Qloballaşan dünyada fərqli dil ailələrinə məsub olan dillər arasında tərcümə xidmətlərinə tələbat durmadan artır. Altay dil ailəsinin Türk qrupuna daxil olan Azərbaycan dili ilə Afroasiya dil ailəsinin Kuşit qoluna aid olan Somali dili arasında tərcümə prosesi həm struktur, həm də mədəni baxımdan unikal çətinliklər yaradır. Hər iki dil morfoloji olaraq aqqlütinativ (bitişdirici) xüsusiyyətlərə malik olsa da, cümlə quruluşu, qrammatik kateqoriyalar və ifadə tərzləri baxımından bir-birindən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir. Bu məqalədə Azərbaycan dilindən Somali dilinə tərcümə prosesinin əsas nüanslarını, qarşıya çıxan çətinlikləri və uğurlu tərcümə üçün vacib məsləhətləri təhlil edəcəyik.
Sintaktik Fərqlər və Cümlə Quruluşunun Yenidən Təşkili
Azərbaycan və Somali dilləri arasındakı ən böyük fərqlərdən biri sintaktik quruluşla bağlıdır. Azərbaycan dili standart olaraq SOV (Mübtəda - Tamamlıq - Xəbər) cümlə strukturuna malikdir. Yəni cümlənin fəaliyyətini göstərən fel (xəbər) adətən cümlənin sonunda yerləşir. Digər tərəfdən, Somali dili daha çevik bir sintaksisə malik olsa da, əsasən SVO (Mübtəda - Xəbər - Tamamlıq) strukturuna meyil edir, lakin cümlədəki fokus elementinə görə söz sırası dəyişə bilər.
Tərcüməçi Azərbaycan dilindəki uzun, mürəkkəb cümlələri Somali dilinə çevirərkən cümlənin strukturunu tamamilə yenidən qurmalıdır. Məsələn, "O, dünən aldığı kitabı mənə verdi" cümləsində fel sonda gəlir. Bunu Somali dilinə tərcümə edərkən felin və tamamlığın yerini dəyişərək cümləni "O, verdi mənə kitabı hansını ki dünən almışdı" (Qofka waxa uu ii siiyay buuggii uu shalay soo iibsaday) şəklində strukturlaşdırmaq lazımdır. Bu zaman cümlə daxili əlaqələrin itməməsinə xüsusi diqqət yetirilməlidir.
Somali Dilinin Fokus Sistemi (Focus System)
Somali dilini digər dillərdən fərqləndirən ən mühüm qrammatik xüsusiyyət fokus sistemidir. Somali dilində hər bir cümlədə hansı məlumatın daha vacib (fokusda) olduğunu göstərmək üçün xüsusi hissəciklərdən (focus particles) istifadə olunur. Ən çox istifadə olunan fokus hissəcikləri bunlardır:
- Baa / Ayaa / Waxaa: Mübtəda və ya tamamlığı fokuslamaq üçün istifadə olunur.
- Waa: Fel və ya xəbəri fokuslamaq üçün istifadə olunur.
Azərbaycan dilində biz fokusu intonasiya ilə və ya fokuslanacaq sözü xəbərə yaxınlaşdırmaqla təmin edirik. Məsələn, "Kitabı Əli gətirdi" (başqası yox, məhz Əli) dedikdə, bu vurğunu Somali dilində "Cali baa buugga keenay" (Əli [fokus] kitabı gətirdi) şəklində vermək mütləqdir. Əgər tərcüməçi Somali dilindəki fokus sistemini düzgün tətbiq edə bilməsə, tərcümə edilən mətn qrammatik cəhətdən doğru görünsə belə, təbii səslənməyəcək və məna qarışıqlığı yaradacaqdır.
Qrammatik Cins (Gender) və Kəmiyyət Kateqoriyası
Azərbaycan dilində qrammatik cins kateqoriyası yoxdur. Üçüncü şəxsin təkində istifadə etdiyimiz "o" əvəzliyi həm kişilərə, həm qadınlara, həm də cansız əşyalara aid edilə bilər. Lakin Somali dilində güclü bir qrammatik cins (kişi və qadın) sistemi mövcuddur. Hətta cansız isimlər də kişi və ya qadın cinsinə aid edilir. Cins kateqoriyası təkcə əvəzliklərdə deyil, həmçinin artikllərdə, təyinlərdə və fellərin təsrifində özünü büruzə verir.
Azərbaycan dilindən Somali dilinə tərcümə edərkən aşağıdakı məqamlara diqqət yetirilməlidir:
- Artikllərin Cinsə Görə Dəyişməsi: Somali dilində müəyyənlik artikli ismin cinsinə görə dəyişir. Məsələn, kişi cinsində olan isimlər üçün "-ka / -ku / -kii", qadın cinsində olanlar üçün isə "-ta / -tu / -tii" şəkilçiləri istifadə olunur.
- Kəmiyyət və Cinsin Əlaqəsi: Bəzi Somali isimləri cəmlənərkən cinsini dəyişir. Bu fenomen "cinsin polarizasiyası" adlanır və tərcüməçidən dərin leksik bilik tələb edir.
Aqqlütinasiya və Morfoloji Uyğunlaşdırma
Həm Azərbaycan, həm də Somali dilləri aqqlütinativ dillər qrupuna aiddir. Bu o deməkdir ki, sözlərin kökünə müxtəlif şəkilçilər əlavə edilərək yeni mənalar və qrammatik formalar yaradılır. Lakin şəkilçilərin düzülüş ardıcıllığı və funksiyaları fərqlidir. Azərbaycan dilində hal, mənsubiyyət və xəbərlik şəkilçiləri ismin sonuna ardıcıl şəkildə əlavə olunur (məsələn: ev-lər-imiz-də). Somali dilində isə bəzi qrammatik münasibətlər sözün əvvəlinə əlavə olunan prefikslər (ön şəkilçilər) və ya cümlədəki köməkçi sözlər vasitəsilə ifadə edilir.
Tərcüməçi hər iki dilin şəkilçilər sisteminə dərindən bələd olmano və Azərbaycan dilindəki mürəkkəb söz birləşmələrini Somali dilində düzgün prepozisiya və postpozisiyalarla əvəzləməyi bacarmalıdır.
Mədəni Lokalizasiya və İdiomların Tərcüməsi
Tərcümə sadəcə sözlərin bir dildən digərinə köçürülməsi deyil, həm də mədəniyyətlərarası körpünün qurulmasıdır. Azərbaycan mədəniyyəti ilə Somali (Şərqi Afrika) mədəniyyəti arasında böyük coğrafi və tarixi fərqlər var. İslam dininin hər iki cəmiyyətdə oynadığı rol bəzi ortaq dini terminlərin və ifadələrin (məsələn, "inşallah", "həmd olsun" və s.) mövcudluğuna səbəb olsa da, gündəlik həyat, heyvandarlıq (xüsusilə dəvəçilik Somalidə mühüm mədəni simvoldur), mərasimlər və ailə institutları ilə bağlı idiomlar tamamilə fərqlidir.
Azərbaycan dilindəki "Dəvə dabanı", "İynə ilə gor qazmaq" və ya "Gözündən düşmək" kimi idiomatik ifadələri Somali dilinə hərfi tərcümə etmək mənasız və anlaşılmaz olacaqdır. Bunun əvəzinə, Somali dilinin zəngin şifahi xalq ədəbiyyatından və atalar sözlərindən (maahmaahyo) ekvivalentlər tapılmalıdır. Məsələn, səbir və çətinliklə bağlı bir ifadəni tərcümə edərkən Somalilərin dəvə və köçəri həyatı ilə bağlı atalar sözlərindən istifadə etmək mətnin keyfiyyətini və təbiiliyini artıracaqdır.
Tərcüməçilər üçün Praktik Məsləhətlər
Azərbaycan dilindən Somali dilinə yüksək keyfiyyətli tərcümə təmin etmək üçün aşağıdakı praktik addımlara riayət edilməsi tövsiyə olunur:
- Mətnin Kontekstini Anlayın: Tərcüməyə başlamazdan əvvəl mətndəki əsas ideyanı və hədəf auditoriyanı müəyyənləşdirin. Rəsmi, elmi yoxsa bədii üslub olduğunu dəqiqləşdirin.
- Lüğətlərdən və Müasir Resurslardan İstifadə Edin: Azərbaycan-Somali birbaşa lüğətləri məhdud olduğundan, tərcüməçilər tez-tez ingilis dili vasitəsilə (Azərbaycan-İngilis və İngilis-Somali) çarpaz yoxlama metodundan istifadə etməlidirlər.
- Terminologiya Bazası Yaradın: Xüsusilə hüquqi, tibbi və texniki tərcümələrdə terminlərin ardıcıllığını qorumaq üçün şəxsi qlossari hazırlayın.
- Yerli Redaktorla İşləyin: Tərcümə olunan materialın Somali dilində tam təbii və mədəni cəhətdən uyğun səslənməsi üçün son mərhələdə ana dili Somali dili olan redaktorun (proofreader) rəyini alın.