Terjime sungaty diňe bir sözleri bir dilden başga dile geçirmek däl, eýsem iki sany tapawutly medeniýetiň we dünýägaraşyň arasynda köpri gurmakdyr. Häzirki wagtda global derejede gatnaşyklaryň we maglumat alyş-çalyşlarynyň artmagy netijesinde, sebitara we sebitüsti dilleriň arasyndaky terjimelere bolan isleg hem barha artýar. Şeýle seýrek, emma möhüm ugurlaryň biri hem türkmen dilinden lao diline (Laos Halk Demokratik Respublikasynyň resmi dili) terjime etmek işidir. Bu iki dil biri-birinden gurluşy, gelip çykyşy we medeni konteksti boýunça örän tapawutlanýar. Türkmen dili Türki diller maşgalasyna degişli bolup, agglyutinatiw häsiýete eýedir. Lao dili bolsa Kra-Dai dil maşgalasyna degişli bolup, analitik we tonal aýratynlyklary bilen tapawutlanýar. Bu makalada türkmen-lao terjime prosesiniň kynçylyklary, dil gurluşynyň aýratynlyklary we terjimeçiler üçin professional maslahatlar barada giňişleýin durup geçeris.
Sintaktik Tapawutlar: SOV we SVO Gurluşlarynyň Çaknyşygy
Türkmen dilli ýazgyny lao diline terjime edeniňde ýüze çykýan ilkinji we iň uly kynçylyklaryň biri söz düzüminiň gurluşydyr. Türkmen dilinde sözleriň tertibi adatça SOV (Subýekt - Obyekt - Habar) görnüşinde bolýar. Ýagny, sözlemiň ahyrynda hökman işlik (habar) ýerleşýär. Mysal üçin: "Men kitap okadym" diýenimizde "Men" subýekt, "kitap" obyekt, "okadym" bolsa işlikdir.
Lao dilinde bolsa munuň tersine, gurluş SVO (Subýekt - Işlik - Obyekt) tertibine eýedir. Edil iňlis we rus dillerindäki ýaly, işlik subýektden soň we obyektden öň gelýär. Ýokardaky mysaly lao diline terjime edenimizde, sözlemiň gurluşy "Men okadym kitap" (ຂ້ອຍອ່ານປຶ້ມ - Khoy an pum) görnüşini almalydyr. Terjimeçi türkmen dilindäki uzyn, çylşyrymly sözlemleri lao diline geçirende, habarlaryň we goşma sözlemleriň baglanyşygyny doly üýtgetmeli bolýar. Eger çylşyrymly eýerjeňli goşma sözlemler terjime edilýän bolsa, olaryň gurluşyny lao diliniň tebigatyna laýyklykda ownuk we düşnükli böleklere bölmek maslahat berilýär. Bu bolsa tekstleriň lao dilinde emeli däl-de, tebigy okalmagyny üpjün edýär.
Morfologik Aýratynlyklar: Agglyutinatiwlik we Analitiklik
Türkmen dili agglyutinatiw dil bolup, onda söz ýasalyşy we söz üýtgedilişi kökleriň yzyna dürli goşulmalaryň (affiksleriň) yzly-yzyna goşulmagy arkaly amala aşyrylýar. Bir sözüň içine şahsyýet, wagt, ýöneliş we beýleki grammatik maglumatlar ýerleşdirilip bilner. Mysal üçin, "gördüklerinizden" diýen ýekeje sözde kök ("gör-"), wagt we ýöneliş ýaly ençeme goşulmalar jemlenendir.
Lao dili bolsa düýbünden analitik dildir. Bu dilde goşulmalar ýok diýerliklidir, sözler üýtgemeýär we grammatik gatnaşyklar kömekçi sözler, predloglar we sözleriň yzygiderliligi arkaly aňladylýar. Şonuň üçin türkmen dilindäki bir söze ýerleşdirilen ençeme grammatik goşulmany lao diline terjime etmek üçin aýratyn kömekçi sözleri ulanmak gerek bolýar. Meselem, köplük sany görkezmek üçin sözüň yzyna aýratyn köplük kömekçi sözleri goşulýar ýa-da işligiň wagtyny aňlatmak üçin işligiň öňünden ýa-da yzyndan wagt görkeziji kömekçi sözler ýerleşdirilýär. Terjimeçi bu morfologik aýratynlygy bilmese, terjime gury we manysyz sözleriň ýygyndysy ýaly bolup biler.
Tonlar we Elpbiý Tapawutlary: Ýazuw we Fonetika
Fonetiki taýdan seredilende, lao dili tonal dil bolup, onda 5-6 sany dürli ton (ses öwüşgini) bar. Bu bolsa sesleriň ýokary ýa-da pes aýdalyşyna görä sözüň manysynyň düýbünden üýtgemegine sebäp bolýar. Mysal üçin, "sua" sözi aýdylyş tonuna görä "gaplaň", "köýnek" ýa-da "malyş" manylaryny berip biler. Türkmen dilinde şeýle tonal aýratynlyk ýokdur, biziň dilimizde urgular we sesleriň uzynlygy wajyp rol oýnaýar. Ýazmaça terjimede tonlar gönüden-göni täsir etmese-de, lao dilindäki transkripsiýalary ýazmakda we transliterasiýa etmekde örän uly kynçylyklar ýüze çykýar.
Mundan başga-da, ýazuw ulgamy hem düýbünden tapawutlanýar. Türkmen dili latyn elpbiýini ulanýan bolsa, lao dili özüniň üýtgeşik Lao elpbiýini (Akson Lao) ulanýar. Bu elpbiý hind-ariý gelip çykyşly bolup, onda çekimsiz we çekimli harplar bir hatarda däl-de, çekimliler çekimsizleriň ýokarsynda, aşagynda, öňünde we yzynda ýerleşip bilýär. Iň esasysy bolsa, lao ýazuwynda sözleriň arasynda boşluk goýulmaýar. Boşluklar diňe sözlemleriň ýa-da uly pikirleriň arasynda goýulýar. Bu bolsa terjime edilen ýazgyny redaktirlemek we formatlamak işinde aýratyn hünär we ünsi talap edýär.
Medeni we Durmuş Derejeleri: Hormat we Ýüzlenme Formalary
Lao medeniýeti, Günorta-Gündogar Aziýanyň beýleki ýurtlary ýaly, jemgyýetçilik iýerarhiýasyna we buddizm gymmatlyklaryna esaslanýar. Şonuň üçin bu dilde ýüzlenme we hormat goşulmalary gaty uly ähmiýete eýedir. Ýüzlenilýän adamyň ýaşyna, durmuş derejesine we jinsine görä ulanmaly çalyşmalaryňyz (pronouns) üýtgeýär.
Türkmen dilinde biz esasan "sen" we "siz" diýen iki derejeli ýüzlenme formasyny ulanýan bolsak, lao dilinde adamyň dogan-garyndaşlyk gatnaşyklaryna laýyklykda (uly dogan, kiçi dogan, daýy, daýza, ene, ata ýaly) diňe garyndaşlyk atlandyryşlary ýüzlenme hökmünde ulanylýar, hatda tanyş däl adamlar bilen gepleşilende hem. Şeýle hem resmi ýagdaýlar we monarhlar (patyşalar), ruhnylar (buddist monahlary) üçin düýbünden aýratyn söz baýlygy bar. Türkmen dilindäki resmi bir dokumenti ýa-da çeper eseri terjime edeniňizde, gahrymanlaryň ýa-da taraplaryň özara gatnaşyklaryny anyk kesgitläp, şoňa laýyk ýüzlenme çalyşmalaryny saýlamak möhümdir. Ýogsam, bu terjime lao okyjysyna medeni taýdan kembaha ýa-da gödek görnüp biler.
Terjimeçiler Üçin Peýdaly Maslahatlar we Strategiýalar
Türkmen-lao we lao-türkmen ugurlary boýunça ýokary hilli terjime önümini taýýarlamak üçin aşakdaky maslahatlara eýermek uly kömek berer:
- Sözme-söz terjimeden gaça duruň: Dilleriň gurluşynyň düýbünden tapawutlydygy sebäpli, sözleriň tertibini we manysyny göçürmek tekstleri düşüniksiz eder. Konteksti we esasy pikiri saklap, lao diliniň tebigy söz düzümine uýgunlaşdyryň.
- Kömekçi sözleri dogry ulanmagy öwreniň: Lao dilinde sözüň wagtyny, görnüşini we heňini aňladýan kiçijik kömekçi sözleriň (particles) ulanylyşyna aýratyn üns beriň. Olar sözlemiň manysyny düýpgöter üýtgedip bilýär.
- Medeni lokallaşdyrmany üpjün ediň: Dini, däp-dessur we medeni aňlatmalaryny terjime edeniňizde, lao jemgyýetiniň kabul edip biljek nusgalaryny saýlaň. Mysal üçin, türkmen milli tagamlarynyň ýa-da atlar bilen baglanyşykly nakyllaryň lao dilindäki ekwiwalentlerini tapmak uly ähmiýete eýedir.
- Hünärmen redaktoryň hyzmatyndan peýdalanyň: Eger-de türkmen dili siziň ene diliňiz bolsa, terjime eden lao tekstinizi Lao dilli professional redaktora barlatmagy ýatdan çykarmaň. Çünki tonal ýazuwyň we sözleriň arasyndaky boşluklaryň ýoklugynyň özboluşly kynçylyklary bar.
Netijede, türkmen dilinden lao diline terjime etmek örän çylşyrymly we inçe zähmeti talap edýän işdir. Bu iki diliň morfologik, sintaktik we medeni aýratynlyklaryny çuňňur öwrenmek we terjimede ulanmak arkaly ýokary hilli, düşnükli we professional işleri ýerine ýetirmek mümkindir. Bu ugurda işleýän terjimeçileriň yzygiderli hünärini ýokarlandyrmagy we dilleriň häzirki zaman ösüşini yzarlemegi möhümdir.