Qloballaşan dünyada fərqli mədəniyyətlər və dillər arasında körpü qurmaq tərcümə sənətinin ən vacib missiyalarından biridir. Azərbaycan və Ukrayna arasındakı sıx siyasi, iqtisadi və mədəni əlaqələr bu iki dil arasında peşəkar tərcümə xidmətlərinə olan tələbi davamlı olaraq artırır. Lakin Azərbaycan dilindən Ukrayna dilinə tərcümə prosesi sadəcə sözlərin lüğəti mənalarının qarşılığını tapmaqdan ibarət deyil. Bu proses iki fərqli dil ailəsinə (Türk və Slavyan dilləri) mənsub olan sistemlərin qarşıdurmasını və adaptasiyasını tələb edir. Bu yazıda Azərbaycan dilindən Ukrayna dilinə tərcümə zamanı qarşıya çıxan əsas qrammatik fərqləri, sintaktik çətinlikləri və uğurlu lokalizasiya üsullarını təhlil edəcəyik.
1. Dil Ailələrinin Tipoloji Fərqləri: Aqqlütinativ və Flektiv Sistemlər
Azərbaycan dili Altay dil ailəsinin Türk qrupuna daxildir və aqqlütinativ (bitişdirici) dildir. Bu o deməkdir ki, söz kökünə müəyyən ardıcıllıqla müxtəlif şəkilçilər əlavə edilərək yeni mənalar və qrammatik formalar yaradılır. Ukrayna dili isə Hind-Avropa dil ailəsinin Slavyan qrupuna aiddir və flektiv dildir. Flektiv dillərdə sözlər daxili və xarici dəyişikliyə məruz qalır, şəkilçilər çoxfunksiyalı ola bilər və eyni vaxtda bir neçə qrammatik kateqoriyanı (məsələn, cins, kəmiyyət və hal) ifadə edə bilər.
Tərcüməçi üçün bu tipoloji fərq ondan ibarətdir ki, Azərbaycan dilindəki tək bir uzun söz (məsələn, "yazışdıqlarımızdandır") Ukrayna dilinə tərcümə edilərkən bütöv bir cümləyə və ya köməkçi nitq hissələri ilə zəngin olan ifadəyə çevrilə bilər. Bu fərqi dərk etmək mətnin təbii səslənməsi üçün ilkin şərtdir.
2. Söz Sırası və Sintaksis Restrukturizasiyası
Azərbaycan dilinin standart cümlə quruluşu "Mübtəda - Zərf/Tamamlıq - Xəbər" (SOV - Subject, Object, Verb) modelinə əsaslanır. Yəni fel cümlənin sonunda gəlir. Ukrayna dilində isə standart cümlə quruluşu "Mübtəda - Xəbər - Tamamlıq" (SVO - Subject, Verb, Object) ardıcıllığına malikdir. Lakin Ukrayna dili slavyan dilləri arasında nisbətən sərbəst söz sırasına sahib olması ilə seçilir. Çünki sözlərin cümlədəki rolu onların hallarından (qrammatik sonluqlarından) asanlıqla anlaşılır.
Tərcümə zamanı Azərbaycan dilindəki cümləni birbaşa sırayla Ukrayna dilinə köçürmək kobud sintaktik səhvlərə və ya mətndə süni ağırlığa səbəb olur. Tərcüməçi cümlənin strukturunu yenidən qurmalı, xəbəri önə çəkməli və vurğulanmaq istəyən mənanı Ukrayna dilinin intonasiyasına uyğun olaraq cümlədə yerləşdirməlidir.
3. Qrammatik Cins (Gender) Kateqoriyası
Azərbaycan dilində qrammatik cins kateqoriyası yoxdur. "O" əvəzliyi həm kişiyə, həm qadına, həm də cansız əşyalara aid edilə bilər. Ukrayna dilində isə hər bir isim üç cinsdən (kişi - чоловічий, qadın - жіночий, orta - середній) birinə mənsubdur. Bu mənsubiyyət təkcə əvəzliklərdə deyil, isimlə uzlaşan sifətlərdə, feli sifətlərdə və hətta keçmiş zaman fellərində də özünü göstərir.
Tərcüməçi Azərbaycan mətnindəki subyektin hansı cinsə aid olduğunu kontekstdən müəyyən etməli və Ukrayna dilindəki uzlaşmanı buna uyğun qurmalıdır. Kontekst kifayət etmədikdə, cümlənin semantikasını dərindən analiz etmək və ya sifətlərin, fellərin sonluqlarını düzgün seçmək tərcümənin keyfiyyətini təmin edən əsas amildir.
4. Hal Sistemləri və Önşəkilçilərin (Prepozisiyaların) İnteqrasiyası
Azərbaycan dilində 6 qrammatik hal mövcuddur və hallar isim kökünə qoşulan şəkilçilərlə müəyyən olunur. Ukrayna dilində isə 7 hal var:
- Adlıq (Називний)
- Yiyəlik (Родовий)
- Yönlük (Давальний)
- Təsirlik (Знахідний)
- Vasiləli/Alət halı (Орудний)
- Yerlik (Місцевий)
- Çağırış halı (Кличний)
Ukrayna dilində hal şəkilçiləri demək olar ki, həmişə önşəkilçilərlə (прийменники - məsələn, "в", "на", "з", "під") birlikdə işlənir. Azərbaycan dilindəki çıxışlıq halı ("-dan/-dən") Ukrayna dilində yiyəlik halı və müvafiq önşəkilçi ilə ifadə edilə bilər. Məsələn, "məktəbdən" ifadəsi "зі школи" (zi şkoli) kimi tərcümə olunur. Tərcüməçi hər bir halın hansı prepozisiya ilə düzgün uzlaşdığını dəqiq bilməlidir.
5. Felin Aspekti (Вид дієслова): Bitmiş və Bitməmiş Fellər
Ukrayna dilində fellərin aspekt kateqoriyası tərcüməçilər üçün ən mürəkkəb mövzulardan biridir. Fellər bitməmiş (недоконаний) və bitmiş (доконаний) aspektlərə bölünür. Bitməmiş aspekt hərəkətin prosesini, təkrarlanmasını bildirir, bitmiş aspekt isə nəticəni və hərəkətin başa çatdığını göstərir. Azərbaycan dilində bu fərq zaman şəkilçiləri, tərz şəkilçiləri və ya əlavə sözlər vasitəsilə verilir.
Məsələn, "O məktub yazırdı" (proses) Ukrayna dilində "Він писав листа" olacaq, lakin "O məktub yazdı" (nəticə) "Він написав листа" kimi tərcümə edilməlidir. Burada "писати" və "написати" felləri arasındakı seçim tərcümənin məna dəqiqliyi üçün həlledicidir.
6. Mədəni və Sahəvi Lokalizasiya Məsləhətləri
Azərbaycan və Ukrayna xalqları uzun müddət eyni geosiyasi məkanda (məsələn, SSRİ tərkibində) yaşadıqları üçün bəzi ortaq terminlər və inzibati anlayışlar mövcuddur. Lakin müstəqillik dövründə hər iki ölkə öz qanunvericiliyini və terminologiyasını milli zəmində inkişaf etdirmişdir. Buna görə də tərcümə zamanı aşağıdakı məqamlara diqqət yetirilməlidir:
- İnzibati-ərazi vahidləri: Azərbaycanın "rayon" anlayışı Ukrayna dilində "район" kimi qalsa da, "şəhər rayonu" və ya regional bölgülər fərqli hüquqi statuslara malik ola bilər.
- Rəsmi sənədlər: Şəxsiyyət vəsiqəsi, doğum haqqında şəhadətnamə və digər rəsmi sənədlərin tərcüməsində Ukraynanın standart dövlət terminologiyasına riayət edilməlidir.
- Frazeoloji birləşmələr: Hər iki dildəki atalar sözləri və idiomlar hərfi tərcümə edilməməli, onların ekvivalentləri tapılmalıdır. Məsələn, "daşı ətəyindən tökmək" ifadəsini Ukrayna dilinə birbaşa tərcümə etmək mənasız olar; bunun əvəzinə yumşalmaq və ya güzəştə getmək mənasını verən frazeologizmlər seçilməlidir.
7. Ukrayna Dilinə Tərcümədə Keyfiyyəti Artırmaq Üçün Praktik Təkliflər
Peşəkar nəticə əldə etmək üçün tərcüməçilər yalnız lüğətlərə güvənməməli, eyni zamanda müasir dil alətlərindən istifadə etməlidirlər. Ukrayna dilinin zəngin sinonim fondunu araşdırmaq, cümlələri qısaltmaq və oxunaqlığı artırmaq üçün redaktə mərhələsinə xüsusi vaxt ayrılmalıdır. Həmçinin tərcümə olunan mətnin yerli Ukrayna auditoriyası tərəfindən necə qəbul ediləcəyini test etmək üçün yerli spikerlərin (native speaker) rəyindən yararlanmaq tövsiyə olunur.