He hana paʻakikī a me ka hoihoi ka unuhi ʻōlelo ʻana ma waena o nā ʻōlelo ʻelua i loaʻa ʻole ka pilina pili koko. ʻO ka ʻōlelo Hawaiʻi, he ʻōlelo Polenekia ia mai ka ʻohana ʻōlelo ʻAusetonehia (Austronesian), a ʻo ka ʻōlelo Pōlani (Polish), he ʻōlelo Slawika ia mai ka ʻohana ʻōlelo ʻInia-Eulopa (Indo-European). Ma muli o kēia kaʻawale nui ʻana o ko lāua mau kumu moʻomeheu a me ka wehewehe ʻana i ke ao nei, pono ka mea unuhi e hoʻomaopopo hohonu i nā loina, ka pilinaʻōlelo, a me nā manaʻo huna o kēlā keʻehia ʻōlelo i mea e kūpono ai ka unuhi ʻana. Ma kēia ʻatikala, e nānā kākou i ke kaʻina hana, nā pilikia maʻamau, a me nā manaʻo kōkua no ka unuhi kūpono ʻana mai ka ʻōlelo makuahine o ko Hawaiʻi nei a i ka ʻōlelo o ka poʻe Pōlani.
Ka Hoʻohālikelike ʻana i nā ʻOhana ʻŌlelo ʻElua
He mea nui ka hoʻomaopopo ʻana he mau honua ʻokoʻa loa ka ʻōlelo Hawaiʻi a me ka ʻōlelo Pōlani. ʻO ka ʻōlelo Hawaiʻi, ua hoʻokumu ʻia ma luna o ka pilina pili kokoke me ka lani, ka honua, a me ke kai. He ʻōlelo ia me nā huapalapala liʻiliʻi (ʻelima wale nō woela a me ʻewalu konsonane), akā he nui ka mana o ka leo a me ka leo kani. Ma kekahi ʻaoʻao, ʻo ka ʻōlelo Pōlani, he ʻōlelo kani paʻakikī ia me nā konsonane he nui i hui pū ʻia (consonant clusters), a he ʻōlelo nō hoʻi ia i kākau ʻia me nā kaha kikoʻī he nui e like me ka ą, ę, ł, ś, ż, ź, ć, ń.
No ka mea unuhi, ʻo ka hana mua, ʻo ia ka wehe ʻana i ka manaʻo mai ka pōʻaiapili Hawaiʻi a hoʻoili akula i loko o ka pōʻaiapili Pōlani. ʻAʻole hiki ke unuhi huaʻōlelo no ka huaʻōlelo wale nō, no ka mea, he ʻokoʻa loa ka waihoʻoluʻu o ka manaʻo ma loko o kēia mau ʻōlelo. Inā hoʻāʻo ka mea unuhi e unuhi pololei me ka hoʻohana ʻana i ka puke wehewehe ʻōlelo wale nō, e nalowale ana ke ʻano maoli a me ka nani o ka manaʻo kumu.
Nā Pilikia o ka Pilinaʻōlelo (Syntax a me ka Morphology)
ʻO ka ʻokoʻa nui loa ma waena o kēia mau ʻōlelo ʻelua, ʻo ia ke kūkulu ʻana i ka hopunaʻōlelo (syntax). Ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, ʻo ke kaʻina maʻamau o ka hopunaʻōlelo, ʻo ia ka VSO (Verb-Subject-Object), kahi e mua ai ka huaʻōlelo hana (verb), a ukali ʻia e ka mea hana (subject), a laila ka mea i hana ʻia (object). Eia kekahi laʻana: "Inu ka manu i ka wai." (Inu = huaʻōlelo hana, ka manu = mea hana, i ka wai = mea i hana ʻia).
Ma ka ʻōlelo Pōlani naʻe, ʻo ke kaʻina maʻamau ka SVO (Subject-Verb-Object), e like me "Ptak pije wodę." (Ptak = mea hana, pije = huaʻōlelo hana, wodę = mea i hana ʻia). Akā naʻe, he ʻōlelo maʻalahi loa ka ʻōlelo Pōlani i ka neʻe ʻana o nā huaʻōlelo ma muli o kāna ʻōnaehana hāʻule hopena (case system a i ʻole deklinacja). He ʻehiku kūlana (cases) o ka inoa ma ka ʻōlelo Pōlani:
- Mianownik (Nominative) - ka inoa kumu
- Dopełniacz (Genitive) - ka pili a me ke kālele
- Celownik (Dative) - no wai a i ʻole ia wai
- Biernik (Accusative) - ka mea i hana ʻia
- Narzędnik (Instrumental) - ma o ke aha
- Miejscownik (Locative) - ma hea
- Wołacz (Vocative) - ke kāhea ʻana
Ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, hoʻohana ʻia nā ʻami (prepositional particles) e like me i, ma, no, na, e no ka hōʻike ʻana i ka pilina o nā inoa. I ka unuhi ʻana i ka ʻōlelo Pōlani, pono e hoʻololi ʻia kēia mau ʻami Hawaiʻi i mau hāʻule hopena Pōlani kūpono ma o ka hoʻololi ʻana i ka hopena o ka huaʻōlelo Pōlani. He pilikia nui kēia no ka poʻe hoʻomaka, no ka mea, pono e koho pololei i ke kūlana case a me ka hopena kāne/wahine/kūlike ʻole (gender coordination) o nā hua Pōlani.
Ka Pono o ka ʻOkina a me ka Kahakō
He mea koʻikoʻi ka ʻokina (ʻ) a me ka kahakō (ā, ē, ī, ō, ū) ma ka ʻōlelo Hawaiʻi. ʻAʻole lāua he mau kaha hoʻonani wale nō, he mau huapalapala maoli nō lāua e hoʻololi loa ana i ke ʻano o ka huaʻōlelo. No ka laʻana:
- Kala (he ʻano iʻa a i ʻole ke kala ʻana) vs. Kālā (ke moni/dola) vs. Kalā (ka lā)
- Ia (he paniinoa: ʻo ia / he/she) vs. Iʻa (fish / ryba)
- Kau (to place / położyć) vs. Kāu (your / twój) vs. Kaʻu (my / mój)
Inā kākau hewa ʻia ka huaʻōlelo Hawaiʻi me ka loaʻa ʻole o ka ʻokina a i ʻole ka kahakō, e alakaʻi hewa ʻia ana ka mea unuhi Pōlani. E unuhi paha ʻo ia i ka "iʻa" ma ke ʻano he "ia" (he/she/it ma ka ʻōlelo Pōlani: on/ona/ono) ma mua o ka unuhi ʻana he "ryba". No laila, pono i ka mea unuhi e hōʻoia i ka pololei o ka palapala kumu ma mua o ka hoʻomaka ʻana i ka hana unuhi maoli.
Ka Unuhi ʻana i ke Kaona a me ka Moʻomeheu
ʻO kekahi o nā ʻano nani loa o ka ʻōlelo Hawaiʻi, ʻo ia ke kaona—ka manaʻo hūnā ma hope o nā huaʻōlelo maʻamau. Ma ka haku mele a me ke kamaʻilio ʻana, hoʻohana pinepine ʻia nā kiʻi ʻōlelo e pili ana i ka nahele, ka makani, ka ua, a me ka moana no ka hōʻike ʻana i nā manaʻo hohonu e like me ke aloha, ka pili ʻohana, a me ke kaumaha. No ka laʻana, he hōʻailona pinepine ka "ua" no ke aloha a i ʻole nā waimaka, a ʻo ka "pua" no ka mea aloha a i ʻole ke keiki.
Ma ka ʻōlelo Pōlani, ʻaʻole i kamaʻāina kēlā poʻe heluhelu i kēia ʻano hoʻohālikelike ʻana mai ka moʻomeheu Polenekia. Inā unuhi pololei ʻia ka huaʻōlelo "pua" i ka ʻōlelo Pōlani ʻo "kwiat", e manaʻo wale nō ka poʻe Pōlani he pua maoli ia ma ka māla. I mea e mālama ai i ke kaona, pono e hoʻohana i nā ʻano hana like ʻole:
- Ka Unuhi Wehewehe (Descriptive Translation): Ka hoʻohui ʻana i nā huaʻōlelo wehewehe ma ka ʻōlelo Pōlani e hōʻike ana i ke ʻano hohonu.
- Nā Kaha lalo (Footnotes): Ka kākau ʻana i nā memo ma lalo o ka ʻaoʻao e wehewehe ana i ka pōʻaiapili moʻomeheu a me ka manaʻo hūnā i ka poʻe heluhelu Pōlani.
- Ka Unuhi Hāmeʻa (Localization): Ka ʻimi ʻana i kekahi kiʻi ʻōlelo Pōlani e like ka manaʻo me ke kiʻi ʻōlelo Hawaiʻi, ʻoiai he ʻokoʻa nā mea i hoʻohana ʻia.
Nā Huaʻōlelo Kūikawā o ka Moʻomeheu Hawaiʻi
Aia he mau huaʻōlelo Hawaiʻi i hiki ʻole ke unuhi maʻalahi ʻia i hoʻokahi hua Pōlani no ka mea he hohonu loa ko lākou ʻano moʻomeheu. E nānā kākou i kekahi o lākou a me nā koho kūpono ma ka ʻōlelo Pōlani:
| Huaʻōlelo Hawaiʻi | Ke ʻAno Moʻomeheu | Manaʻo Unuhi ma ka ʻŌlelo Pōlani |
|---|---|---|
| Aloha | Ke aloha, ka maluhia, ka pilina ʻuhane, ke aloha wale. | Miłość, powitanie, pożegnanie, duch współczucia i harmonii. |
| Mana | Ka mana kapu, ka ikaika mai ke akua a me ka honua mai. | Duchowa moc, życiowa energia, autorytet, boska siła. |
| Pono | Ka pono maoli, kaulike, ka hoʻoponopono pololei ʻana. | Sprawiedliwość, harmonia, moralna prawość, właściwy stan rzeczy. |
| ʻOhana | Ka ʻohana pili koko a me ka poʻe e pili pū ana ma ke aloha. | Rodzina (często w szerszym, społecznościowym znaczeniu). |
I ka unuhi ʻana i kēia mau huaʻōlelo koʻikoʻi, ʻo ka hana maikaʻi loa i kekahi manawa, ʻo ia ka waiho ʻana i ka huaʻōlelo Hawaiʻi kumu ma ka palapala Pōlani, a laila e kākau i ka wehewehe ʻana ma ka pale kumu a i ʻole ma ke kaha lalo. Ma kēia ʻano, hiki i ka mea heluhelu Pōlani ke aʻo i ka moʻomeheu Hawaiʻi me ka mahalo pū ʻana i kona kūlana kapu.
Nā Manaʻo Kōkua a me nā Hāʻina no ka Mea Unuhi
No ka hoʻokō ʻana i kahi unuhi kūpono e hoʻomālamalama ana i ka pilina ma waena o ka Pōlani a me ka Hawaiʻi, eia kekahi mau manaʻo kōkua e hahai ai:
- E Aʻo i ka Pilinaʻōlelo Slawika: Pono ka mea unuhi e hoʻomaopopo i ke ʻano o ka hoʻololi ʻana o ka ʻōlelo Pōlani i kona mau inoa ma o nā hāʻule hopena. ʻAʻole lawa ka ʻike wale i ke ʻano o ka huaʻōlelo kumu.
- Mai Poina i nā Paniinoa (Pronouns): Ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, aia he ʻokoʻa ma waena o ka "kākou" (inclusive) a me ka "mākou" (exclusive). Ma ka ʻōlelo Pōlani, hoʻokahi wale nō huaʻōlelo no kēia mau mea ʻelua, ʻo ia ʻo "my" (we). Pono e hoʻohui i nā wehewehe inā he mea nui kēia ʻokoʻa ma ka moʻolelo.
- E Hoʻolohe i ke Kani a me ka Puana: He ʻōlelo mele ka ʻōlelo Hawaiʻi. I ka unuhi ʻana i ka ʻōlelo Pōlani, e hoʻāʻo e haku i nā hopunaʻōlelo e kahe ana me ka maluhia a me ka nani, me ka mālama pū ʻana i ka manaʻo kumu.
- E Hana Pū me nā Kānaka Makuahine: I mea e hōʻoia ai i ka pololei o ka unuhi ʻana, e kūkākūkā me ka poʻe ʻōlelo makuahine o ka ʻōlelo Hawaiʻi a me ka ʻōlelo Pōlani. Hiki iā lākou ke kōkua i ka ʻike ʻana i nā hewa liʻiliʻi i hiki ʻole i nā mīkini unuhi ke hopu.
Ke unuhi ʻia ka ʻōlelo Hawaiʻi i ka ʻōlelo Pōlani me ka pololei a me ka mālama i ke ʻano kapu, ua kūkulu ʻia kekahi alahaka nani e hoʻohui ana i nā mokupuni wela o ka Pākīpika me nā kula uluwehi a me nā nahele pine o ʻEulopa Waena. He hana hoʻolaʻa kēia e pono ai ke aloha a me ke akamai.