Að þýða texta á milli tveggja tungumála sem eiga nánast ekkert sameiginlegt landfræðilega, sögulega eða ættfræðilega er ein erfiðasta en jafnframt mest heillandi áskorun sem þýðandi getur mætt. Íslenska og samóska eru áhrifamikið dæmi um slík andstæð tungumál. Íslenskan er indóevrópskt beygingarmál sem á rætur sínar að rekja til fornnorrænu, einkennist af flóknum beygingum og ríkri hefð fyrir nýyrðasmíð. Samóska aftur á móti tilheyrir ástrónesísku tungumálaættinni og er töluð í Pólýnesíu, nánar tiltekið á Samóaeyjum. Hún er greinandi tungumál (e. analytic language) þar sem málfræðileg tengsl eru sýnd með sjálfstæðum smáorðum frekar en beygingarendingum. Þessi grein fer ofan í saumana á þeim helstu áskorunum, málfræðilegu reglum og menningarlegu blæbrigðum sem þarf að hafa í huga við þýðingar á milli þessara tveggja tungumála.
Málfræðilegur munur: Frá flóknum beygingum til smáorða
Stærsta málfræðilega áskorunin við þýðingu úr íslensku yfir í samósku felst í gjörólíkri uppbyggingu málanna. Íslenskan treystir mjög á beygingar nafnorða, lýsingarorða, greinis og sagna. Íslensk nafnorð beygjast í fjórum föllum (nefnifalli, aukaföllum), tveimur tölum (eintölu, fleirtölu) og þremur kynjum (karlkyni, kvenkyni, hvorugkyni). Lýsingarorð verða að samræmast nafnorðinu í kyni, tölu og falli.
Samóska hefur hins vegar ekkert málfræðilegt kyn og engin föll í þeim skilningi sem við þekkjum í íslensku. Þess í stað notar samóska sérstakar málfræðilegar agnir (e. particles) sem eru staðsettar á undan eða eftir orðum til að sýna hlutverk þeirra í setningunni. Hér eru nokkrir lykilþættir sem þýðendur verða að ná tökum á:
- Sagnbeygingar og tíðir: Í íslensku breytast sagnir eftir persónu, tölu, tíð og hætti (t.d. ég les, við lásum, þeir hefðu lesið). Í samósku breytast sagnirnar sjálfar nánast ekkert. Tíðir og horf eru sýnd með sagnögnun (t.d. ua fyrir lokið horf, e eða te fyrir nútíð/framtíð, og sa eða na fyrir þátíð).
- Persónufornöfn og tvítala: Samóska hefur miklu flóknara kerfi persónufornafna en íslenska. Hún greinir á milli eintölu, tvítölu (þegar talað er um nákvæmlega tvo einstaklinga) og fleirtölu. Að auki er gerður greinarmunur á því hvort sá sem talar tekur viðmælandann með í fornafninu „við“ (innifalið/inclusive) eða útilokar hann (útilokað/exclusive). Til dæmis þýðir tāua „við tvö (þú og ég)“ á meðan māua þýðir „við tvö (einhver annar og ég, en ekki þú)“.
- Eignarfornöfn (a- og o-flokkar): Eignarfornöfn í samósku skiptast í tvo flokka eftir því hvers eðlis eignin er (svokallað „a“ og „o“ kerfi). Ef eigandinn hefur stjórn yfir eigninni eða hefur búið hana til (eins og matur, dýr eða verkfæri) er notað „a-kerfið“. Ef eigandinn hefur enga stjórn á eigninni (eins og foreldrar, líkamshlutar, tilfinningar, hús eða landvinningar) er notað „o-kerfið“. Þetta krefst mikillar nákvæmni af hálfu þýðandans, þar sem rangt val getur hljómað mjög óeðlilega eða breytt merkingunni.
Orðaröð og setningagerð
Íslenska notar yfirleitt orðaröðina Frumlag-Sögn-Andlag (SVO), þótt hún sé nokkuð sveigjanleg vegna þess að fallbeygingar skýra hlutverkin í setningunni. Samóska notar hins vegar oftast orðaröðina Sögn-Frumlag-Andlag (VSO) eða Sögn-Andlag-Frumlag (VOS). Dæmigerð samósk setning hefst á sagnögninni, fylgt eftir af sögninni og svo gerandanum.
Við þýðingu úr íslensku þarf því að endurskipuleggja flestar setningar algjörlega. Ef íslensk setning er löng og flókin, með mörgum aukasetningum, er besti kosturinn að brjóta hana upp í styttri, hnitmiðaðri setningar á samósku til að viðhalda skýrleika, réttu flæði og náttúrulegum hrynjanda málsins.
Menningarleg blæbrigði og virðingarmál (Gagana Fa'aaloalo)
Ein stærsta gildra sem þýðendur geta fallið í er að hunsa menningarlegt samhengi. Samóskt samfélag er mjög stéttskipt og byggist á hefðbundnu höfðingjakerfi (Fa'amatai). Þetta endurspeglast beint í tungumálinu í gegnum sérstakt virðingarmál eða kurteisismál sem kallast gagana fa'aaloalo.
Þegar rætt er við eða um höfðingja (matai), presta, opinbera embættismenn eða eldra fólk, er notaður allt annar orðaforði en í daglegu tali (gagana masani). Til dæmis er orðið yfir „að borða“ venjulega ai, en í virðingarmáli verður það taumafa eða laumalie. Íslenska hefur nánast alveg glatað sambærilegum greinarmun (þérun er nánast horfin úr málinu). Þess vegna verður þýðandinn að greina samhengi íslenska textans vandlega: Hver er mælandinn, hver er áheyrandinn og um hvern er rætt? Ef textinn er opinber, formlegur eða ætlaður eldra fólki á Samóa, er bráðnauðsynlegt að nota viðeigandi virðingarorð.
Hvernig á að takast á við hugtök sem vantar
Vegna ólíks loftslags, sögu og lífshátta eru mörg hugtök í öðru tungumálinu hreinlega ekki til í hinu. Íslenskan er rík af orðum yfir snjó, ís, frost og veðurfyrirbrigði (t.d. snjór, hjarn, skafrenningur, él, stórhríð). Á samósku er loftslagið hitabeltisloftslag og slík hugtök eru framandi. Oft er aðeins til eitt almennt orð yfir snjó eða ís (eins og kiona, sem er tökuorð úr ensku „snow“, eða aisa úr „ice“).
Á hinn bóginn hefur samóska fjöldann allan af orðum yfir mismunandi tegundir af kókoshnetum, vaxtarstig þeirra, mismunandi fiskitegundir, hefðbundnar athafnir (eins og 'ava athöfnina) og ættartengsl sem eiga sér enga beina samsvörun í íslensku. Þegar slík orð eru þýdd verður þýðandinn að velja á milli þess að:
- Nota lýsandi umritun (útskýra hugtakið með fleiri orðum á markmálinu).
- Nota almennara hugtak (t.d. að þýða sérhæft nafn á hitabeltisfiski einfaldlega sem „fiskur“ ef nákvæmnin skiptir ekki máli fyrir samhengið).
- Halda upprunalega orðinu og bæta við stuttri neðanmálsgrein eða útskýringu innan sviga.
Hagnýt ráð fyrir árangursríkar þýðingar
Til að tryggja að þýðingin verði bæði málfræðilega rétt og hljómi náttúrulega fyrir samóskumælandi lesendur, ættu þýðendur að fylgja þessum lykilskrefum:
- Greindu markhópinn: Ákvarðaðu strax hvort nota eigi hefðbundið daglegt mál eða formlegt virðingarmál. Þetta hefur áhrif á allt orðaval í samíska textanum.
- Varastu beina þýðingu (orð fyrir orð): Vegna þess að samóska treystir á smáorð fremur en beygingar, mun orð-fyrir-orð þýðing leiða til algjörlega óskiljanlegs texta. Einbeittu þér að því að grípa merkinguna og endurskrifa hana samkvæmt samóskri setningagerð.
- Gefðu gaum að ritunartáknum: Samóska notar tvö mikilvæg ritunartákn sem breyta framburði og merkingu orða verulega: úrfellingartákn (koma lili'u eða glottal stop, sýnt sem ') og langhljóðatákn (fa'amamafa eða macron, sýnt sem strik yfir sérhljóða, t.d. ā). Að sleppa þessum táknum getur valdið alvarlegum misskilningi. Til dæmis þýðir ava „virðing“ en 'ava er hefðbundinn drykkur.
- Láttu innfæddan yfirlesara fara yfir textann: Menningarleg blæbrigði samóskunnar eru svo fín og flókin að nánast ómögulegt er fyrir þann sem ekki hefur málið að móðurmáli að skrifa gallalausan texta. Samstarf við innfæddan samóskumælandi sérfræðing er besta tryggingin fyrir gæðum.
Að lokum má segja að þýðing úr íslensku yfir í samósku sé brúarsmíð milli tveggja ólíkra heima. Með því að sýna málfræðilegum sérkennum og menningarlegum gildum beggja landa tilhlýðilega virðingu er hægt að vinna þýðingar sem miðla boðskapnum á skýran, áhrifaríkan og blæbrigðaríkan hátt.