hereket barada gürrüň gidýän bolsa, hökman "Imperfect" wagty ulanmalydyr. Hereket tamamlanan we anyk wagtda bolup geçen bolsa, "Perfect compus" ulanylýar. Bu grammatiki inçelikleri bilmezlik terjimäniň hilini peseldip, asyl manynyň ýoýulmagyna eltip biler.
Predloglary Dogry Ulanmak: Ýer-Wagt Gatnaşyklary
Türkmen dilinde giňden ulanylýan düşüm goşulmalary we kömekçi sözler (postpozisiýalar) rumyn dilinde predloglar (prepoziții) arkaly berilýär. Rumyn dilindäki "pe", "în", "la", "sub", "peste" ýaly predloglar örän çylşyrymly dolandyrylyşa eýedir. Olaryň haýsy işlikler ýa-da atlar bilen ulanylmalydygyny diňe bir düzgünler däl, eýsem dildäki durnukly söz düzümleri hem kesgitleýär.
Meselem, türkmen dilindäki "mekdepde" sözi ýagdaýa görä "la școală" (mekdebe gitmek ýa-da şol ýerde bolmak) ýa-da "în școală" (binanyň içinde bolmak) görnüşinde bolup bilýär. "A se gîndi la..." (bir zat barada pikirlenmek) ýaly durnukly aňlatmalarda predlogyň dogry saýlanmagy terjimeçiden hemişe ünsli we tejribeli bolmagy talap edýär.
Leksiki we Medeni Laýyklaşdyrma (Lokalizasiýa)
Terjimede iň uly kynçylyklaryň biri hem medeni tapawutlardyr. Türkmen medeniýetine mahsus bolan köp sanly sözleri (mysal üçin: dutar, telpek, tamdyr, çörek, pisse we ş.m.) rumyn diline göni terjime edip bolmaýar. Bu ýagdaýda terjimeçi şu aşakdaky usullardan peýdalanyp biler:
- Transkripsiýa we düşündiriş: Milli sözi saklap, sözlemiň içinde ýa-da aşak düşündiriş ýazmak.
- Funksional ekwiwalent: Asyl sözüň ýerine şol medeniýete iň ýakyn bolan we meňzeş funksiýany ýerine ýetirýän sözi tapmak.
- Deskrıptıw (düşündirişli) terjime: Milli düşünjäniň manysyny birnäçe söz arkaly rumyn dilinde düşündirmek.
Şeýle-de, nakyllaryň we atalar sözüniň terjimesi hemişe çeperçilik taýdan laýyklaşdyrmany talap edýär. Türkmen dilindäki nakylyň göni terjimesi rumyn okyjysyna hiç hili many bermän biler. Şonuň üçin rumyn medeniýetinde bar bolan we meňzeş terbiýeçilik ýa-da pelsepewi manyny göterýän ekwiwalent nakyllary ulanmak amatlydyr.
Türkmen-Rumyn Terjimesini Kämilleşdirmek Üçin Praktiki Maslahatlar
Netijeli we ýokary hilli terjime üçin şu aşakdaky maslahatlara eýermek uly kömek berer:
- Asyl mətniň stilini saklaň: Resmi, ylmy, çeper ýa-da publisistik tekstleriň her biriniň öz ýazuw aýratynlyklary bardyr. Rumyn diline terjime edilende hem şol stil saklanmalydyr.
- Professional sözlüklerden peýdalanyň: Diňe iki dilli gysgaça sözlükler bilen çäklenmän, eýsem rumyn diliniň düşündirişli sözlüklerini (DEX) we sinonimler sözlügini hemişe ýanyňyzda saklaň.
- Hünärmen goldawyny alyň: Taýýar bolan terjime işini hemişe rumyn dilinde gürleýän redaktorlara ýa-da hünärmenlere korrekturlemek üçin beriň. Bu bolsa terjimede goýberilen ownuk ýalňyşlyklaryň öňüni alar.
- Yzygiderli tejribe we okamagy endik ediniň: Rumyn dilindäki häzirki zaman edebiýatyny, habarlary we ylmy makalalary yzygiderli okamak arkaly dildäki täze özgerişleri we söz aýratynlyklaryny öwrenip bilersiňiz.
Türkmen dilinden rumyn diline terjime etmek — iki dilli bolmakdan has uly zady talap edýän döredijilikli we ylmy prosesdir. Sintaktik we morfologik tapawutlary akyllylyk bilen çözmek, medeni aýratynlyklary göz öňünde tutmak we professional gurallary yzygiderli ulanmak arkaly terjimeçiler ýokary derejeli we düşnükli işleri hödürläp bilerler. Bu bolsa öz gezeginde Türkmenistan we Rumyniýa döwletleriniň arasyndaky medeni we ylmy hyzmatdaşlygyň has-da ösmegine goşant goşar.