Қазіргі жаһандану дәуірінде Орталық Азия мен Батыс Африка арасындағы мәдени және экономикалық байланыстардың артуы сирек кездесетін тілдік жұптарға, соның ішінде қазақ тілінен хауса тіліне аудару қызметіне деген сұранысты арттырып отыр. Қазақ тілі — түркі тілдері отбасына жататын, жалғамалы (агглютинативті) тіл болса, хауса тілі — афразиялық тілдер отбасының чад тармағына жататын, Батыс Африкада (негізінен Нигерия мен Нигерде) ондаған миллион адам сөйлейтін тонды тіл. Бұл екі тілдің құрылымдық, грамматикалық және мәдени айырмашылықтары аудармашыдан терең лингвистикалық білімді және кәсіби шеберлікті талап етеді.
1. Грамматикалық құрылымдардың айырмашылығы: Жалғамалылық пен аналитизм
Қазақ және хауса тілдерінің арасындағы ең басты лингвистикалық айырмашылық олардың морфологиялық типінде жатыр. Қазақ тілі — классикалық агглютинативті тіл. Бұл тілде сөздердің түбіріне түрлі қосымшалар (жұрнақтар мен жалғаулар) тізбектеле жалғану арқылы жаңа мағыналар мен грамматикалық формалар жасалады. Мысалы, «достарымызға» деген бір ғана сөз түбір («дос»), көптік жалғау («-тар»), тәуелдік жалғау («-ымыз») және барыс септігінен («-ға») тұрады.
Ал хауса тілі негізінен аналитикалық белгілері басым флективті тіл болып табылады. Мұнда қатынастар қосымшалар арқылы емес, көмекші сөздер, предлогтар және сөздердің орын тәртібі арқылы жүзеге асады. Қазақ тіліндегі септік жүйесі хауса тілінде предлогтар жүйесіне ауысады. Мысалы, қазақ тіліндегі жатыс септігі (-да/-де) хауса тілінде «a» немесе «cikin» (ішінде) предлогтары арқылы беріледі. Аудармашы қазақ тіліндегі күрделі септік жалғауларын хауса тіліне аударғанда сәйкес келетін предлогтар мен сөз тіркестерін дұрыс таңдай білуі тиіс.
2. Синтаксистік трансформациялар: Сөздердің орын тәртібі
Сөйлемдегі сөздердің орын тәртібі — аударма процесіндегі ең маңызды кезеңдердің бірі. Қазақ тілі SOV (Subject - Object - Verb / Бастауыш - Толықтауыш - Баяндауыш) құрылымына бағынады. Яғни, сөйлемнің баяндауышы (етістік) әрқашан сөйлемнің соңында келеді. Мысалы: «Мен хатты жаздым».
Керісінше, хауса тілі SVO (Subject - Verb - Object / Бастауыш - Баяндауыш - Толықтауыш) құрылымын қолданады. Мұнда етістік бастауыштан кейін және толықтауыштың алдында тұрады. Жоғарыдағы сөйлем хауса тілінде «Na rubuta wasika» (Мен жаздым хатты) болып өзгереді. Аударма жасау барысында сөйлем құрылымын толығымен қайта құрастыру қажет:
- Қазақ тіліндегі сөйлем соңындағы етістікті хауса тілінде бастауыштан кейін бірден орналастыру;
- Анықтауыш пен анықталғыш сөздің орнын ауыстыру. Қазақ тілінде анықтауыш әрқашан анықталғыш сөздің алдында тұрады (мысалы, «қызыл кітап»). Хауса тілінде сын есімдер негізінен зат есімнен кейін келеді («littafi ja» — кітап қызыл), бірақ кейбір ерекше конструкциялар арқылы алдында да келуі мүмкін;
- Қазақ тіліндегі септік жалғауларының қызметін хауса тілінде тиісті предлогтар арқылы сөйлемнің басына немесе ортасына ауыстыру.
3. Грамматикалық тек (Gender) категориясымен жұмыс
Қазақ тілінде және жалпы түркі тілдерінде грамматикалық тек (род) категориясы атымен жоқ. «Ол» есімдігі ер адамға да, әйел адамға да, жансыз заттарға да ортақ қолданылады. Ал хауса тілінде грамматикалық тек категориясы өте маңызды рөл атқарады. Мұнда зат есімдер мен есімдіктер еркек (masculine) және әйел (feminine) тектеріне бөлінеді.
Бұл ерекшелік екінші және үшінші жақтағы жіктеу есімдіктеріне, тіпті етістіктердің жақталуына да әсер етеді. Мысалы, «Сен барасың» деген сөзді хауса тіліне аударғанда, егер ол ер адамға бағытталса «Ka tafi», ал әйел адамға бағытталса «Ki tafi» болады. Аудармашы қазақ тіліндегі мәтіннен контекстті анықтап, сөйлеушінің немесе іс-әрекет бағытталған тұлғаның жынысын нақты білуі керек, әйтпесе аударма грамматикалық және мағыналық тұрғыдан қате болып шығады.
4. Тондық жүйе және фонетикалық ерекшеліктер
Хауса тілі — тондық тіл. Онда үш түрлі тон бар: жоғары, төмен және төмендемелі (falling). Жазбаша мәтіндерде бұл тондар әдетте арнайы диакритикалық белгілермен көрсетілмейді, тек оқулықтар мен сөздіктерде ғана белгіленеді. Дегенмен, тон сөздің мағынасын толығымен өзгерте алады. Мысалы, «fari» сөзі тонына қарай «ақ» (сын есім) немесе «құрғақшылық» дегенді білдіруі мүмкін.
Қазақ тілінен хауса тіліне аударма жасағанда, әсіресе аудиовизуалды аудармада немесе дубляжда тондарды дұрыс айту және олардың мағыналық айырмашылығын ескеру аса маңызды. Сондай-ақ хауса тілінде созылыңқы және қысқа дауысты дыбыстардың да мағына ажыратқыш қызметі бар екенін есте сақтаған жөн.
5. Мәдени эквиваленттілік және Араб тілінің әсері
Қазақ және хауса мәдениеттерінің географиялық алшақтығына қарамастан, оларды жақындастыратын бір ортақ фактор бар — ол ислам діні мен араб тілінің әсері. Екі тілде де діни, философиялық, әкімшілік және күнделікті тұрмысқа қатысты араб сөздері өте көп кездеседі. Бұл аудармашы үшін терминологиялық сәйкестіктерді табуды айтарлықтай жеңілдетеді:
- Қазақша «дүние» — хауса тілінде «duniya»;
- Қазақша «ажал» — хауса тілінде «ajali»;
- Қазақша «сағат» — хауса тілінде «sa'a»;
- Қазақша «дұға» — хауса тілінде «addu'a».
Дегенмен, бұл кірме сөздердің мағыналық реңктері уақыт өте келе әртүрлі бағытта дамығанын ұмытпаған абзал. Сондықтан толық сәйкестікке соқыр сенуге болмайды, әрқашан сөздік құрамды контекстке сай тексеріп отыру қажет.
6. Қазақ тілінен хауса тіліне сапалы аударуға арналған практикалық кеңестер
Екі тіл арасында кәсіби аударма жасау үшін келесі ережелерді сақтау ұсынылады:
- Контекстті мұқият талдау: Қазақ тіліндегі мәтінде жыныстық айырмашылықтар көрсетілмейтіндіктен, хауса тіліне аудармас бұрын кейіпкерлер мен субъектілердің кім екенін анықтап алыңыз.
- Сөйлемдерді бөлшектеу: Қазақ тіліне тән ұзақ, күрделі құрмалас сөйлемдер мен көсемшелі оралымдар хауса тілінде өте ауыр оқылады. Оларды хауса тіліне аударғанда қысқа, нақты әрі логикалық жүйелі бірнеше жай сөйлемге бөлген тиімді.
- Сөздік қормен жұмыс: Екі тіл арасында тікелей екітілді сөздіктер жоқтың қасы. Сондықтан аудармашыларға қазақша-ағылшынша және ағылшынша-хаусаша сөздіктерді немесе орыс тілі арқылы жанама аударма құралдарын тиімді комбинациялау қажет болады.
- Мәдени адаптация (Локализация): Хауса халқының салт-дәстүрі мен тұрмысына тән ерекшеліктерді ескеріңіз. Идиомалар мен мақал-мәтелдерді сөзбе-сөз аудармай, мағыналық баламаларын іздеңіз.
Қорытындылай келе, қазақ тілінен хауса тіліне аудару — бұл жай ғана сөздерді алмастыру емес, екі түрлі өркениет пен тілдік жүйені байланыстыратын күрделі шығармашылық жұмыс. Тілдердің синтаксистік, морфологиялық және мәдени ерекшеліктерін ескере отырып жасалған аударма ғана оқырманға түсінікті әрі табиғи естілетін болады.